تحلیلی بر قصیده «یادگاری شیرین» ماموستا هێمن و پیوند سنتی آن با خیزش ژینا

مقدمه
تاریخ مبارزات ملت کورد همواره با دو عنصر تفکیک‌ناپذیر عجین بوده است: «آزادی‌خواهی ملی» و «رهایی زنان». خیزش جهانی و سراسری که با قتل حکومتی مظلومانه ژینا (مهسا) امینی توسط گشت ارشاد در تهران، از زادگاهش شهرستان سقز در شرق کوردستان (ڕۆژهەڵات) شعله‌ور شد و با شعار بنیادین «ژن، ژیان، ئازادی» (زن، زندگی، آزادی) دنیا را تکان داد، پدیده‌ای نوظهور و بی‌ریشه نبود. این جنبش، فوران آتشفشانی بود که گدازه‌های آن از حدود هشتاد سال پیش در ادبیات، اشعار و تفکر روشنفکران و رهبران کورد در حال شکل‌گیری بود. در این میان، قصیده سترگ و بی‌نظیر «یادگاری شیرین» سروده شاعر ملی کورد، ماموستا هێمن (محمدامین شیخ‌الاسلامی مکری)، به عنوان سندی تاریخی و غیرقابل‌انکار، گواهی می‌دهد که ریشه این فلسفه وجودی، در خاک ڕۆژهەڵات تنیده شده است.

تقابل سنت، مدرنیته و نقد پدرسالاری در شعر هێمن
ماموستا هێمن در این شعر که نزدیک به هشتاد سال از سرودن آن می‌گذرد، با نگاهی بسیار مترقی و فراتر از عصر خویش، دست به نقد جدی جامعه مردسالار و سنت‌های فرسوده‌ای می‌زند که زن را در چهاردیواری خانه و زیر حجاب اجباری (پچه‌ و چارشێو) اسیر کرده بودند. او با مقایسه وضعیت زنان کوردستان با زنان جهان که در آن دوران به علم، دانش و هوافضای مدرن دست یافته بودند، خطاب به دختر کورد می‌گوید:
«کیژی خەڵکی بۆمبی ئاتۆمی دروست کرد و ئەتۆش / هەر دەزانی ناوی ئەستێوڵک و دەرخۆنە و پنە»
(دختران جهان بمب اتم ساختند و تو هنوز تنها نام ابزارهای سنتی آشپزخانه را بلدی)
هێمن به زیبایی درک کرده بود که آزادی یک ملت، مستقیماً به آزادی زنان آن جامعه گره خورده است. او با صراحت فریاد می‌زند:
«با هەزار زێ و گادەر و لاوێنی ڕوونیشمان هەبێ / تاکوو ژن ئازاد نەبێ، سەرچاوەکەی ژین لیخنە»
(حتی اگر هزاران رودخانه زلال مانند زێ و گادەر و لاوێن داشته باشیم، تا زمانی که زن آزاد نباشد، سرچشمه زندگی گل‌آلود و تاریک است)
این بیت، دقیق‌ترین و عمیق‌ترین بازخوانی از تثلیث مفهومی «ژن (زن)، ژیان (زندگی)، ئازادی (آزادی)» است؛ چرا که هێمن زلال بودن و جریان داشتن «ژیان» (زندگی) را مشروط به آزادی «ژن» (زن) می‌داند.

پاسخ به تحریفات پان‌ایرانیستی و خوانش اشتباه محاسباتی
پس از آغاز خیزش ژینا، جریان‌های ناسیونالیستی فارس و پان‌ایرانیست‌ها با ترفندهای گوناگون تلاش کردند تا این شعار مترقی را مصادره به مطلوب کرده، آن را از ریشه‌های هویتی و جغرافیایی‌اش جدا سازند یا به انحراف بکشانند. برخی از این جریان‌ها مدعی شدند که این شعار اساساً متعلق به ڕۆژهەڵات (شرق کوردستان) نیست و ابداع حدود نیم قرن پیشِ مبارزان باکور (شمال کوردستان) است.
اگرچه این شعار حدود ۵۰ سال پیش در باکور کوردستان در فرآیند مبارزات تشکیلاتی به شکلی منسجم و به عنوان یک فرمول کلیدی به کار گرفته شد، اما حقیقت تاریخی و سندیت فکری آن پیش‌تر در ادبیات ڕۆژهەڵات و در جانِ کلام ماموستا هێمن رسوخ کرده بود. انتساب انحصاری این فلسفه به یک بخش و نادیده گرفتن ریشه‌های هشتاد ساله آن در شرق کوردستان، یک اشتباه محاسباتی فاحش تاریخی است که شعر «یادگاری شیرین» خط بطلانی بر آن می‌کشد.

