شۆڕشى کەزی:

گێڕانەوەی پیرۆزی و شۆڕشی شوناس

١. لە مێژووی شارستانییەتەکاندا، مرۆڤ هەمیشە پێویستی بە هێما هەبووە بۆ ئەوەی مانا بە بوونی خۆی ببەخشێت. هێماکان تەنها ئاماژەی ڕووت نین، بەڵکو کۆگایەکی چڕکراوەی بیرەوەری، ئایین، کولتوور و بەها ئەخلاقییەکانی نەتەوەیەکن. لەناو نەتەوە دێرینەکانى وەک کورددا، کە ڕەگێکی قووڵیان لەناو خاکی زاگرۆزدا هەیە، جەستە تەنها ماددەیەکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو دەقێکی کولتوورییە. لەم دەقەدا، “کەزی” وەک یەکێک لە گرنگترین پیتەکان دەردەکەوێت. کاتێک دەست بۆ کەزیی ژنێکی کورد دەبرێت، ئەوە تەنها دەستدرێژی بۆ سەر چەند تاڵە موویەک نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ هەڵوەشاندنەوەی مێژوویەک و شکاندنی کەرامەتێک کە هەزاران ساڵە لە ڕێگەی ئەو هێمایەوە پارێزگاری لێ دەکرێت.

٢. بۆ تێگەیشتن لە “شۆڕشی کەزی”، دەبێت سەرەتا لە فەلسەفەی هێما پیرۆزەکان بکۆڵینەوە. لە هزری دێریندا، قژ وەک پەیوەندییەک لە نێوان مرۆڤ و گەردوون بینراوە. لای نەتەوە دێرینەکان و بەتایبەت لە ئایینە کوردییە ڕەسەنەکاندا (وەک یارسانی و ئێزیدی)، موو خاوەن پیرۆزییەکی تایبەتە. سمێڵ بۆ پیاو و کەزی بۆ ژن، نیشانەی وەفاداری، ڕەسەنایەتی و پەیمانێکی ئەبەدییە لەگەڵ خاک و خودا. کەزی لای ژنی کورد تەنها ئامرازێکی جوانی نییە، بەڵکو هێمایەکی “ئەنترۆپۆلۆژی”یە کە تێیدا ژن وەک پارێزەری ژیان و بەردەوامی نەتەوە دەردەکەوێت. چنینی کەزی، پرۆسەیەکی ڕێکخستنی جیهانە؛ تێکەڵکردنی ڕابردوو، ئێستا و داهاتووە لە یەک یەکەی ڕێکخراودا. ڕاستەڕێبوونە بەرەو ئامانجێکى تایبەت.

٣. کاتێک تیرۆریستانى وەک چەکدارانی داعش یان “جۆلانی”، دەست بۆ کەزیی شەڕڤانێکی کورد دەبات، ئەو کارە لە ڕووی سیاسییەوە وەک “تیرۆری شوناس” پۆلێن دەکرێت. داگیرکەر لەوە تێگەیشتووە کە بۆ ئەوەی نەتەوەیەک بشکێنێت، دەبێت هێما پیرۆزەکانی تیرۆر بکات. بڕین یان سووکایەتیکردن بە کەزی، هەوڵێکە بۆ داماڵینی ژن لەو پیرۆزییە ئەفسانەییەی کە هەیەتی. لای بیری توندڕەو، جەستەی ژن گۆڕەپانی جەنگە؛ ئەوان دەیانەوێت لە ڕێگەی دەستدرێژی بۆ سەر “کەزی”، پەیامی ئەوە بدەن کە شوناسی کوردی و ئیرادەی ئازادی شکاوە. بەڵام ئەوەی ڕوویدا، هاوکێشەکەی پێچەوانە کردەوە. ئەو دەستدرێژییە نەبووە هۆی تەسلیمبوون، بەڵکو بووە “ماتۆڕی” بزوێنەری شۆڕشێک کە سنوورەکانی کوردستانی بڕی.

