در بیش از چهار دهه گذشته، رژیم جمهوری اسلامی با ترکیبی از سرکوب امنیتی، کنترل سیاسی و مدیریت بحران‌های اجتماعی توانسته است ساختار قدرت خود را حفظ کند. بازداشت‌های گسترده، پرونده‌سازی‌های قضایی، سرکوب اعتراضات خیابانی و اجرای احکام اعدام علیه فعالان سیاسی، همگی بخشی از سازوکار تثبیت قدرت در رژیم جمهوری اسلامی بوده‌اند. با این حال، استمرار این وضعیت را نمی‌توان صرفا به قدرت دستگاه سرکوب نسبت داد. یکی از عوامل تعیین‌کننده در دوام این ساختار سیاسی، پراکندگی و ناتوانی اپوزیسیون ایرانی در ایجاد یک جبهه منسجم و دارای راهبرد مشترک بوده است.

اپوزیسیون ایران طی سال‌های گذشته با شکاف‌های عمیق سیاسی و ایدئولوژیک مواجه بوده است. جریان‌های مختلف مخالف حکومت نه تنها در تعریف چشم‌انداز آینده ایران به توافق نرسیده‌اند، بلکه حتی در سطح همکاری‌های حداقلی نیز با مشکلات جدی روبه‌رو هستند. نتیجه چنین وضعیتی آن است که بسیاری از اعتراضات اجتماعی، هرچند گسترده و تاثیرگذار، فاقد رهبری سیاسی و سازماندهی پایدار باقی می‌مانند. این خلا ساختاری، فضای مناسبی برای حکومت فراهم می‌کند تا با ابزارهای امنیتی و قضایی، هر موج اعتراضی را مهار کند و مانع تبدیل آن به یک پروژه سیاسی سازمان‌یافته شود.

در این میان، بخشی از اپوزیسیون که خود را در قالب جریان‌های سلطنت‌طلب تعریف می‌کند نیز با نوعی پراکندگی و چندپارگی سیاسی روبه‌رو است. اختلافات داخلی، رقابت‌های شخصی و نبود یک ساختار سازمانی مشخص باعث شده است که این جریان‌ها بیش از آنکه به یک نیروی سیاسی موثر تبدیل شوند، درگیر منازعات داخلی و جدال‌های رسانه‌ای باشند. در عمل، چنین وضعیتی کارکردی شبیه به یک “سوپاپ اطمینان” برای حکومت پیدا می‌کند، زیرا انرژی سیاسی بخش‌هایی از جامعه مخالف به جای سازماندهی مؤثر، در کشمکش‌های داخلی و رقابت‌های فرسایشی تخلیه می‌شود. این وضعیت نه تنها به تقویت اپوزیسیون منجر نمی‌شود، بلکه به طور غیرمستقیم به استمرار وضعیت موجود کمک می‌کند.

در مقابل این پراکندگی، تجربه احزاب سیاسی کوردستان ایران نشان می‌دهد که حتی در شرایط شدید سرکوب نیز می‌توان ساختارهای سیاسی منسجم ایجاد کرد. احزاب کوردستان طی دهه‌ها فعالیت سیاسی توانسته‌اند شبکه‌های تشکیلاتی نسبتا پایدار و سازمان‌یافته‌ای ایجاد کنند و ارتباط خود با بدنه اجتماعی را حفظ نمایند. فعالیت‌های رسانه‌ای، فرهنگی و مدنی در کنار سازماندهی سیاسی، به این احزاب امکان داده است که حتی در شرایط فشار امنیتی شدید نیز حضور سیاسی خود را در جامعه کوردستان حفظ کنند.

یکی از ویژگی‌های مهم این احزاب، تاکید بر کار تشکیلاتی و نگاه بلندمدت به فعالیت سیاسی است. برخلاف بسیاری از جریان‌های پراکنده در مرکز ایران که فعالیت آنها بیشتر به شکل واکنشی و مقطعی شکل می‌گیرد، احزاب کوردستان تلاش کرده‌اند ساختارهای سازمانی پایدار ایجاد کنند و ارتباط مستمر با جامعه خود را حفظ نمایند. همین امر سبب شده است که در بسیاری از مقاطع تاریخی، اعتراضات و مطالبات سیاسی در کوردستان ایران از درجه‌ای از سازمان‌یافتگی برخوردار باشد که در دیگر مناطق کشور کمتر مشاهده می‌شود.

