کوردستان در فمینیسم ملیگرای ایرانی
مشخصات نشر
- نویسنده
- زاهیر محمدی
- منتشرشده در
- بلاگ ژیانەوە
- ناشر
- مرکز مطالعات کوردستان-تیشک
- مؤسسه
- مرکز مطالعات کوردستان-تیشک
- تاریخ
- 2026/11/17
- زبان
- فارسی
محمدی، زاهیر (2026): کوردستان در فمینیسم ملیگرای ایرانی. بلاگ ژیانەوە، مرکز مطالعات کوردستان-تیشک.
(بازخوانی پژوهش احمد محمدپور دربارهی استعمارزدایی از صداهای روژهلات)
دکتر احمد محمدپور در مقالهی پژوهشی « صداهای استعمارزدا از روژههلات: دیگریسازی جنسیتی، حذف هویتی و سیاست درهم تنیدگی در ایران» که در سال 2023 در مجلهی Critical Sociology منتشر شده است، به بررسی رابطهی میان ناسیونالیسم فارسیمحور، فمینیسم ملیگرا و بهحاشیهراندن تجربهی زنان جوامع غیرفارس، بهویژه زنان کورد، میپردازد. نقطهی عزیمت این پژوهش، جنبش ژینا و مناقشهای است که پس از قتل حکومتی ژینا امینی دربارهی هویت، خاستگاه و معنای سیاسی این جنبش شکل میگیرد. پرسش اصلی محمدپور این است که چگونه جنبشی که با نام و شعار کوردی آغاز میشود، در بخشی از گفتمان مسلط به جنبشی عمومی به نام «زنان ایرانی» تبدیل میشود، بیآنکه جایگاه کوردستان، هویت كوردی ژینا و تجربهی تاریخی و سیاسی زنان کورد بهدرستی بازشناخته شود.
محمدپور استدلال میکند که این مسئله صرفا به حذف نام یا نادیدهگرفتن نقش زنان کورد محدود نیست؛ بلکه با سازوکاری عمیقتر در تولید و بازنمایی هویت ملی ارتباط دارد. در این سازوکار تجربهی زنان فارسیزبان مرکز بهعنوان تجربهی عمومی و معیار «زن ایرانی» معرفی میشود، درحالیکه تجربهی زنان کورد، بلوچ، عرب و دیگر جوامع غیرفارس به موقعیتی خاص، محلی و حاشیهای فروکاسته میشود. به این ترتیب، همان سلسلهمراتب زبانی و ملی که در تعریف ایرانیت فارسیمحور وجود دارد، در بخشی از گفتمان فمینیستی نیز بازتولید میشود. مسئلهی مقاله، بنابراین، نقد فمینیسمی است که در برابر مردسالاری موضع میگیرد، اما در مواجهه با دیگری ملی و زبانی، از نقد امتیاز و برتری گروه مسلط بازمیماند (Mohammadpour, 2023 : 1 – 3).
1 ــ از ایرانیت فارسیمحور تا فمینیسم ملیگرا
محمدپور برای توضیح این وضعیت، بحث را به تاریخ شکلگیری ناسیونالیسم مدرن ایران پیوند میدهد. به روایت او ناسیونالیسم مدرن ایران با تأثیرپذیری از الگوهای اروپامحور ملت، نژاد، زبان و تاریخ، روایتی یکپارچه از گذشته و هویت ملی میسازد که در آن زبان و فرهنگ فارسی جایگاهی محوری پیدا میکند. این روایت، تنوع تاریخی و زبانی جامعه را در چارچوب تصوری واحد از ملت بازتعریف میکند و فارسیبودگی را به معیاری برای ایرانیبودن نزدیک میسازد. در دورهی پهلوی این تصور با سیاستهای دولتسازی و یکسانسازی زبانی و فرهنگی تقویت میشود و پس از استقرار جمهوری اسلامی نیز، با وجود تغییر ایدئولوژی رسمی دولت، بخش مهمی از سلسلهمراتب ملی و زبانی آن استمرار مییابد (Mohammadpour, 2023 : 4 – 6).
