نقدی بر مصاحبەی دکتر محمدکریم محمدی در پلتفرم پرسیار

دکتر محمدکریم محمدی در مصاحبه‌ای تحت عنوان «کُردها و رژیم کمالیستی در خاورمیانه»در پلتفرم «پرسیار» شرکت داشتند. این مصاحبه علاوه بر ایرادات تئوریک، حاوی چالش‌های متدولوژیک، آنتولوژیک (هستی‌شناسانه) و اپیستمولوژیک (معرفت‌شناسانه) بود که در ادامه به وضوح به واکاوی آن‌ها خواهم پرداخت.

 ۱. نقد نگاه جوهرگرایانه به ناسیونالیسم

یکی از جملات ساده‌انگارانه و غیرعلمی ایشان این بود که: «امتداد منطقی ناسیونالیسم به فاشیسم و شوونیسم منتهی می‌شود.» گوینده در اینجا برداشتی تک‌بعدی و صُلب دارد؛ او از ارائه خوانشی دقیق از ناسیونالیسم ناتوان است و به این ایدئولوژی همچون یک «ذات و جوهر» ثابت می‌نگرد. این ادعا در واقع واکنشی است به یک نگاه تقلیل‌گرایانه که ناسیونالیسم را به‌طور کلی با فاشیسم، شوونیسم یا تعصب ملی برابر می‌داند. در واقع، این دیدگاه تنها یکی از قرائت‌های ممکن از ناسیونالیسم و برآمده از تجربه تاریخی «دولت-ملت» در قرن بیستم (به‌ویژه در اروپا) است.

با توجه به قرائت‌های مختلف از ناسیونالیسم و ماهیت ملی‌گرایی در کردستان — که در میان احزاب سیاسی، روشنفکران و فعالان مدنی جریان دارد — تحقق دولت-ملت، فرآیند تبدیل شدن از یک «ابژه حاشیه‌ای» به یک «سوژه (فاعل) تاریخی» است. در اینجا ناسیونالیسم برای کُردها نه پروژه‌ای سلطه‌گر، بلکه جنبشی انسانی و سیاسی برای حفظ موجودیت، رهایی و بازسازی هویت کُردی است. ناسیونالیسم کُردی در خاورمیانه در موضعی کاملاً متفاوت با مفروضات دکتر محمدی قرار دارد؛ در کردستان سخن از مدلی از ناسیونالیسم است که در آن، ملت یا جامعه‌ای که سال‌ها صدایش خاموش شده و تاریخش حذف و زبانی دیگر بر او تحمیل شده، سخن می‌گوید.

بنابراین، وقتی چنین مردمی از ناسیونالیسم سخن می‌گویند، در واقع از حق دارا بودن «شأن انسانی» خود دفاع می‌کنند. در این بافت استعماری، ناسیونالیسم فرآیندی برای انتقال از وضعیت ابژه به سوژه در تاریخ است.

۲. نسیانِ امر سیاسی و دگماتیسم منتقد

وقتی منتقدی مدعی می‌شود «ناسیونالیسم منجر به فاشیسم می‌شود»، در واقع از زاویه دید «چپِ جهان‌وطنِ آنارشیست» به موضوع می‌نگرد؛ دیدگاهی که میل به ناسیونالیسم را برای ملتی بی‌دولت، معادل میل به سلطه و بازتولید بی‌عدالتی می‌داند. این منتقد در جایگاه جامعه‌شناس سیاسی، به دلیل عدم شناخت درست از کردستان، هر نوع ناسیونالیسمی را «دگم» می‌خواند؛ در حالی که این دگماتیسم، دقیقاً در نگاه خودِ منتقد نهفته است.

ناسیونالیسم می‌تواند دعوت به «مسئولیت» باشد نه به «نفرت»؛ یعنی انسان و جامعه می‌گویند: «من نمی‌خواهم دیگری را حذف کنم، فقط می‌خواهم خودم باشم.» پرسش اینجاست که آیا به‌جز ساختار دولت-ملت، سیستم دیگری می‌تواند این خواست را محقق کند؟ رویدادهای اخیر نشان داد که کُردها در خاورمیانه برای ماندگاریِ هویتی، راهی جز تحقق ناسیونالیسم ندارند؛ در غیر این صورت، هر طرحی تنها فانتزی و تخیلی نسبت به امر سیاسی در این بستر اجتماعی است.

 ۳. پارادوکس کنفدرالیسم دموکراتیک و مرزهای سایکس-پیکو

در اینجا پرسشی اساسی از دکتر محمدی دارم: آیا اساساً می‌توان از کنفدرالیسم دموکراتیک در درون ساختار و مرزهای «سایکس-پیکو» سخن گفت؟ این یک پارادوکس شناختی است که ملتی زیردست بخواهد در درون مرزهای فرادست، پروژه کنفدرالیسم دموکراتیک را پیش ببرد. سخن گفتن از این الگو در چهارچوب مرزهای فعلی، عملاً به معنای به‌رسمیت شناختن همان مرزهای استعماری است. این نوع گفتمان در خدمت ناسیونالیسمِ فرادست است و خواسته یا ناخواسته در همان جهت گام برمی‌دارد.

