ئێران لە نێوان لەرزینى ناوخۆیی و گوشاری دەرەکیدا

تاران لە کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، نیشانەکانی قەیرانێک خەریکە چڕ دەبنەوە کە لە ئاڵۆزییە کاتییەکان تێدەپەڕێت.

 ئەوەی لە شەوانی ڕابردوودا ڕوویدا، وێنەیەکە لە پەرەسەندنی گرژییە ناوخۆییەکان، کە تێیدا دڵەڕاوکێی ئەمنی، هەڕەشە جیۆپۆلیتیکییەکان و دوودڵییەکی بەرچاو لە دەزگاکانی دەسەڵاتدا تێکەڵی یەک بوون.

دەوڵەت وەک چاوکراوە و لە هەمان کاتدا نادڵنیا دەردەکەوێت؛ چەند ڕۆژێکە لێشاوی زانیارییەکان لە ناو وڵاتەوە بە توندی سنووردار کراوە. جگە لە چەند کەناڵێکی کەم کە لە ڕژێمەوە نزیکن، بەشێکی زۆری میدیاکانی ئێران بێدەنگ بوون. بڕینی بەشێکی ئینتەرنێت پەیڕەوکردنی هەمان شێوازە ناسراوەکەیە: کۆنترۆڵکردن لە ڕێگەی دابڕانەوە. بەڵام ئەم ڕێکارە لە هەمان کاتدا ئاماژەیە بۆ نیگەرانیی سەرکردایەتی وڵات لە لەدەستدانی هەیمەنەی لێکدانەوە بۆ ڕووداوەکان – چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوە.

بەرپرسان لەم دواییانەدا ڕایانگەیاندووە کە چەند ئەفسەرێکی پۆلیس لە پێکدادانە شەوانەکاندا لەلایەن کەسانی چەکدارەوە کوژراون. هاوکات، بەگوێرەی زانیارییە فەرمییەکان، هەوڵی خۆپیشاندەران بۆ دەستبەسەرداگرتنی کۆگایەکی چەکی میلیشیای بەسیج شکستی هێناوە. ئەم جۆرە ڕووداوانە قۆناغێکی نوێی پەرەسەندنی گرژییەکانن. ئەو سنوورەی نێوان ناڕەزایەتی و ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداری، کە ڕژێم هەمیشە وەک هێڵی سوور ناوی دەبرد، لانی کەم لە هەندێک خاڵدا بەزێندراوە.

وەڵامی دەسەڵات تا ئێستا دووفاقییە. داواکاری گشتی لە تاران ڕایگەیاند کە سزای لەسێدارەدان بەسەر ئەو کەسانەدا دەسەپێنرێت کە تێوەگلاون لە ئاگرکەوتنەوە، تێکدانی موڵک و ماڵی گشتی و هێرشی چەکداری. هەرچەندە هەڕەشەکە توندە، بەڵام ئەوەی تا ئێستا ونە، فەرمانێکی ئاشکرا و سەرتاسەرییە بۆ تەقەکردن. دەرنەکردنی ئەم فەرمانە لە ناوخۆی وڵات وەک نیشانەیەک بۆ دانبەخۆداگرتن، یان هەندێک دەڵێن وەک نیشانەیەک لە “ترس” لێکدەدرێتەوە. سەرکردایەتی وڵات دەزانێت کە هەر هەنگاوێکی زیاتر مەترسیی پەرەسەندنێکی لەکۆنترۆڵدەرچووی لێدەکەوێتەوە.

لە ناو ئەم گرژییە ناوخۆییانەدا، ڕەهەندە جیۆپۆلیتیکییەکەش ئامادەیە. دەزگای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران بە ڕاشکاوی هۆشداری دا لە “هەوڵەکانی ئیسرائیل” بۆ تێکدانی ئاسایشی ناوخۆ. ئەم جۆرە ئاماژەدانانە بە دوژمنی دەرەکی، بەشێکن لە ئەدەبیاتی باوی کۆماری ئیسلامی. بەڵام لە دۆخی ئێستادا توندییەکی نوێیان بەخۆوە گرتووە. سەرکردایەتی وڵات هەوڵ دەدات ئاڵۆزییە ناوخۆییەکان بخاتە ناو چوارچێوەی گێڕانەوەیەکی ناسراوی “هەڕەشەی دەرەکی” تاوەکو سۆزی لایەنگرانی بجوڵێنێت.