اهمیت این بازگشت تاریخی در آن است که محمدپور میان ساخت ایرانیت فارسیمحور و شکلگیری گفتمان مسلط دربارهی زنان رابطه برقرار میکند. از نظر او، همانگونه که در روایت ملی، زبان و فرهنگ فارسی به معیار تعریف ملت تبدیل میشود، در بخشی از فمینیسم ایرانی نیز تجربهی زنان فارسیزبان مرکز به معیار عمومی تجربهی زنان تبدیل میشود. در این صورتبندی، هویت گروه مسلط بینشان و عمومی جلوه میکند، اما هویت زنان کورد و دیگر جوامع غیرفارس همواره بهعنوان تفاوتی خاص و نیازمند توضیح بازنمایی میشود. بنابراین، مسئله فقط غیبت زنان کورد از برخی روایتها نیست، بلکه نابرابری در تعیین معیارهای شناخت، بازنمایی و نمایندگی زنان است (Mohammadpour, 2023 : 6 – 7).
این استدلال، پیوند مستقیمی با دو پژوهش پیشین محمدپور دارد. در شرقشناسی فارسی، مسئلهی اصلی چگونگی تولید دانش و بازنمایی سلسلهمراتبی جوامع در گفتمان ناسیونالیسم مدرن ایران است. در اختراع ایران، از مفهوم به نظریه چگونگی ساختهشدن ایرانیت فارسیمحور و تبدیل آن به روایتی مسلط از ملت بررسی میشود؛ و در پژوهش حاضر، محمدپور نشان میدهد که این نظم معرفتی و هویتی چگونه در گفتمان فمینیستی نیز حضور پیدا میکند. به بیان دیگر، فارسیمحوری تنها به تاریخنگاری، زبان و تعریف ملت محدود نمیماند، بلکه بر تعیین این موضوع نیز اثر میگذارد که چه کسی میتواند از تجربهی زنان سخن بگوید و کدام تجربه به نام تجربهی عمومی زنان بازنمایی شود.
2 ــ درهم تنیدگی؛ پیوند جنسیت با ستم ملی و زبانی
مفهوم محوری محمدپور برای توضیح این وضعیت، «درهم تنیدگی» است. این مفهوم بر آن تأکید دارد که ستم جنسیتی را نمیتوان جدا از سایر مناسبات قدرت، از جمله ملیت، زبان، مذهب و طبقه بررسی کرد. تجربهی زنان در موقعیتهای اجتماعی و سیاسی متفاوت یکسان نیست؛ زیرا شکلهای مختلف تبعیض در زندگی آنان با یکدیگر تلاقی میکنند و موقعیتهای متمایزی از محرومیت و سلطه به وجود میآورند. از این زاویه، تجربهی زن کورد را نمیتوان صرفا با قرار دادن او در دستهی عمومی زنان و بررسی محدودیتهای جنسیتی توضیح داد؛ زیرا سرکوب زبان مادری، انکار هویت ملی، تبعیض مذهبی، محرومیت اقتصادی و امنیتیشدن کوردستان نیز در شکلگیری تجربهی او نقش دارند (Mohammadpour, 2023, pp. 6–7).
محمدپور با تکیه بر این مفهوم، فمینیسمی را نقد میکند که ستم جنسیتی را از مناسبات ملی و زبانی جدا میسازد و در نتیجه تجربهی زنان گروه مسلط را به تجربهای عمومی تبدیل میکند. در چنین رویکردی، برابری زنان عمدتا در قالب آزادیهای مدنی و حقوق فردی تعریف میشود، اما مسئلهی برابری میان جوامع، حق زبان، هویت ملی و تعیین سرنوشت در حاشیه قرار میگیرد. به این ترتیب ممکن است یک گفتمان در برابر مردسالاری و محدودیتهای مذهبی دولت موضع بگیرد، اما همزمان در برابر مطالبات ملی و زبانی زنان کورد سکوت کند یا آنها را تهدیدی علیه وحدت کشور بداند.