کنفدرالیسم دموکراتیک — آن‌گونه که عبدالله اوجالان از تجربه روژاوا الهام گرفت — بر این باور است که می‌توان بدون تشکیل دولت ملی و با شبکه‌ای از شوراها و خودمدیریتی‌های مردمی، جامعه‌ای آزاد ایجاد کرد. اما مشکل اینجاست: این طرح زمانی عملی می‌شود که نهادهای سیاسی پیرامونی حداقل بی‌طرف و متسامح باشند، نه اینکه خود مجری فرآیند «آسیمیلاسیون» (یکسان‌سازی فرهنگی) ملل تحت‌ستم باشند. در خاورمیانه، روژاوا با خطرهای مستمر بیرونی، تضادهای اتنیکی و فشارهای اقتصادی مواجه است که این الگو را با چالش بقا روبرو می‌کند.

 ۴. تقابل اخلاق آرمان‌گرایانه و اخلاق مسئولیت

ایشان مدل «روژاوا» را موفق و مدل فدرالیسم «باشور» (اقلیم کردستان) را ناموفق خواندند. این نگاه نشان می‌دهد که خوانش ایشان بیش از حد ایدئولوژیک و آرمان‌گرایانه بوده و از بستر واقعی سیاست و جامعه کُردی فاصله دارد. کسی که روژاوا را موفق‌تر می‌بیند، معمولاً از زاویه «اخلاق انقلابی» نگاه می‌کند، نه از زاویه «اخلاق مسئولیت». روژاوا بیشتر در سطح «اخلاق ایمان» عمل می‌کند؛ زیبا و آرمان‌گرایانه است، اما ناپایدار بوده و نمی‌تواند حقوق طبیعی ملتی را که از حقوق خود بی‌بهره مانده‌اند، به‌طور نهادی تثبیت کند. از منظر فلسفه سیاسی و اخلاق مسئولیت، باشور به‌لحاظ حقوقی، نهادی و تاریخی گام‌های موفق‌تری برداشته است.

 ۵. تناقض در تحلیل ستم‌ها (تقلیل‌گرایی طبقاتی)

در سخنان دکتر محمدی یک پارادوکس شفاف دیده می‌شود. ایشان ناسیونالیست‌ها را نقد می‌کنند که همه ستم‌ها را ذیل «ستم ملی» می‌بینند، اما خود بلافاصله در دام مشابهی می‌افتند. ایشان ابتدا می‌گویند «نباید هیچ‌یک از ستم‌ها را به دیگری تقلیل داد» (که موضعی معقول است)، اما در ادامه اظهار می‌دارند: «من ستم طبقاتی را از همه مهم‌تر می‌دانم و بقیه ستم‌ها ذیل این سلطه است؛ با حل سلطه طبقاتی، ستم ملی و جنسیتی هم پایان می‌یابد.»

این موضع، بازگشت به «مارکسیسم ارتدوکس» است که ساختار اقتصادی را «زیربنا» و سایر ستم‌ها را «روبنا» تعریف می‌کند. ایشان با تقلیل ستم ملی و جنسیتی به ستم طبقاتی، دچار تناقض بنیادین نظریه‌های چپی شده‌اند که سعی دارند ریشه‌های تاریخی خود را با پیچیدگی هویت‌های مدرن آشتی دهند.

 جمع‌بندی

استراتژی سیاسی در قبال کردستان همواره در تنش میان «آرمان‌گرایی نظری» و «واقع‌گرایی عملی» گرفتار است. انکار مطلق دولت-ملت، به معنای نادیده گرفتن ساختاری است که جهان کنونی بر اساس آن سازماندهی شده؛ این امر منجر به تسلیم فضای بین‌المللی به قدرتِ دولت‌های مستقر و از دست دادن فرصت‌های حقوقی می‌شود. بسیاری از جریان‌های اصلی کُردی، اگرچه بر آرمان‌های دموکراتیک تأکید دارند، اما در عمل برای کسب مشروعیت بین‌المللی، ناچار به استفاده از زبان و ساختارهای مدرنِ سیاسی هستند تا بتوانند در «بازی بزرگ» حقوق بین‌الملل نقشی ایفا کنند.

نظرات

به صورت آنلاین در مرکز مطالعات کوردستان – تیشک در بلاگ ژیانەوە منتشر شده است: ١٥\٠٢\٢٠٢٦

روژهلاتی، هوگر(٢٠٢٦): نقدی بر مصاحبەی دکتر محمدکریم محمدی در پلتفرم پرسیار. بلاگ ژیانەوە؛ مرکز مطالعات کوردستان – تیشک.