پرش به محتوا

ژیانەوە

جنونِ به‌یادآوردن: روایتی از قتل‌عام ۲۸۳ کودک در سینمای عامودا

The Madness of Remembering: A Narrative of the Massacre of 283 Children in Amuda Cinema
جنونِ به‌یادآوردن: روایتی از قتل‌عام ۲۸۳ کودک در سینمای عامودا

مشخصات نشر

نویسنده
لقمان قنبری
منتشرشده در
بلاگ ژیانەوە
ناشر
مرکز مطالعات کوردستان - تیشک
مؤسسه
مرکز مطالعات کوردستان - تیشک
تاریخ
2026/11/19
زبان
فارسی

دکتر عزیزه اصلان، پژوهشگر و جامعه‌شناس کُرد اهل باکور کُردستان است که در مکزیک زندگی می‌کند و در جنبش زنان کُردستان فعال است. او اقتصاد خوانده و کارشناسی ارشد خود را در اقتصاد توسعه از استانبول گرفته و سپس دکترای جامعه‌شناسی خود را از دانشگاه خودمختار بنمِریتا در پوئبلا مکزیک دریافت کرده است.
کتاب «اقتصاد ضد سرمایه‌داری در روژاوا: تناقض‌های انقلاب در مبارزه کُردی» حاصل پژوهش میدانی و فعالیت سیاسی اوست و در سال ۲۰۲۱ برنده جایزه کرسی خورخه آلونسو شده است. لقمان قنبری، نویسنده و مترجم کُرد، مترجم این کتاب به فارسی است و روایتی که در ادامه می‌خوانید نیز برگرفته از همین کتاب و از زبان خود دکتر عزیزه اصلان است.
بگذارید امروز برایتان از واقعه‌ای بگویم که خودم در جریان تحقیقات میدانی‌ام به آن برخوردم؛ واقعه‌ای که تا پیش از آن، حتی نامش را هم نشنیده بودم.من به عامودا رفتم؛ یکی از کوچک‌ترین سکونتگاه‌های روژآوا. پیش از سفر، هر جا نام عامودا می‌آمد، می‌شنیدم که این شهر به داشتن دیوانگان بسیار معروف است. راستش را بگویم، من هم با شنیدن این حرف‌ها و بدون آنکه بدانم چرا، خنده‌ام گرفت. با خودم گفتم: خب، تنها در کُردستان است که ممکن است شهری به دیوانگانش معروف شود!اما وقتی وارد عامودا شدم و از یک شرکت تعاونی بازدید کردم، همه‌چیز برایم عوض شد. آنجا بود که برایم توضیح دادند «جنون عامودا» از کجا می‌آید. و بگذارید همین‌جا بگویم: این جنون، ریشه در یک رویداد تاریخی دارد که کمتر کسی از آن خبر دارد — قتل‌عام سینمای عامودا در سال ۱۹۶۰، که در آن ۲۸۳ کودک جان باختند.باید صادق باشم؛ تقریباً هیچ اطلاعات رسمی درباره این فاجعه وجود ندارد. من هم هرچه گشتم، منابع زیادی پیدا نکردم. اما از همان اندک چیزی که یافتم، می‌توانم با اطمینان بگویم که قتل‌عام عامودا یکی از مهم‌ترین رویدادها برای فهم حافظه جمعی کُردهاست؛ یکی از آن رویدادهایی که مبارزه در روژآوا را شکل داده و تقویت کرده است.حالا بگذارید آن‌گونه که در عامودا شنیدم، برایتان روایت کنم:می‌گویند در شهر عامودا، دانش‌آموزان را به‌صورت اجباری — و به دستور مدیران مدارس ابتدایی — به سینما بردند. سینما ظرفیتش ۱۲۰ نفر بود، اما حدود ۵۰۰ کودک را به اتاقی بردند که پیش‌تر اصطبل بوده. دو سرباز دم در ایستاده بودند و در را از بیرون قفل کردند. فیلمی که برای بچه‌ها گذاشتند، «اتهام نیمه‌شب» بود؛ فیلمی مصری درباره جنگ استقلال الجزایر. آن روزها جنگ استقلال الجزایر علیه اشغال فرانسه در جریان بود و این نمایش، در واقع اعلام حمایتی از الجزایر بود.اما کمی بعد از شروع فیلم، آتش در میان پرده سینما شعله کشید. معلمان — حتی وقتی که خودشان داشتند از سینما فرار می‌کردند — به بچه‌ها گفتند: «بلند نشوید!» آتش بزرگ‌تر شد و خیلی زود جیغ‌ها شروع شد. بچه‌ها به سمت در هجوم آوردند و همدیگر را لگدمال کردند. با وجود جیغ و زوزه‌هایشان، سربازهای دم در حاضر نشدند در را باز کنند. آتش گسترش پیدا کرد و ساختمان چوبی داشت فرو می‌ریخت؛ مردم هم با جیغ به سمت سینما دویدند.و اینجاست که نام محمد سعید آقا وارد این روایت می‌شود. او نشسته بود و قهوه می‌نوشید که دیلشا، خواهرش، دوان‌دوان آمد و گفت: «در سینما آتش‌سوزی شده و دو پسرت، حکیم و لقمان، هم داخل هستند؛ سربازها هم به کسی اجازه ورود نمی‌دهند!»محمد سعید آقا بلند شد، به سمت سینما دوید، اسلحه‌اش را کشید، دو سرباز دم در را کشت، در را شکست و وارد شد. او شروع کرد بچه‌ها را دو به دو نجات دادن. آتش داشت بزرگ‌تر می‌شد که خواهرش دیلشا فریاد زد: «دیگر داخل نرو! فرزندانت اینجا هستند، خواهی مرد!»اما محمد سعید آقا جواب داد — و این جمله‌اش را من هرگز فراموش نمی‌کنم — گفت: «همه بچه‌های کُرد فرزندان من هستند. من وارد می‌شوم تا وقتی که هیچ بچه‌ای داخل نماند.»و وارد شد. و به دام افتاد. سینما روی همه آنها فرو ریخت. محمد سعید آقا همراه با ۲۸۳ کودک جان باخت. بیشتر اجساد قابل شناسایی نبودند؛ حتی استخوان‌های بعضی از آنها هم پیدا نشد.بعد از حادثه، مقامات چه گفتند؟ گفتند: «کاری نمی‌شود کرد، سرنوشت این است.» و توضیح دادند که آتش‌سوزی از نقص فنی بوده است.اما ماجرا به همین‌جا ختم نشد. من در ادامه تحقیقم دیدم که دولت متحده عربی پس از آتش‌سوزی هیچ تحقیقی نکرد. دولت سوریه هم که در سال ۱۹۶۱ دوباره تشکیل شد، هیچ تحقیقی نکرد. در واقع، همان‌طور که دولت ترکیه بمباران روستاییان روبوسکی را با هواپیماهای F-16 در سال ۲۰۱۱ «تصادف» نامید، دولت سوریه هم ادعا کرد که آتش زدن سینما عامودا یک تصادف بوده است. و درست مثل روبوسکی، رژیم بعث هرگونه یادبودی برای قتل‌عام عامودا را ممنوع کرد.