محمدپور این تناقض را با طرح مفهوم «معیارهای حاکمیت در خواهرانگی» توضیح میدهد. خواهرانگی و همبستگی میان زنان در روایت ملیگرایانه، بر پایهی معیارهایی تعریف میشود که هویت ملی و فرهنگی گروه مسلط را از پیش مفروض میگیرند. در نتیجه زنان جوامع غیرفارس تا جایی در این همبستگی پذیرفته میشوند که تفاوتهای ملی و زبانی خود را به مطالبات سیاسی مستقل تبدیل نکنند. هنگامی که زنان کورد از حقوق زبانی، هویت ملی یا حق تعیین سرنوشت سخن میگویند، ممکن است با برچسبهایی چون جداییطلبی، خشونتطلبی یا قبیلهگرایی مواجه شوند. در این وضعیت، خواهرانگی بهجای آنکه بر پذیرش تفاوت و برابری استوار باشد، به سازوکاری برای محدودکردن مطالبات زنان جوامع بهحاشیهراندهشده تبدیل میشود (Mohammadpour, 2023, pp. 7–8).
3 ــ ژینا در برابر مهسا؛ مناقشه بر سر نام و هویت
یکی از مهمترین بخشهای مقاله به مناقشه بر سر نام ژینا و مهسا اختصاص دارد. محمدپور نامگذاری را امری صرفا شخصی یا اداری نمیداند، بلکه آن را در پیوند با حافظه، تاریخ و هویت فرهنگی بررسی میکند. به باور او تغییر یا حذف نامهای بومی میتواند بخشی از سازوکار یکسانسازی و بازسازی هویت جوامع باشد. در مورد ژینا امینی نیز خانوادهی او برای ثبت رسمی نام دخترشان ناچار به استفاده از نام فارسی «مهسا» شده بودند. از این رو، تأکید معترضان کورد بر نام ژینا، صرفا اصرار بر کاربرد نامی متفاوت نبود، بلکه تلاشی برای بازگرداندن هویت زبانی و ملی زنی بود که قتل او به نماد یک جنبش گسترده تبدیل شد (Mohammadpour, 2023, pp. 9–10).
از نظر محمدپور مناقشه بر سر نام ژینا نشان میدهد که بهرسمیتشناختن افراد در گفتمان مسلط تا چه اندازه میتواند مشروط به قرارگرفتن آنان در چارچوب ایرانیت باشد. فعالان کورد تأکید میکردند که ژینا تنها هنگامی در روایت عمومی به رسمیت شناخته میشود که هویت کوردی او در نام فارسی مهسا مستحیل شود. همین منطق در بازنمایی شعار «ژن، ژیان، ئازادی» نیز دیده میشود. شعاری که در بخشهایی از گفتمان مرکز به «زن، زندگی، آزادی» ترجمه شد، اما خاستگاه کوردستانی و زمینهی تاریخی و سیاسی آن کمرنگ یا حذف شد. بدینترتیب یک تجربه و شعار برخاسته از کوردستان در روایتی ملی بازتعریف میشود که میکوشد آن را به تجربهی عمومی و یکپارچهی «زنان ایرانی» تبدیل کند.
محمدپور برای نشاندادن این فرایند به نمونههایی از بازنمایی رسانهای و روشنفکری اشاره میکند. از جمله معرفی «زنان ایران» بهعنوان قهرمانان سال مجلهی TIME، درحالیکه زنان کورد، بلوچ، عرب و دیگر جوامع غیرفارس در این بازنمایی جایگاهی متناسب با نقش خود در جنبش ندارند. او همچنین به مواضع برخی فعالان و چهرههای شناختهشده اشاره میکند که قتل ژینا را در امتداد تاریخ مبارزهی زنان ایرانی علیه حجاب اجباری تفسیر میکنند، اما دربارهی سرکوب زبانی و ملی زنان کورد یا زندانیشدن فعالانی چون زارا محمدی، زینب جلالیان و مژگان کاووسی سکوت میکنند. مسئله در این نمونهها صرفا غیبت نام زنان کورد نیست؛ بلکه حذف زمینهی تاریخی و سیاسیای است که تجربهی آنان را از تجربهی زنان مرکز متمایز میکند (Mohammadpour, 2023, pp. 10–11).
