داڤۆس ٢٠٢٦: کۆتایی سیستەمی یاسا و سەرەتای سەردەمی هێز

پێشەکی

کۆڕبەندی ئابووریی جیهانی ٢٠٢٦ لە داڤۆس، تەنیا مەترسییەکی داهاتووی ئاشکرا نەکرد، بەڵکو واقیعێکی ئێستای سەلماند: سیستەمی نێودەوڵەتی بە شێوەیەکی بنەڕەتی لە سیستمێکەوە گۆڕاوە کە لەسەر بنەمای یاسا و دامەزراوە هاوبەشەکان بوو، بۆ سیستمێک کە لەسەر بنەمای هێز، فشار و بەرژەوەندیی ستراتیژیی نیشتمانی پێناسە دەکرێت. وتاری ئەکتەرە سەرەکییەکانی جیهان، لەوانە ویلایەتە یەکگرتووەکان، ئەوروپا و هێزە مامناوەندەکان، کۆدەنگییەک لەسەر ئەم پارادایمە نوێیە نیشان دەدات. ئەم گواستنەوەیە دەرئەنجامی گرنگی بۆ سەقامگیریی جیهانی، پێشبینیکردنی ئابووری و کاریگەریی هاوکاریی فرەلایەنە هەیە. پەیامی سەرەکی ئەوەیە کە بیرکردنەوەی نۆستالیژیانە بۆ سیستەمی دوای جەنگی جیهانیی دووەم چیتر سیاسەتێکی کارا نییە؛ خۆگونجاندن لەگەڵ جیهانێکی مامەڵەیی و پڕ لە کێبڕکێدا پێویستییەکی دەستبەجێیە.

گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکان: لە یاساوە بۆ هێز

گفتوگۆکانی داڤۆس لەسەر چەند تەوەری دووبارەبووەوە بنیات نرابوون کە بە کۆی گشتی ژینگەی نوێی کارکردنی جیهانی وێنا دەکەن.

چەکدارکردنی ئابووری و سەروەریی ستراتیژی

یەکێک لە گۆڕانکارییە سەرەکییەکان، گۆڕینی تێڕوانینە بۆ پێکەوەبەسترانی ئابووری. ئەوەی کە پێشتر وەک سەرچاوەی سەقامگیری سەیر دەکرا، ئێستا وەک ئامرازێک بۆ گوشار و ناچارکردن بەکاردەهێنرێت. باجی گومرگی، سزاکان و وەبەرهێنانی ستراتیژی زیاتر وەک کەرەستەی فشاری جیۆپۆلیتیکی بەکاردەهێنرێن نەک ئامرازی بازرگانیی ڕێکخراو. لە وەڵامی ئەم واقیعە نوێیەدا، وڵاتان گرنگییەکی زۆر بە ‘سەربەخۆیی ستراتیژی’ دەدەن. ئەمەش بریتییە لە دابینکردنی زنجیرە دابینکارییە گرنگەکان، پەرەپێدانی توانای بەرگریی سەربەخۆ، و کەمکردنەوەی پشت بەستن بە لایەنەکانی تر کە لەوانەیە لەلایەن ڕکابەران یان تەنانەت هاوپەیمانە پێشبینینەکراوەکانیشەوە بقۆزرێنەوە.

فرەلایەنیی هەڵبژاردەیی و پراگماتیزم

دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان (وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوی بازرگانیی جیهانی) بە تەواوی پشتگوێ نەخراون، بەڵکو بە شێوەیەکی هەڵبژاردەیی و مامەڵەیی کاریان لەگەڵ دەکرێت. کاتێک ئەم دامەزراوانە ڕێگر دەبن لە بەردەم بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی دەوڵەتە بەهێزەکان، بە ئاسانی فەرامۆش دەکرێن، کە ئەمەش دەبێتە هۆی لاوازبوونی سیستەماتیکیان. هاوکات، هاوپەیمانی و هاوبەشییەکان زیاتر کاتی و بابەتیین. هاوپەیمانییە ئایدۆلۆژییە تەقلیدییەکان جێگەی خۆیان دەدەن بە هاوپەیمانیی پراگماتیکی و لەسەر بنەمای بەرژەوەندی، کە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کێشە هەنووکەییەکان یان هەڕەشە دیاریکراوەکان پێکدەهێنرێن.

ستراتیژییەکانی ئەکتەرە سەرەکییەکان: وەڵامدانەوەی جیاواز بۆ واقیعێکی هاوبەش

هەرچەندە داننان بەم واقیعە نوێیەدا خاڵێکی هاوبەشە، بەڵام ئەکتەرە جیاوازەکان بە شێوازی جیاواز وەڵامی دەدەنەوە:

ویلایەتە یەکگرتووەکان: ستراتیژیی ‘دووبارە داڕشتنەوەی هێرشبەرانە’ پەیڕەو دەکات. لە دیدی ئەمریکاوە، سیستەمی نێودەوڵەتی گۆڕەپانێکی کێبڕکێی ‘سفر-سفر’ە کە تێیدا یاساکان تەنها کۆسپێکی بژاردەیین لە بەردەم هێزی نیشتمانیدا. ئەمریکا بە شێوەیەکی چالاکانە فشاری ئابووری و سیاسی بەکاردەهێنێت بۆ بەدەستهێنانی بەرژەوەندییە ڕوونەکانی. بۆ نموونە، بەکارهێنانی هەڕەشەی باجی گومرگی بۆ کڕینی گرینلاند یان پێشنیازکردنی ‘ئەنجومەنی ئاشتی’ بۆ غەززە لە دەرەوەی چوارچێوەی نەتەوە یەکگرتووەکان.