٤. لێرەدا پێویستە ئاماژە بە پێگەی تایبەتی ژن لە کایەی هزرى و کۆمەڵایەتی کوردیدا بکەین. بە پێچەوانەی زۆرێک لە کولتوورەکانى دەوروبەرمانەوە، کە ژنیان وەک “موڵک” بینیوە، لە مێژووی دێرینی کورددا، ژن وەک “خوداوەند” تەماشا کراوە. ئەم ڕەگ و ڕیشەیە لەناو ئەفسانە و دواتریش لە دەقە ئایینییە یارسانییەکاندا بە ڕوونی دەبینرێت. کەزیی ژنی کورد، درێژکراوەی ئەو ڕەگەیە. کاتێک کەزی دەبێتە سووتەمەنی شۆڕش، مانای وایە “پیرۆزی” هاتووەتە ناو کایەی “سیاسەت”. ئەمە گۆڕانکارییەکی مەزنە؛ لێرەدا جەستە لە کەرەستەیەکی بێدەنگەوە دەگۆڕێت بۆ “ڕاگەیاندراوێکی سیاسی”. شەڕڤانی کورد بە کەزییەکەیەوە تەنها شەڕی تیرۆر ناکات، بەڵکو شەڕی سیستەمێکی پیاوسالاریی تاریکپەرست دەکات کە دەیەوێت ماناکانی جوانی و ئازادی لەناو ببات.

٥. ئەو زنجیرە ناڕەزایەتییەی کە جیهانی گرتەوە، نیشانەی ئەوە بوو کە “کەزی” بووەتە زمانێکی جیهانی. کاتێک ژنێک لە پاریس، بەرلین یان نیویۆرک بەهۆی سووکایەتیکردن بە کەزیی کچە کوردێک دێتە دەنگ، ئەوە تەنها هاوسۆزییەکی هەستەکى نییە، بەڵکو ناسینەوەی تێکۆشانێکی هاوبەشە. “کەزی” لەم چوارچێوەیەدا دەبێتە هێمای “بەرگریی ئیرادە لە بەرامبەر وەحشەت”. ئەم ڕووداوە بێدارییەکی جیهانی دروست کرد، چونکە مرۆڤایەتی تێگەیشت کە ئەوەی لە کوردستان دەگوزەرێت، تەنها جەنگێکی ناوخۆیی یان نەتەوەیی نییە، بەڵکو جەنگی “مانا”یە لە بەرامبەر “بێمانایی”.

٦. لە ڕوانگەیەکی وردترەوە، پەیوەندی نێوان “کەزی” و “شۆڕش” لە کوردستاندا، پەیوەندییەکی “ئۆرگانیک”ە. لە کولتووری کوردیدا، کاتێک ژنێک قژی دەبڕێت، زۆرجار نیشانەی ماتەمینییەکی قووڵ یان بڕیارێکی چارەنووسسازە. بەڵام لە “شۆڕشی کەزی”دا، قژ تەنها بۆ شیوەن نەبڕدرا، بەڵکو وەک چەکێک بەکار هات. ئەمە تێپەڕاندنی فەلسەفەی “قوربانیبوونی ژن”ە بەرەو فەلسەفەی “بەرگریکاربوونی ژن”. ژن لێرەدا چیتر چاوەڕوانی پیاو یان هێزێکی دەرەکی ناکات بۆ پاراستنی پیرۆزییەکانی، بەڵکو خۆی دەبێتە پارێزەری ئەو پیرۆزییە. ئەمە گەورەترین شکستی هزرییە بۆ گروپە توندڕەوەکان، چونکە ئەوان دەیانویست لە ڕێگەی بڕینى کەزییەوە ژن بشکێنن، بەڵام کەزی بوو بە پەتی سێدارە بۆ ئایدیۆلۆژیاکەی ئەوان.

٧. جێگەی سەرنجە کە ئەم هێمایە چۆن توانیی هەموو چین و توێژەکان یەکبخات. پیاوانی کوردیش، کە سمێڵ لای ئەوان هێمایەکی دیکەی پیرۆزی و شوناسە، کاتێک کەزیی ژنی نەتەوەکەیان بەو شێوەیە دەبینن، هەست بە هەڕەشەیەک دەکەن بۆ سەر تەواوی پێکهاتەی بوونیان. ئەمە وایکرد کە بەرگرییەکە ببێتە “سەراپاگیر”. لێرەدا جیاوازیی نێوان ڕەگەزەکان دەبێتە یەکگرتوویی لە پێناو پاراستنی “کەرامەتی مرۆیی”. ژن و پیاو لە دەوری هێمایەک کۆدەبنەوە کە مێژووی هەردوولایانی تێدا نوسراوەتەوە. ئەم یەکگرتووییە کولتوورییە، زەمینەی بۆ شۆڕشێکی سیاسی ڕەخساند کە تێیدا “دۆزی کورد” لە کێشەیەکی خاکی و سنوورییەوە گۆڕا بۆ کێشەیەکی فەلسەفی و مرۆیی.