4 ــ خواهران ناممکن؛ مرزهای همبستگی ملیگرایانه
محمدپور در بخش «خواهران ناممکن» نشان میدهد که مفهوم فراگیر «زن ایرانی» در عمل به معیاری گزینشی تبدیل میشود. این مفهوم تنها تجربههایی را در بر میگیرد که با روایت ملیگرایانهی مسلط سازگار باشند. وضعیت زنانی چون زارا محمدی، زینب جلالیان و مژگان کاووسی نیز نشان میدهد که سرکوب زنان کورد به دلیل فعالیت سیاسی، آموزش زبان کوردی یا دفاع از حقوق ملی، در روایت بخشهایی از فمینیسم ایرانی جایگاهی متناسب پیدا نمیکند. از نظر نویسنده این سکوت با محدودیتهای گفتمانی فمینیسم ملیگرا ارتباط دارد: این گفتمان ممکن است با ساختار سیاسی حاکم مخالفت کند، اما همزمان از بهچالشکشیدن تصور یک ملت واحد و هویت ملی فارسیمحور پرهیز کند.
در این چارچوب مخالفت با جمهوری اسلامی لزوما به معنای مخالفت با تمام مبانی ملیگرایی مسلط نیست. ممکن است یک جریان سیاسی یا فمینیستی خواهان تغییر حکومت و گسترش آزادیهای مدنی باشد، اما همچنان وحدت ملی و تمامیت ارضی را مقدم بر بهرسمیتشناختن حقوق سیاسی جوامع غیرفارس بداند. در چنین وضعیتی، آزادی زنان به مسئلهای جدا از حق تعیین سرنوشت و برابری ملی تبدیل میشود. محمدپور با بررسی این تناقض استدلال میکند که تغییر ساختار سیاسی یا گسترش آزادیهای مدنی، بهخودیخود تضمین نمیکند که سلسلهمراتب ملی، زبانی و دینی نیز از میان برود (Mohammadpour, 2023, pp. 13–14).
نویسنده برای توضیح این شکاف، ترانهی «برای» شروین حاجیپور و واکنش هنرمند کورد، چیا مدنی، با ترانهی «بۆ» را نیز بررسی میکند. از نظر او، ترانهی «برای» با وجود تبدیلشدن به یکی از نمادهای اعتراضات، تجربهی سرکوب زبانی و ملی کوردستان را بازتاب نمیدهد. در مقابل، ترانهی «بۆ» از زخمهای تاریخی و مطالباتی سخن میگوید که در روایت عمومی «برای» غایب ماندهاند؛ از ژینا و معلمان زندانی زبان کوردی تا قربانیان سرکوب و خانوادههایی که هزینهی خشونت دولتی را پرداختهاند. همچنین کارزار زنان کورد با عنوان «برای» تلاش میکند تجربهی خاص آنان را در پیوند با تبعیض جنسیتی، ملی و طبقاتی بیان کند. تقابل این آثار برای محمدپور نمونهای از اختلاف بر سر معنای تجربهی عمومی و حدود روایت ملی از جنبش است (Mohammadpour, 2023, pp. 14–15).
5 ــ استعمارزدایی از صداها و نقد امتیاز فارسیبودگی
محمدپور در نتیجهگیری پژوهش، استدلالهای خود را در چارچوبی گستردهتر قرار میدهد. به نظر او، جنبش ژینا تنها مرحلهای تازه در مبارزهی کورد برای حقوق بنیادین نیست، بلکه شکلی از مقاومت جوامع غیرفارس را نیز آشکار میکند که در آن مبارزهی ملی، فمینیسم و فرایند استعمارزدایی به یکدیگر پیوند میخورند. این جنبش با وجود آنکه با قتل یک زن آغاز شد و زنان در شکلگیری و رهبری آن نقشی اساسی داشتند، اما به چالشی معرفتی و هستیشناختی برای فمینیسم مرکز تبدیل شد. زیرا تجربهی زنان در جوامع بهحاشیهراندهشده را نمیتوان بدون توجه به سرکوب زبانی، ملی و دینی آنان توضیح داد (Mohammadpour, 2023, pp. 16–17).
