نقد و بررسی دو کتاب: سیاست زبانی و برنامه‌ریزی آموزشی در شرق کوردستان و «تجربه‌های من»

مرکز مطالعات کوردستان – تیشک مفتخر است شانزدهمین سمینار خود را همزمان با مراسم “شب چلە کوردی” (شب یلدا) در چارچوب سلسله‌سمینارهای سال ۲۰۲۵ با عنوان «نقد و بررسی دو کتاب: سیاست زبانی و برنامه‌ریزی آموزشی در شرق کوردستان و ‹تجربه‌های من›» برگزار نماید.

این سمینار شامل دو پنل است.

سیاست زبانی و برنامه‌ریزی آموزشی در شرق کوردستان

پنل نخست سمینار با عنوان «سیاست زبانی و برنامه‌ریزی آموزشی در شرق کوردستان» توسط دکتر قادر وریا، پژوهشگر و مدرس زبان کوردی و نویسنده، ارائه خواهد شد.

قادر وریا اهل شهر شنو در شرق کوردستان است و از سال ۱۹۸۰ به‌عنوان کنشگر سیاسی و پژوهشگر دانشگاهی فعالیت داشته است. وی دارای دکترای زبان‌شناسی کوردی است و نزدیک به چهارده سال به‌عنوان مدرس زبان و ادبیات کوردی در دانشگاه‌های راپەڕین و کویە در اقلیم کوردستان عراق تدریس کرده است.

سمینار «سیاست زبانی و برنامه‌ریزی آموزشی در شرق کوردستان» به تحلیل و نقد تازه‌ترین اثر نویسنده اختصاص دارد. این کتاب که جدیدترین اثر دکتر قادر وریا به‌شمار می‌رود و توسط مرکز مطالعات کوردستان – تیشک در شهر بن منتشر شده است، برگرفته از رسالۀ دکتری وی است.

این پژوهش به بررسی سیاست زبانی ایران در نظام آموزشی و تأثیر آن بر زبان‌های غیرفارسی، به‌ویژه زبان کوردی در خاور کوردستان می‌پردازد. از آغاز سدە بیستم، سیاست تک‌زبانی به ابزاری در خدمت دولت-ملت‌سازی ایران بدل شده و موجب تضعیف و نابودی تدریجی بسیاری از زبان‌های غیرفارسی گشته است. در این تحقیق، دیدگاه‌های  فعالان زبانی، شاعران، نویسندگان، آموزگاران و پژوهشگران کورد از شهرها و گویش‌های گوناگون شرق کوردستان گردآوری و تحلیل شده است.

نتایج نشان می‌دهد که آموزش به زبان مادری خواست اصلی اکثریت مردم و نخبگان خاور کوردستان است. شرکت‌کنندگان بر این باورند که آموزش کوردی برای حفظ هویت، حقوق زبانی، عدالت زبانی و توسعه فرهنگی و اجتماعی ضروری است. آنان هشدار می‌دهند که نبود آموزش به زبان کوردی موجب کاهش تدریجی کاربرد آن در خانه و جامعه و در نهایت حذف آن از فرهنگ کوردی خواهد شد.

پژوهش تأکید می‌کند که در نبود حمایت دولتی، مسئولیت حفاظت از زبان کوردی بر عهدۀ گویشوران، نهادهای فرهنگی و روشنفکران است. تلاش‌های مردمی همچون کلاس‌های داوطلبانه، تدوین واژه‌نامه‌ها و تحقیقات زبانی، نقش مؤثری در پاسداشت و احیای زبان کوردی در شرق کوردستان دارند.

پنل دوم: «تجربه‌های من»

پنل دوم سمینار با عنوان «تجربه‌های من» توسط مصطفی شلماشی، از چهره‌های شناخته‌شدۀ سیاسی شرق کوردستان، ارائه خواهد شد.

مصطفی شلماشی در سال ۱۹۵۲ در روستایی به نام شلماش در نزدیکی شهر سردشت به دنیا آمد. وی در سن پانزده‌سالگی، در پی سرکوب‌های رژیم پادشاهی پهلوی و اعدام برادر بزرگ‌ترش احمد شلماشی، معروف به ملا آواره، شرق کوردستان را ترک کرد و راهی جنوب کوردستان شد. او در هجده‌سالگی (۱۹۷۰) فعالیت سیاسی خود را آغاز کرد.

سمینار «تجربه‌های من» به بررسی تازه‌ترین اثر نویسنده می‌پردازد؛ اثری که در آن آمده است:

«از آغاز مبارزۀ رهایی‌بخش تا امروز، ملت کورد هرگز از یک استراتژی ملی پایدار برخوردار نبوده است. مبارزات و مطالبات آن عمدتاً تحت تأثیر شرایط جهانی، منطقه‌ای و کوردستانی شکل گرفته‌اند. حتی این مطالبات محدود نیز اغلب بسته به شرایط و منافع نیروهای مقابل، کاهش یافته و به حداقل رسیده‌اند. این در حالی است که ارادۀ ملی یک ملت برای رهایی نباید کمتر از سطح تأسیس یک دولت-ملت باشد و دست‌کم مستلزم برخورداری از یک واحد اداری خودمختار است.»

شلماشی افزون بر نگارش خاطرات خود، کوشیده است مجموعه‌ای از نتایج کلی دربارۀ مبارزۀ کوردها، فداکاری‌ها و دستاوردهای آن تا امروز ارائه دهد که می‌توان آن‌ها را در شش محور خلاصه کرد:

1. ملت کورد باید استراتژی خود را تغییر دهد؛ هدف باید حق تعیین سرنوشت باشد.

2. هیچ‌کس نباید خود را مالک حقیقت مطلق بداند؛ همکاری سیاسی و پذیرش متقابل، کلید وحدت‌اند.

3. کوردها به مدارا و بردباری درونی نیاز دارند.

4. کوردها باید دشمنان خود را بهتر بشناسند.

5. با سیاست‌های مماشات، نرمش و سازش نمی‌توان مواضع دشمنان را دربارۀ حقوق و آزادی‌های کوردها تغییر داد. تهران، بغداد، آنکارا و دمشق تصمیمات خود را بر اساس میزان قدرت و اتحاد کوردها اتخاذ می‌کنند؛ اگر کوردها قوی باشند، جدی گرفته خواهند شد و اگر ضعیف و متفرق باشند، حتی دستاوردهای پیشین نیز از آنان بازپس گرفته می‌شود.

6. روشنفکران و سیاستمداران کورد، تقسیم کوردستان را پذیرفته‌اند و به‌جای تلاش برای از میان برداشتن این تقسیم، در جهت مشروعیت‌بخشی به آن گام برمی‌دارند؛ آن هم در شرایطی که دشمنان کوردها در دشمنی با مسئلۀ کورد و ملت کورد هیچ تفاوتی قائل نیستند.

این سمینار توسط آرام کیخسروی، دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد علوم سیاسی از دانشگاه خوارزمی تهران، مدیریت و اجرا خواهد شد.

سمینار در روز یکشنبه، ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۳۰ به وقت برلین، در نشانی Bredde 69, 42275 Wuppertal برگزار می‌شود و به زبان کوردی خواهد بود. این نشست شامل ۱۰ دقیقه معرفی اولیه، ۳۰ دقیقه ارائه، ۲۵ دقیقه پرسش و پاسخ و ۱۰ دقیقه گفت‌وگوی پایانی و جمع‌بندی است.

ورود آزاد است. این برنامه به‌صورت حضوری برگزار می‌شود و هم‌زمان از طریق زوم به‌صورت زنده پخش خواهد شد.