ئەوروپا: ستراتیژیی ‘خۆقایمکردنی بەرگریكارانە’ی هەڵبژاردووە. ئەوروپا بە نیگەرانییەوە سەیری ئەم گۆڕانکارییە دەکات و هەست بەوە دەکات کە پشت بەستنی بە ئەوانی تر لە سیستمێکی لەسەر بنەمای هێزدا، خاڵێکی لاوازیی کوشندەیە. بۆیە کار بۆ بەدەستهێنانی ‘سەربەخۆیی ستراتیژی’ دەکات بۆ بنیاتنانی خۆڕاگری لە بوارەکانی بەرگری، وزە و پیشەسازیدا. ئەمە وەک لێدوانەکانی ماکرۆن دەری دەخات کە داوای کرد ئەوروپا لەسەر پێی خۆی بوەستێت و هۆشداریی دا لە ‘یاسای بەهێزترینەکان’.

هێزە مامناوەندەکان: ستراتیژیی ‘دروستکردنی هاوپەیمانیی پراگماتیکی’ پەیڕەو دەکەن. ئەم وڵاتانە، وەک سەرۆک وەزیرانی کەنەدا مارک کارنی لە داڤۆس ئاماژەی پێدا، بە شێوەیەکی واقیعیانە دانیان بەوەدا ناوە کە سیستەمی کۆن کۆتایی هاتووە و ناگەڕێتەوە. بۆ ئەوان، نۆستالیژیا بۆ ڕابردوو کەمئەندامییەکی ستراتیژییە. تاکە ڕێگە بۆ ئەوەی پەراوێز نەخرێن، دروستکردنی هاوپەیمانیی نەرم و بابەتییە لەگەڵ هاوبەشە هاوشێوەکاندا بۆ کۆکردنەوەی کێش و هێزی بەکۆمەڵ و کاریگەریدانان لەسەر دەرئەنجامەکان.

دەرئەنجامە چاوەڕوانکراوەکان بۆ داهاتوو

ئەو ئاراستەیەی لە داڤۆس دەرکەوت، ئاماژەیە بۆ دیمەنێکی نێودەوڵەتیی پڕ لە ئاڵۆزی و پارچەپارچەبوون. لە ڕووی ئابوورییەوە، ناکۆکیی بازرگانی زیاتر دەبێت و زنجیرە دابینکارییە جیهانییەکان بەهۆی هەڕەشەی بەردەوامی باج و گوشاری ئابوورییەوە تێکدەچن. لەوانەیە ببینین بلۆکی ئابووریی هەرێمی لە دەوری هێزە گەورەکان (ئەمریکا، چین، یەکێتیی ئەوروپا) دروست بێت.

لە ڕووی ئەمنییەوە، هاوپەیمانییە تەقلیدییەکان مەرجدار و کەمتر جێی متمانە دەبن و زیاتر بە بەرژەوەندییە هەنووکەییەکانی هێزە گەورەکانەوە گرێ دەدرێن. هەروەها، بەکارهێنانی ئامرازە جیۆئابوورییەکان و ‘ململانێی ناوچەی خۆڵەمێشی’ زیاد دەکات، کە هێڵی نێوان شەڕ و ئاشتی لێڵ دەکات.

لەسەر ئاستی دیپلۆماسی و حوکمڕانی، چارەسەرکردنی کێشە گەورەکانی وەک گۆڕانی کەشوهەوا، پەتـاکان و بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی زۆر قورستر دەبێت. وڵاتانی بچووکتر دەکەونە ژێر فشاری زۆرەوە بۆ ئەوەی خۆیان لەگەڵ یەکێک لە هێزە گەورەکاندا بگونجێنن، کە ئەمەش سەربەخۆیی سیاسەتی دەرەوەیان کەمدەکاتەوە و دەیانکاتە یاریوانی لاوەکی لە کێبڕکێ گەورەکاندا.

لە کۆتاییدا، پەیامی سەرەکیی داڤۆسی ٢٠٢٦ سەلماندنی واقیعێکی نوێ بوو: جیهان بەڕوونی چووەتە ناو سەردەمێکەوە کە تێیدا هێزی ڕاستەوخۆ زاڵە بەسەر یاسا نێودەوڵەتییەکاندا. وەک بینیمان، ئەکتەرە سەرەکییەکان بە ستراتیژیی جیاوازەوە هەوڵی خۆگونجاندن دەدەن؛ لە دووبارە داڕشتنەوەی هێرشبەرانەی ئەمریکاوە تا خۆقایمکردنی بەرگریكارانەی ئەوروپا و هاوپەیمانیی پراگماتیکیی هێزە مامناوەندەکان. لەم جیهانە نوێیەدا، بیرکردنەوەی نۆستالیژیانە بۆ سیستەمی ڕابردوو بێسوودە. خۆڕاگری، خۆگونجاندن و پراگماتیزمی ستراتیژی بوونەتە پێویستییەکانی سەردەم بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم دۆخە پڕ لە کێبڕکێ و ناجێگیرەدا. ئاستەنگە سەرەکییەکە چیتر پاراستنی یاسا کۆنەکان نییە، بەڵکو داڕشتنی یاسا نوێیەکانە، یان لانیکەم، مانەوەیە لەژێر سێبەریاندا.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

ئەقدەم، د. محەممەد(٢٠٢٦): داڤۆس ٢٠٢٦: کۆتایی سیستەمی یاسا و سەرەتای سەردەمی هێز. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.