نویسنده در این بخش از مفهوم «نابینایی نسبت به دیگری» (Other-blindness) بهره میگیرد و آن را در امتداد مفهوم «نابینایی نسبت به نژاد» (Color-blindness) قرار میدهد. همانگونه که گفتمان مدعی بیتوجهی به نژاد میتواند نابرابری نژادی را بدون بیان آشکار برتریطلبی حفظ کند، گفتمان ملیگرای مسلط نیز میتواند با نادیدهگرفتن تفاوتهای ملی و زبانی، برتری گروه مسلط را بازتولید کند. در این روایت، ایران بهصورت ملتی با تاریخ، فرهنگ و زبان ادبی واحد تصویر میشود و وجود هویتهای غیرفارس در تعریف ملت به رسمیت شناخته نمیشود. پیامد چنین نگاهی آن است که جوامع غیرفارس نه بهعنوان جوامعی دارای تاریخ و تجربهی مستقل، بلکه با تصاویری از پیشساختهشده، مانند محلی، قبیلهای، مردسالار یا عقبمانده، بازنمایی میشوند (Mohammadpour, 2023, p. 16).
نتیجهی نهایی محمدپور این است که فمینیسم ملیگرای مسلط، تا زمانی که امتیاز فارسیبودگی و نقش آن در ساختار قدرت را به نقد نکشد، نمیتواند به همبستگی برابر میان زنان دست یابد. او با طرح ضرورت بازنگری در «روششناسی امتیاز» (Methodology of the Privileged)، خواستار رویکردی چندملیتی و چندفرهنگی به برابری جنسیتی میشود؛ رویکردی که نهتنها مردسالاری، بلکه نژادگرایی، فارسیمحوری و هژمونی گفتمانی را نیز به چالش بکشد. از نظر او همبستگی واقعی میان زنان زمانی امکانپذیر میشود که تجربهی زنان کورد، بلوچ، عرب، ترک و دیگر جوامع غیرفارس نه بهعنوان استثنا یا حاشیه، بلکه بهعنوان تجربههایی مستقل و برخوردار از اعتبار برابر پذیرفته شوند (Mohammadpour, 2023, p. 17).
6 ـ فیمینیسم سكشنال
فمینیسم انترسكشنال (Intersectional) که در سنت فمینیسم سیاه و آثار کیمبرلی کرنشاو شکل میگیرد، بر درهمتنیدگی محورهای مختلف سلطه، از جمله جنسیت، نژاد، رنگ و طبقه تأکید دارد، اما در تجربهی جوامع استعمارشده و بیدولت، این چارچوب باید با تحلیل مناسبات استعمار، انکار هویت ملی و محرومیت از حق حاکمیت و تعیین سرنوشت نیز تکمیل شود. محمدپور با گسترش این بحث به موقعیت زنان کورد، نشان میدهد که ستم جنسیتی آنان از ستم ملی، زبانی و مذهبی جداییپذیر نیست كه حتی فمینیسم انترسكشنال هم علیرغم گستردگی مفهومی آن نمی تواند موقعیت زنان كورد را توضیح دهد (Mohammadpour, 2023, pp. 3, 6, 16). محمد پور فمینیسم ایرانی را نه انترسكشنال، بلكه سكشنال میداند.
بر همین اساس وی میان فمینیسم انترسكشنال و فمینیسم سکشنال تمایز میگذارد: اولی مناسبات قدرت و امتیاز گروه مسلط را نیز به نقد میکشد، اما دومی تجربهی بخش مسلط جامعه را بهجای تجربهی عمومی زنان مینشاند و مطالبات زنان جوامع بهحاشیهراندهشده را تا جایی میپذیرد که با روایت ملی مسلط تعارض پیدا نکند. در این معنا، فمینیسم فارسمحور و ایرانگرای مورد نقد محمدپور، با وجود مخالفت با برخی نمودهای مردسالاری و تبعیض جنسیتی، هنگامی که مطالبات ملی و زبانی زنان کورد را با برچسب جداییطلبی مواجه میکند، عملا در خدمت بازتولید ناسیونالیسم فارسمحور و نظم سیاسی متمرکز قرار میگیرد. این گفتمان با نادیدهگرفتن امتیاز فارسبودگی و انکار عاملیت سیاسی زنان کورد، نهتنها از منطق انترسكشنالیستی فاصله میگیرد، بلکه در مواجهه با آن خصلتی پدرسالارانه و نرینه پیدا میکند؛ زیرا حق تعریف آزادی و رهایی را برای زنان کورد به رسمیت نمیشناسد، مگر آنکه از هویت و مطالبات سیاسی مستقل خود فاصله بگیرند. محمدپور این تناقض را در نقد فمینیسم مرکز، مفهوم «معیارهای حاکمیت در خواهرانگی» و ضرورت بهرسمیتشناختن امتیاز فارسیبودگی و رویکردی چندملیتی و چندفرهنگی به برابری جنسیتی آشکار میکند (Mohammadpour, 2023, pp. 7–9, 16–17).