در هفته‌های اخیر  تلاش برای همگرایی بیشتر میان احزاب کوردستانی دیده شده است. گفتگوها و رایزنی‌های سیاسی برای ایجاد سازوکارهای مشترک همکاری و حتی شکل‌گیری ائتلاف  سیاسی در میان احزاب کوردستان ایران، بیانگر درک فزاینده‌ای از ضرورت اتحاد در شرایط پیچیده کنونی است. این ائتلاف در حالی صورت می‌گیرد که بسیاری از ناظران معتقدند بدون ایجاد همگرایی میان نیروهای مخالف رژیم جمهوری اسلامی، امکان شکل‌گیری یک اپوزیسیون موثر و تاثیرگذار بسیار محدود خواهد بود.

ائتلاف میان احزاب کوردستان می‌تواند چند پیامد مهم داشته باشد. نخست آنکه این همگرایی می‌تواند ظرفیت سازماندهی سیاسی در داخل کوردستان ایران را تقویت کند و شبکه‌های اجتماعی و مدنی موجود را به شکلی هماهنگ‌تر به یکدیگر پیوند دهد. دوم آنکه چنین تجربه‌ای می‌تواند الگویی برای سایر بخش‌های اپوزیسیون ایرانی باشد و نشان دهد که اختلافات سیاسی، هرچند مهم، نباید مانع همکاری‌های راهبردی در برابر یک ساختار اقتدارگرا شود.

با این حال، مسیر ایجاد ائتلاف‌های پایدار همواره با چالش‌هایی همراه است. تفاوت در رویکردهای سیاسی، محدودیت‌های ناشی از شرایط امنیتی منطقه و فشارهای خارجی از جمله عواملی هستند که می‌توانند روند همگرایی را پیچیده کنند. اما تجربه سیاسی در بسیاری از کشورها نشان داده است که در شرایط اقتدارگرایی، اتحاد نیروهای مخالف می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تغییر معادلات سیاسی داشته باشد.

در نهایت، ادامه سرکوب و اعدام فعالان سیاسی در ایران را باید در دو سطح تحلیل کرد، از یک سو، قدرت دستگاه امنیتی و سازوکارهای سرکوبگرانه حکومت و از سوی دیگر، ضعف و پراکندگی نیروهای مخالف که مانع شکل‌گیری یک جبهه سیاسی منسجم شده است. در چنین شرایطی، تلاش‌های تازه برای ایجاد همگرایی میان احزاب کوردستان ایران می‌تواند نشانه‌ای از درک ضرورت اتحاد در فضای اپوزیسیون باشد.

اگر این روند بتواند به شکل‌گیری سازوکارهای همکاری پایدار منجر شود، نه تنها ظرفیت سیاسی این احزاب افزایش خواهد یافت، بلکه ممکن است الهام‌بخش دیگر جریان‌های مخالف در سراسر ایران نیز باشد. تجربه تاریخی نشان داده است که در برابر حکومت‌های اقتدارگرا، پراکندگی نیروهای مخالف اغلب به تداوم وضعیت موجود می‌انجامد، در حالی که همگرایی و سازماندهی سیاسی می‌تواند زمینه‌ساز تغییرات عمیق‌تر در ساختار قدرت شود.

نظرات

به صورت آنلاین در مرکز مطالعات کوردستان – تیشک در بلاگ ژیانەوە منتشر شده است: ٠٦\٠٤\٢٠٢٦

شفیعی، دیاکو(٢٠٢٦): ایران، پراکندگی اپوزیسیون و ائتلاف کوردستانی. بلاگ ژیانەوە؛ مرکز مطالعات کوردستان – تیشک.