کوردستان؛ نقطه شکست فاشیسم در تجربه معاصر ایران

کوردستان همیشه فراتر از یک سرزمین جغرافیایی در تاریخ معاصر ایران بوده است؛ این مرز و بوم میدان مبارزه ملت کورد برای تحقق هویت، آزادی و کرامت انسانی بوده است. تجربه تاریخی نشان می‌دهد که هرگاه قدرت سیاسی در ایران بر تمرکز اقتدار، یکسان‌سازی اجباری و انکار تنوع ملی استوار بوده، کوردستان نخستین جبهه‌ای بوده که این اراده ملی و هویت جمعی را به چالش کشیده است. مقاومت تاریخی کوردها نه‌تنها ناکام نمانده، بلکه بارها سیاست‌های اقتدارگرایانه و فاشیستی را شکست داده است و نشان داده است که هیچ سرکوبی نمی‌تواند اراده ملی ملت کورد را از بین ببرد.

اقتدارگرایی و سرکوب؛ الگویی شکست‌خورده

فاشیسم و اقتدارگرایی در ایران، چه در دوره پهلوی و چه در جمهوری اسلامی، بر پایه‌ی حذف هویت‌ها و سرکوب اراده جمعی شکل گرفته است. کوردستان از نخستین مناطقی بوده که این منطق شکست‌خورده را به چالش کشیده و ثابت کرده است که هیچ سیاست سرکوبی نمی‌تواند اراده ملی را متوقف کند. در این مسیر، احزاب سیاسی کوردستان نقش اساسی ایفا کرده‌اند. این احزاب نه تنها مطالبات ملی و فرهنگی مردم را سازماندهی کرده‌اند، بلکه شبکه‌ای از کنشگران اجتماعی، فرهنگی و دانشجویان دانشگاهی ایجاد کردند که صدای مقاومت را تقویت و به سطح ملی و بین‌المللی رساند.

دوره پهلوی و سیاست یکسان‌سازی

دولت پهلوی با هدف ایجاد یک دولت–ملت همگون، تلاش کرد هویت ملی کوردها را محدود و حاشیه‌ای کند. زبان کوردی از مدارس حذف شد، فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی مستقل سرکوب گردید و مطالبات ملی به‌عنوان تهدید امنیتی تلقی می‌شد. با این حال، احزاب سیاسی کورد و انجمن‌های دانشجویی توانستند فعالیت‌های فرهنگی، مطبوعاتی و آموزشی را در قالب شبکه‌های نیمه‌رسمی یا زیرزمینی ادامه دهند. این گروه‌ها حافظه تاریخی مقاومت و آگاهی سیاسی را منتقل کرده و هویت ملی را حفظ کردند. تجربه این دوره نشان داد که هر سیاست سرکوبگرانه‌ای که تنوع ملی را نادیده بگیرد، سرانجام با شکست مواجه خواهد شد.

جمهوری اسلامی و تداوم سرکوب

پس از انقلاب ۱۳۵۷، بسیاری انتظار داشتند که تغییر ساختار قدرت با به‌رسمیت‌شناختن حقوق ملی و فرهنگی همراه باشد. اما در عمل، کوردستان همچنان با سیاست‌های امنیتی و سرکوب گسترده مواجه شد. حضور نیروهای نظامی، محدودیت فعالیت‌های اجتماعی و مدنی و تعریف مسئله کوردستان صرفاً در چارچوب امنیتی، نشان داد که دولت‌ها هنوز اراده ملی مردم این منطقه را نادیده می‌گیرند. در این دوره، دانشجویان و نسل جوان کورد با تشکیل انجمن‌های دانشگاهی و شبکه‌های فرهنگی، هم‌صدا با احزاب مردمی، تلاش کردند صدای ملی و مطالبات خود را حفظ کنند. این همکاری میان احزاب، دانشجویان و فعالان اجتماعی، ستون اصلی مقاومت ملی و هویت جمعی کوردها بوده است.