داخستنی کاتیی ئاسمانی ئێران پڕ بوو لە ئاماژەی سیمبۆلیک. دوو فڕۆکەی هێڵی ئاسمانی تورکیا کە لە هەمان کاتدا بەرەو مەشهەد دەڕۆیشتن، ناچار بوون کەمێک پێش نیشتنەوە بگەڕێنەوە و بەرەو ئەستەنبوڵ بفڕنەوە. ئەم ڕووداوە وەک وردەکارییەکی تەکنیکی دەردەکەوت، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە دەخوێندرایەوە: وەک نیشانەیەک بۆ ئامادەباشییەکی بەرز و پەیامێک بۆ دەرەوە کە دۆخەکە بە مەترسیدار دەبینرێت.

لە چەقی هەموو ئەمانەدا ڕێبەری باڵا، عەلی خامنەیی وەستاوە. ئەو لە پەناگەیەکەوە (بۆنکەر) کە لە قووڵایی زەویدا شاراوەتەوە، پەیامێکی ئاراستەی رای گشتی کرد.

وتەکانی هەمان درامای ئاشنا بوون: ڕەتکردنەوەی “خائینان و سیخوڕەکان”، هۆشداریدان لە تێکدەرانێک کە بۆ هێزە بیانییەکان کار دەکەن، و دڵنیاییدان لەوەی گەلی یەکگرتوو بەسەر دوژمناندا سەردەکەوێت.

 بەڵام ئەوەی جێی سەرنج بوو، تۆنە بەرگرییەکەی بوو. خامنەیی کەمتر باسی لە هێز دەکرد و زیاتر باسی لە هەڕەشە کرد – و پێویستیی بەرپەرچدانەوەی ئەو هەڕەشانەیە.

چاودێرانی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکەن کە “سیناریۆی ڤەنزوێلا” لە ئێراندا بە ئاسانی جێبەجێ نابێت. پێکهاتە کۆمەڵایەتی، ئایدیۆلۆژی و دامەزراوەییەکانی ئەو وڵاتە ئاڵۆزترن و ناوەندەکانی دەسەڵات هەمەجۆرترن. هاوکات بڕیار بەدەستانی تاران دەزانن کە لە ڕووی جیۆپۆلیتیکییەوە لەژێر چاودێریدان. ئەوەی کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا شوێنی مانەوەی ڕێبەری باڵا دەزانێت، لە تاران وەک نهێنییەکی ئاشکرا دەبینرێت و بەشێکی بێدەنگە لە ستراتیژیی ڕێگری (deterrence). هەربۆیە بە وردی تێبینی ئەوە کرا کە سەرۆک ترەمپ لەم دواییانەدا هەندێک هەڵسەنگاندنی سەبارەت بە چارەنووسی خامنەیی پشتڕاستکردەوە، بێ ئەوەی بە وردی بچێتە ناو وردەکارییەکانەوە.

بەو شێوەیە، ئێران لە دۆخێکی هەڵواسراودا دەمێنێتەوە. شەوی ڕابردوو، وەک تەنانەت چاودێرانی دژبەری ڕژێمیش دانی پێدا دەنێن، یەکێک بوو لە نائاساییترین شەوەکان لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا. هێشتا تەواوی هێزی توندی دەوڵەت بەکارنەهێنراوە، هێشتا سەرکردایەتیی وڵات بە ئاشکرا بەدوای ڕێگەیەکدا دەگەڕێت بۆ پاراستنی کۆنترۆڵ، بێ ئەوەی بگاتە خاڵی بێگەڕانەوە. ئەوەی کە ئەم هاوسەنگییە تا کەی دەمێنێتەوە، نادیارە.

تەنها شتێک کە مسۆگەرە ئەوەیە: قەیرانی ناوخۆیی ئێران چیتر ناتوانرێت لە پێگەی جیۆپۆلیتیکییەکەی جیا بکرێتەوە.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢١ی بەفرەنباری ٢٧٢٥ی کوردی

باوەرنفایند، هێلێنا (٢٠٢٥): ئێران لە نێوان لەرزینى ناوخۆیی و گوشاری دەرەکیدا. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.