٨. ئەگەر سەیری لایەنە نوێیەکانی ئەم بابەتە بکەین، دەبینین “شۆڕشی کەزی” چەمکی “پیرۆزی” نوێ کردەوە. لە ڕابردوودا پیرۆزییەکان زۆرجار لەناو کتێبەکان یان شوێنە ئایینییەکاندا قەتیس بوون، بەڵام ئەم ڕووداوە پیرۆزیی هێنایە سەر جەستەی زیندووی مرۆڤ. کاتێک جەستەی ژن دەبێتە هەڵگری پیرۆزی، چیتر ناکرێت وەک کاڵایەک تەماشا بکرێت. ئەمە گەورەترین گورزە لە کولتووری “بەکاڵاکردنی ژن” چ لە ڕۆژهەڵات و چ لە ڕۆژئاوا. لە ڕۆژهەڵات دەیانویست بە ناوی ئایینەوە بیبەنە ژێر ڕکێف، لە ڕۆژئاواش زۆرجار وەک ئامرازێکی ڕیکلام تەماشا دەکرێت، بەڵام “کەزیی شەڕڤان” پێناسەیەکی سێیەمی بەخشی: “ژن وەک هێزی گۆڕانکاری و پارێزەری بەها باڵاکان”.

٩. ئەم شۆڕشە پەیوەندی نێوان “زمان” و “هێما”شی ڕوون کردەوە. زۆرێک لەو کەسانەی لە جیهاندا پشتگیرییان لەم شۆڕشە کرد، زمانی کوردییان نەدەزانی، بەڵام زمانی “کەزی” تێدەگەیشتن. ئەمە دەریخست کە هێما نەتەوەییەکان ئەگەر ڕاستگۆیانە بن و نوێنەرایەتی ئازادی بکەن، دەبنە زمانێکی گەردوونی. پشتگیریی ژنان و پیاوانی جیهان بۆ ئەم هێمایە، نیشانەی ئەوە بوو کە مرۆڤایەتی لە بنەڕەتدا تینووی مانا پیرۆزەکانە، بەتایبەت لە سەردەمێکدا کە هەموو شتێک بەرەو ماددیبوون و بێ ڕۆحی دەچێت.

١٠. “شۆڕشی کەزی” تەنها وەڵامێک نەبوو بۆ کردەوەیەکی توندوتیژانە، بەڵکو مانیفێستۆیەکی نوێی شوناس بوو. ئەم شۆڕشە پێمان دەڵێت کە پیرۆزییەکانی نەتەوەیەک، پارێزەری مانەوەین. کەزی لای کورد تەنها قژ نییە؛ ئەوە ڕەگی داربەڕووەکانی زاگرۆسە، ئەوە تیشکی خۆرەکەی ناو ئاڵایە، ئەوە ئەو پەیمانە دێرینەیە کە مرۆڤی کورد لەگەڵ خاکی خۆیدا بەستوویەتی. دەستدرێژی بۆ سەر ئەم هێمایە، بێدارکردنەوەی هەموو ئەو وزە مێژووییانە بوو کە لەناو جەستەی نەتەوەدا خەوتبوون. ئەمڕۆ کەزیی ژنی کورد، لە جیهاندا وەک هێمای بەرخۆدان و شکۆ دەناسرێتەوە، ئەمەش گەورەترین باج بوو کە داگیرکەران و تاریکپەرستان دایان؛ ئەوان ویستیان هێمایەک بشکێنن، بەڵام کردیانە ئەفسانەیەکی زیندوو کە هەتا هەتایە لە ویژدانی مرۆڤایەتیدا دەمێنێتەوە. ئەمە فەلسەفەی شۆڕشێکە کە لە تاڵە مووەوە دەست پێ دەکات و تا ئاسۆکانی ئازادیی مرۆڤ دەچێت.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٧ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

سیوەیلی، ڕێبوار(٢٠٢٦):شۆڕشى کەزی: گێڕانەوەی پیرۆزی و شۆڕشی شوناس. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.