نگاه ابزاری و آپارتاید جنسیتی در گفتار کارگزاران حکومت
در نقطه مقابل این تفکر مدرن و انسانی جاری در کوردستان، اگر به آرشیو، مکتوبات و سخنرانی‌های آخوندهای حکومتی و نظریه‌پردازان ایدئولوژی حاکم سری بزنیم، عمق یک فاجعه فکری پدیدار می‌شود. در ادبیات تئوریک نظام حاکم، بارها و بارها زن در ردیف موجودات فاقد اراده و حتی در کمال وقاحت، شبیه به حیوان تلقی شده است. نگاه این جریان به زن، همواره نگاهی کالا‌انگاشته، ابزاری و کاملاً جنسیتی بوده که حاصلی جز برقراری یک سیستم سیستماتیک از «آپارتاید جنسیتی» در جامعه نداشته است؛ ساختاری که در آن کرامت انسانی زن، قربانی ذهنیت تاریک و انحصارطلب حاکمان می‌شود.

تداوم گفتمان رهایی زن در پهنه سیاست و اندیشه قاسملو
اگر بخواهیم با نگاهی ریزبینانه‌تر و عمیق‌تر به تاریخ این مبارزه نگاه کنیم، نمی‌توان از گفتمان رهبران کارکشته و متخصص کورد چشم‌پوشی کرد. آرشیو سخنرانی‌های بی‌نظیر شهید زنده‌یاد دکتر عبدالرحمن قاسملو در بیش از پنج دهه پیش به مناسبت روز جهانی زن، شاهدی استوار بر این مدعاست. زنده یاد دکتر قاسملو در سخنرانی تاریخی خود با صراحت هرچه تمام‌تر دست به افشاگری زده و می‌فرماید که جمهوری اسلامی تعمداً می‌خواهد زنان در آشپزخانه‌ها باقی بمانند، چادر بر سر کنند و عملاً هیچ‌گونه مشارکت سیاسی، اجتماعی و مدیریتی به آن‌ها داده نشود. او تأکید می‌کند که نظام به زن همیشه با یک نگاه و بنگاه جنسیتی می‌نگرد. دکتر قاسملو با رویکردی علمی بارها یادآور شد که زن نصف بدنه جامعه و هر ملیتی را تشکیل می‌دهد و دیموکراسی و آزادی یک ملت، بدون رهایی و برابری کامل حقوقی و اجتماعی زنان توهمی بیش نیست. این امر نشان می‌دهد که مسئله رهایی زن، جزئی لاینفک، ساختاری و بنیادین از مبارزات رهایی‌بخش ملت کورد بوده و هست.

اتحاد چهاربخش کوردستان؛ افتخاری در خاورمیانه تاریک
با این حال، برای تک‌تک آحاد ملت کورد مایه بس فخر، نشاط و «شانازی» است که این شعار و فلسفه، مرزهای ساختگی را درنوردید. پیوند، درایت و همبستگی هر چهار بخش کوردستان (ڕۆژهەڵات، باشوور، باکور و ڕۆژاوا) در زنده نگه داشتن این آرمان، نشان‌دهنده یک بلوغ سیاسی و اجتماعی بی‌نظیر است. در خاورمیانه‌ای که گرفتار جنگ، تروریسم، دگماتیسم فکری و ایدئولوژی‌های افراطی مذهبی است ــ همان تفکراتی که زن را صرفاً مایملک مرد و زندانی آشپزخانه می‌دانند ــ جامعه کوردستان توانست جایگاه واقعی و پیشرو زن را به عنوان نیروی محرکه یک جامعه مترقی به اثبات برساند و در این راه خونین، همچنان خستگی‌ناپذیر مبارزه کند. نوآوری عملی هر بخش از کوردستان در این مسیر، مایه تکامل کل این جریان آزادی‌خواهانه است.

نتیجه‌گیری
ملت کورد علمدار، پاسدار و خالق خیزش‌ها و مبارزاتی است که محوریت آن را کرامت و آزادی انسان و در راس آن، زن تشکیل می‌دهد. شعر ماموستا هێمن با این توصیه که اشاره فرموده؛

«دەرکە بشکێنە، پەچە بدڕێنە، ڕاکە مەدرەسە / چاری دەردی کوردەواری خوێندنە، هەر خوێندنە»

(درها را بشکن، روبنده‌ها را پاره کن و به مدرسه پناه ببر، چرا که چاره دردهای جامعه ما تنها و تنها دانش و آگاهی است)

خط‌مشی روشنی را ترسیم می‌کند که امروز در رگ‌های جنبش «ژن، ژیان، ئازادی» جاری است. این پرچم افتخارآمیز که امروز بر فراز جهان بەاهتزاز درآمده، ریشه در خون ژیناها، اندیشه قاسملوها و دیوانِ اشعار هێمن‌ها دارد؛ اصالتی که با هیچ تحریف و انحرافی از پیشانی تاریخ کوردستان پاک نخواهد شد.

نظرات

به صورت آنلاین در مرکز مطالعات کوردستان – تیشک در بلاگ ژیانەوە منتشر شده است: ٢٣\٠٧\٢٠٢٦

حیدریان، توفیق(٢٠٢٦): ژن، ژیان، ئازادی؛ ریشه‌های هشتاد ساله در اندیشه و ادبیات کوردستان، تحلیلی بر قصیده «یادگاری شیرین» ماموستا هێمن و پیوند سنتی آن با خیزش ژینا. بلاگ ژیانەوە؛ مرکز مطالعات کوردستان – تیشک.