۲۸ مه، “روز جهانی بهداشت (پریود) قاعدگی” صرفا یک مناسبت تقویمی در حوزه سلامت زنان نیست، این روز، نمادی جهانی برای بازخوانی یکی از پنهان‌ترین و درعین‌حال فراگیرترین اشکال تبعیض ساختاری علیه زنان است. قاعدگی، به‌عنوان فرآیندی کاملا طبیعی، زیستی و جدایی‌ناپذیر از چرخه حیات انسانی، هنوز در بخش بزرگی از جهان زیر سایه سنگین تابوهای فرهنگی، روایت‌های سنتی، نگاه‌های مردسالارانه و سیاست‌های تبعیض‌آمیز قرار دارد. سکوتی که پیرامون این مسئله شکل گرفته، تنها سکوت درباره یک پدیده بیولوژیک نیست، بلکه بازتاب تاریخی سرکوب بدن زن و حذف تدریجی زنان از عرصه‌های برابر اجتماعی، آموزشی و حتی انسانی است.

در جهان معاصر که مفاهیمی چون توسعه پایدار، عدالت جنسیتی و حقوق بشر به گفتمان‌های غالب سیاسی و اجتماعی تبدیل شده‌اند، هنوز میلیون‌ها زن و دختر از ابتدایی‌ترین امکانات بهداشتی و آموزشی مرتبط با سلامت قاعدگی محروم‌اند. این محرومیت، صرفا به نبود نوار بهداشتی یا امکانات درمانی محدود نمی‌شود، بلکه لایه‌های عمیق‌تری از فقر، نابرابری، تبعیض طبقاتی و خشونت فرهنگی را در خود جای داده است. آنچه امروز از آن با عنوان “فقر قاعدگی” یاد می‌شود، تنها یک بحران بهداشتی نیست، بلکه جلوه‌ای آشکار از شکست ساختارهای اجتماعی و سیاسی در تضمین کرامت انسانی زنان است.

در بسیاری از جوامع، دختران نوجوان نخستین تجربه قاعدگی را نه با آگاهی و آموزش، بلکه با ترس، شرم، اضطراب و احساس گناه تجربه می‌کنند. جامعه، خانواده و نظام آموزشی، سال‌هاست که به‌جای آموزش علمی و انسانی، سکوت و پنهان‌کاری را بازتولید کرده‌اند. همین سکوت سیستماتیک، سبب شده بدن زن همچنان به موضوعی ممنوعه، شرم‌آور و قابل سانسور تبدیل شود، گویی طبیعی‌ترین فرآیند زیستی زنان باید از دید جامعه پنهان بماند.

در خاورمیانه و به‌ویژه ایران، مسئله بهداشت قاعدگی ابعادی پیچیده‌تر و عمیق‌تر به خود گرفته است. رژیم جمهوری اسلامی طی چهار دهه گذشته، همواره بدن زن را نه به‌عنوان بخشی از هویت انسانی و فردی او، بلکه به‌عنوان ابزاری ایدئولوژیک برای کنترل اجتماعی و سیاسی تعریف کرده است. نتیجه چنین رویکردی، شکل‌گیری ساختاری از سرکوب سیستماتیک علیه زنان بوده که در آن، سلامت جنسی، آموزش بدن، بهداشت باروری و حتی سخن گفتن از قاعدگی، زیر سایه سانسور، محدودیت و نگاه امنیتی قرار گرفته‌اند.

در شرایطی که بحران اقتصادی، تورم افسارگسیخته و فروپاشی معیشتی بخش بزرگی از جامعه ایران را درگیر کرده، زنان بیش از هر قشر دیگری آسیب دیده‌اند. افزایش شدید قیمت محصولات بهداشتی، دسترسی بسیاری از زنان و دختران را به ابتدایی‌ترین امکانات مرتبط با سلامت قاعدگی دشوار کرده است. در مناطق محروم ایران، به‌ویژه استان‌های کوردستان و سیستان‌وبلوچستان و خوزستان، فقر بهداشتی به مرحله‌ای رسیده که برخی خانواده‌ها توان خرید محصولات اولیه بهداشتی را نیز ندارند. این وضعیت، سلامت جسمی و روانی هزاران زن را مستقیما تهدید می‌کند و آنان را در معرض بیماری‌ها، انزوای اجتماعی و تحقیر روزمره قرار می‌دهد.

اما بحران، تنها اقتصادی نیست، مسئله عمیق‌تر، فرهنگی و ساختاری است. نظام آموزشی ایران همچنان از آموزش جامع و علمی درباره سلامت جنسی و بهداشت قاعدگی پرهیز می‌کند. مدارس، به‌جای تبدیل شدن به فضایی برای آگاهی‌بخشی و توانمندسازی دختران، اغلب به بازتولید همان تابوهای سنتی و ایدئولوژیک دامن می‌زنند. در چنین فضایی، دختران نوجوان ناچارند مهم‌ترین تغییرات جسمی و روانی دوران بلوغ را در سکوت، ترس و ناآگاهی تجربه کنند.

این سرکوب خاموش، در زندان‌ها و مراکز بازداشت ابعاد خشونت‌بارتری پیدا می‌کند. گزارش‌های متعدد حقوق بشری نشان داده‌اند که بسیاری از زنان زندانی در ایران از دسترسی کافی به محصولات بهداشتی، امکانات درمانی و مراقبت‌های پزشکی محروم‌اند. محروم‌سازی زنان از ابتدایی‌ترین نیازهای بهداشتی، تنها بی‌توجهی اداری نیست، بلکه شکلی از خشونت ساختاری و تحقیر سیستماتیک علیه بدن زن محسوب می‌شود.

از سوی دیگر، رسانه‌های رسمی و نهادهای حکومتی نیز همچنان از ورود جدی و علمی به مسئله سلامت زنان پرهیز می‌کنند. گفتمان رسمی حاکم، بدن زن را نه به‌عنوان بخشی از زیست انسانی، بلکه به‌عنوان عرصه‌ای برای کنترل اخلاقی، سیاسی و ایدئولوژیک بازنمایی می‌کند. همین نگاه، سبب شده موضوعاتی چون قاعدگی، سلامت باروری و آموزش جنسی، قربانی سانسور، شرمسارسازی اجتماعی و حذف از فضای عمومی شوند.

نظرات

به صورت آنلاین در مرکز مطالعات کوردستان – تیشک در بلاگ ژیانەوە منتشر شده است: ٢٩\٠٥\٢٠٢٦

شادی، نسرین(٢٠٢٦): بدن زن، میدان خاموش تبعیض و فراموشی تاریخی. بلاگ ژیانەوە؛ مرکز مطالعات کوردستان – تیشک.