با الهام از اندیشۀ ژیل دلوز و فلسفۀ ریزوم، می‌توان گفت که در عصر جهانی‌شدن و گسترش رسانه‌های نوین ارتباطی، جنبش‌های هویت‌خواهانۀ فکری و عملیِ کوردها، خصلتی شبکه‌ای، پویا و غیرمتمرکز یافته‌اند. به‌عبارت دیگر، در دوران کنونی، ماهیت و کارکرد جنبش‌های ملی‌گرای کوردی دیگر نه از ساختار سلسله‌مراتبی و رهبری متمرکز، که از الگوی شبکه‌ای و پیوستگی افقی آن‌ها ناشی می‌شود. به عبارت دیگر تفاوت حنبش ریزوماتیک با جنبش‌های سنتی این است که در جنبش ریزوماتیک، رهبری، حزب، ایدئولوژیِ منسجم و مرزهای سرزمینی نقش کمرنگ‌تری دارند و به جای آن، تکنولوژی دیجیتال، کنش‌های خودجوش، روایت‌های پراکنده و همبستگی عاطفی نقش محوری دارند. در حقیقت جنبش‌های اجتماعی و سیاسی ریزوماتیک، بر پایۀ شبکه‌ای پویا و غیرمرکزی شکل می‌گیرند و به‌جای ساختارهای سنتی عمودی، از الگوهای تعاملی غیرخطی و سیّال بهره می‌برند. این جنبش‌ها اغلب در فضای آنلاین پدید می‌آیند و با استفاده از فناوری‌های ارتباطی مدرن، به‌سرعت و در میان طیف گسترده‌ای از افراد و گروه‌ها منتشر می‌شوند. در الگوی ریزوماتیک، اطلاعات نه به‌صورت خطی، بلکه به شکل شبکه‌ای چندمرکزی جریان می‌یابد و به‌طور هم‌زمان در نقاط متعددی تولید، توزیع و دریافت می‌شود.
در این راستا، جنبش هویت‌خواه کوردی امروزه در فضایی از تعاملات چندمرکزی و تا حدی بدون اتکا به یک مرکز واحد تصمیم‌گیرنده، به بازتولید پیوندهای درونی خود می‌پردازد. اعضای این جنبش‌های ریزوماتیک از طریق شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های دیجیتال به هم متصل می‌شوند و اطلاعات، راهبردها و همبستگی را به‌سرعت و به‌شیوه‌ای غیرخطی به اشتراک می‌گذارند. کنشگرِ کورد در عصر حاضر، فراتر از ساختارهای تصمیم‌گیری حزبی و رسانه‌های کلاسیک، در گفتمان ملی‌گرایی کوردی مشارکت می‌کند و روزانه به تولید محتوایی با مضامین هویت‌خواهانه – در قالب موسیقی، اعتراضات نمادین مجازی، تحلیل‌های سیاسی، و بازنشر گستردۀ رویدادهای کوردی – می‌پردازد. در عصر دیجیتال، نه‌تنها همبستگی جامعه کوردی افزایش یافته، بلکه فرصتی برای فعالان مدنی، سیاسی و حقوق‌بشری فراهم آمده است تا بیش از گذشته هم‌دلی و هماهنگی کنند؛ به‌گونه‌ای که می‌توان از شکل‌گیری یک پیوند عاطفی فراجناحی در میان جنبش‌های کُردی سخن گفت.
بنابراین، در عصر جهانی‌شدن، الگوی تحلیل ریزوماتیک می‌تواند ابزاری کارآمد برای واکاوی ساختار و کارکرد جنبش‌های اجتماعی کوردی به‌شمار آید. از یک‌سو، گسترش روزافزون اطلاعات و نفوذ شبکۀ جهانیِ سایبرنتیک در بافت فرهنگ‌ها و ملت‌های گوناگون، به تضعیف سلطۀ هویت‌های کذایی و استعماری بر هویت کوردی در ترکیه، عراق، ایران و سوریه انجامیده است؛ و از سوی دیگر، نهضت هویت‌خواهی کورد با بهره‌گیری از همین فناوری‌ها، به بازتعریف و بازنمایی خویشتن در قالب هویتی ملی دست زده و هم‌زمان می‌کوشد تا از انگاره‌های فرهنگی و هویتی خود پاسداری کند. در حقیقت، ورود انسانِ کورد از بسترهای مکانی-زمانیِ سنتی به فضای سایبرنتیک، زیست‌جهان او را در پهنای باندِ پرگستردۀ ارتباطات بین‌المللی دگرگون ساخته است.

برای مثال امروزه با شمار فراوانی از فعالان کورد در فضای سایبر و فراتر از مرزهای ملیِ موسوم روبه‌روییم که روزانه به تولید محتواهایی با مضامین هویتِ کوردی و ملی‌گرایی کُردی اشتغال دارند. می‌توان گفت آنچه اکنون رخ می‌دهد، نه شکل‌گیری «ملتِ مجازی» به‌جای ملتِ واقعی، که ظهور «ملت به‌مثابۀ رویداد» است. کورد بودن، در این چارچوب، دیگر یک جوهرِ ثابت نیست، بلکه «شدنی» مداوم است که در گره‌گاه تقاطع شبکه‌های دیجیتال، خاطرات جمعی و کنش‌های اعتراضیِ روزمره بازتولید می‌شود. این دقیقاً همان نقطه‌ای است که دلوز از آن با عنوان «ساخت خط‌های گریز در دل نظام‌های بازنمایی‌گر» یاد می‌کند؛ خطِ گریزی نه به معنای کناره‌گیریِ منفعلانه، که به‌معنای آفرینشِ فرم‌های نوینِ هستی، ارتباط و کنش و معنا است.  در این راستا عینی‌ترین مصداقِ کاربرد مفهوم «ریزوم» در مورد جنبش کوردی، در انقلاب روژاوا یافت می‌شود؛ جایی که این مفهوم، پروژه‌ای سیاسیِ بنیادین را برای ساختن جامعۀ غیرمتمرکز، کثرت‌گرا و بوم‌شناختی ترسیم می‌کند. در واقع، جنبش ریزوماتیک با عبور از اَبَرروایت‌های استعماری و بر فراز ژئوپلیتیکِ سلطه، و نیز با بهره‌مندی از فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی، انحصار تولید معنا و حقیقت از سوی دولت‌های سلطه‌گر را با چالشِ بنیادین مواجه ساخته است. از این حیث، هم‌نظر با استوارت هال بر این باوریم که در عصر جهانی‌شدن، هویت‌های مارژینال و سرکوب‌شده‌ای همچون هویت کوردی در چارچوب مفهوم «خط گریز» امکانِ بازوطن‌یابیِ مجدد را در قالب جنبش‌های ریزومیک یافته است.

نظرات

به صورت آنلاین در مرکز مطالعات کوردستان – تیشک در بلاگ ژیانەوە منتشر شده است: ٢٣\٠٧\٢٠٢٦

قنبری، لقمان(٢٠٢٦): جنبش اجتماعی ریزوماتیک کوردی. بلاگ ژیانەوە؛ مرکز مطالعات کوردستان – تیشک.