7 ــ دلالتهای پژوهش برای کوردستان
اهمیت این پژوهش برای کوردستان در آن است که مسئلهی رهایی زنان را از چارچوب محدود تقابل زن و مرد فراتر میبرد و آن را با مسئلهی قدرت ملی، هویت، زبان و حق تعیین سرنوشت پیوند میدهد. در این خوانش زن کورد نه فقط در برابر ساختار مردسالار، بلکه در برابر مناسباتی قرار دارد که هویت و زبان او را به حاشیه میرانند و تجربهی سیاسی و تاریخیاش را در روایت مسلط از ملت مستحیل میکنند. بنابراین نمیتوان از برابری جنسیتی سخن گفت، اما همزمان مطالبات ملی و زبانی زنان کورد را نادیده گرفت یا آنها را به مسئلهای فرعی و محلی تقلیل داد.
در کنار دو پژوهش پیشین محمدپور، این مقاله بعد دیگری از سازوکار ایرانیت فارسیمحور را آشکار میکند. اگر شرقشناسی فارسی به تولید دانش و بازنمایی دیگری در چارچوب روابط قدرت میپردازد و نظریهی اختراع ایران چگونگی ساختهشدن و طبیعی جلوهدادن هویت ملی فارسیمحور را توضیح میدهد، پژوهش حاضر نشان میدهد که این نظم در حوزهی فمینیسم و بازنمایی تجربهی زنان نیز استمرار مییابد. به این ترتیب، مسئله فقط آن نیست که چه زبانی معیار ملت قرار میگیرد یا تاریخ کدام جامعه در روایت ملی جای میگیرد؛ بلکه این نیز اهمیت دارد که چه کسی حق دارد به نام زنان سخن بگوید و کدام تجربه بهعنوان تجربهی عمومی و معتبر شناخته شود.
در مجموع سهم اصلی مقالهی محمدپور در پیوندزدن نقد فمینیسم ملیگرا با نقد فارسیمحوری و نشاندادن ضرورت استعمارزدایی از شیوهی شناخت و بازنمایی تجربهی زنان است. در این خوانش، جنبش ژینا صرفا خیزشی برای آزادی پوشش یا برابری جنسیتی نیست، بلکه عرصهای است که در آن تعارض میان روایت یکپارچهی ملی و تکثر تجربههای تاریخی، سیاسی و هویتی زنان آشکار میشود. برای کوردستان این بحث یادآور آن است که برابری جنسیتی بدون بهرسمیتشناختن حقوق ملی، زبانی و سیاسی زنان کورد، برابریای ناتمام خواهد بود. همبستگی نیز زمانی معنای واقعی پیدا میکند که هیچ هویت و تجربهای معیار انحصاری تعریف دیگری نباشد.
لینك پژوهش
Mohammadpour, A. (2023) ‘Decolonizing Voices From Rojhelat: Gender-Othering, Ethnic Erasure, and the Politics of Intersectionality in Iran’, Critical Sociology, pp. 1–22. https://doi.org/10.1177/08969205231176051
لینك ترجمه مقاله به زبان فارسی
محمدپور، احمد (2024)، «صداهای استعمارزدا از روژهلات: دیگریسازی جنسیتی، حذف اتنیکی و سیاست درهمتنیدگی در ایران»، نقد اقتصاد سیاسی، 19 دی 1402.
لینک دسترسی: https://pecritique.com/2024/01/09/صداهای-استعمارزدا-از-روژهلات-احمد/
مرکز مطالعات کوردستان – تیشک در شبکههای اجتماعی