و اینجاست که به آن «جنون عامودا» می‌رسیم: می‌گویند مردم این شهر دیوانه شده‌اند، چون نتوانسته‌اند بر غم و اندوهشان چیره شوند.اما من می‌خواهم این را هم بگویم: پس از اعلام خودمختاری روژآوا در سال ۲۰۱۲، پارکی یادبود به یاد کودکانی که در سینما عامودا جان باختند ساخته شد. و «کمون فیلم روژآوا» که هر ساله از ۱۳ نوامبر جشنواره بین‌المللی فیلم برگزار می‌کند، با برجسته‌کردن سیاست رژیم بعث در قبال کُردها، این خاطره را زنده نگه می‌دارد.پس بله، عامودا شاید به دیوانگانش معروف باشد؛ اما حالا من می‌دانم که این جنون، جنونِ فراموش‌شدن نیست — جنونِ به‌یادآوردن است.

مرکز مطالعات کوردستان – تیشک در شبکه‌های اجتماعی

بیشتر از ژیانەوە

مشاهدهٔ همه
ژیانەوە

کوردستان در فمینیسم ملی‌گرای ایرانی

(بازخوانی پژوهش احمد محمدپور درباره‌ی استعمارزدایی از صداهای روژهلات) دکتر احمد محمدپور در مقاله‌ی پژوهشی « صداهای استعمارزدا از روژهه‌لات: دیگری‌سازی جنسیتی، حذف هویتی و سیاست درهم تنیدگی در ایران» که در سال 2023 در مجله‌ی Critical Sociology منتشر شده است، به…

ژیانەوە

ادغام‌گرایی (انتگراسیونیسم) و تهدیدهای آن برای موجودیت سیاسی ملت کورد

در یک سال گذشته، مفهوم «ادغام» به یکی از مفاهیم محوری در گفتمان سیاسی کوردی تبدیل شده و به‌صورت فزاینده‌ای بر مباحث سیاسی و تخیل جمعی ملت کورد سایه افکنده است. به‌دلیل اهمیت این مفهوم، نوشته حاضر دو هدف اصلی و به‌هم‌پیوسته…

ژیانەوە

اختراع ایران؛ از مفهوم به‌ نظریه‌

دكتر احمد محمدپور، جامعه‌شناس و پژوهشگر مطالعات كوردی در پژوهشی با نام The Invention of Iran From ‘Iranianness’ to ‘Persianness در مجله‌ی Asian Studies Review در سال 2024 كه‌ من عنوان فارسی اختراع ایران: ایرانیت و فارس بودگی را برای آن انتخاب‌…