مسئله ملی؛ فراتر از امنیت

مسئله کوردستان تنها یک چالش امنیتی نیست؛ این مسئله به حق مردم بر زبان، فرهنگ، مشارکت در قدرت و فدرالیسم مرتبط است. هر سیاستی که این حقوق را نادیده بگیرد، تنها به تشدید بحران و بازتولید سرکوب منجر می‌شود. تجربه تاریخی نشان داده است که هیچ قدرتی نتوانسته اراده ملی را سرکوب کند و تلاش‌های سیاسی و اجتماعی احزاب و دانشجویان به تثبیت هویت ملی و تقویت مطالبات جمعی کمک کرده است.

مقاومت تاریخی و نقش زنان

مقاومت ملی در کوردستان صرفاً مبارزه نظامی نیست؛ حفظ زبان، فرهنگ، هنر و تاریخ، همراه با شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی و فرهنگی، نماد استمرار هویت ملی و استقلال اراده جمعی است. زنان کورد نقش تعیین‌کننده‌ای در این مسیر داشته‌اند. با کنشگری فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، هویت ملی و مطالبات مردمی را زنده نگه داشته و جنبش‌های اجتماعی را هدایت کرده‌اند. این نقش پررنگ زنان در کنار احزاب سیاسی و جنبش‌های دانشجویی، پایه‌ای برای استمرار مقاومت ملی بوده است.

جنبش «زن، زندگی، آزادی»؛ نماد اراده ملی

جنبش «زن، زندگی، آزادی» از کوردستان آغاز شد و به نمادی ملی تبدیل شد. مرگ ژینا (مهسا) امینی نه تنها تراژدی فردی، بلکه نماد سرکوب هویت، جنسیت و آزادی ملی بود. واکنش گسترده مردم و شدت سرکوب در مناطق کوردنشین، نشان داد که کوردستان همواره پیشگام مقاومت ملی علیه اقتدارگرایی بوده است.

راه حل برای ایران؛ نگاه فرا ملیتی

تجربه تاریخی کوردستان و نقش احزاب و دانشجویان نشان می‌دهد که راه‌حل واقعی برای ایران آینده، احترام به حقوق ملی و فرهنگی، مشارکت واقعی در قدرت و فدرالیسم است. این اصول می‌تواند پایه‌ای برای اتحاد میان تمام ملیت‌ها در ایران باشد و از تمرکز اقتدارگرایی جلوگیری کند.

راهکارهای کلیدی:

 فدرالیسم و مشارکت در قدرت: هر ملت باید نقش فعال و برابر در تصمیم‌گیری‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی داشته باشد.

حقوق فرهنگی و زبانی: تمام ملتهاباید بتوانند زبان، فرهنگ و تاریخ خود را آزادانه آموزش دهند و توسعه دهند.

 عدالت اجتماعی و اقتصادی: تمام ملت ها باید از فرصت‌های برابر در آموزش، شغل و منابع اقتصادی برخوردار باشند.

 احزاب و جنبش‌های مردمی: امکان فعالیت مستقل احزاب و سازمان‌های مدنی برای همه ملیت‌ها فراهم شود.

  نقش دانشجویان و جوانان: دانشجویان و نسل جوان پیشگامان تغییر اجتماعی و فرهنگی هستند و باید فضای آزاد برای فعالیت داشته باشند.

 اتحاد میان ملت ها: همکاری میان کوردها، ترک‌ها، بلوچ‌ها، عرب‌ها، فارس‌ها و سایر ملیت‌ها کلید عبور از چرخه اقتدارگرایی و تثبیت دموکراسی است.

جمع‌بندی: کوردستان و مسیر ایران دموکراتیک

تاریخ معاصر نشان داده است که کوردستان سنگر مقاومت ملی و پیشگام مبارزه با اقتدارگرایی است. احزاب سیاسی، جنبش دانشجویی و زنان نقش کلیدی در حفظ هویت ملی و تقویت مطالبات مردم داشته‌اند. اما تجربه کوردستان نمونه‌ای از راه‌حل بزرگتر برای ایران چندملیتی  است. آینده ایران تنها با احترام به حقوق ملیت‌ها، فدرالیسم، عدالت اجتماعی و اتحاد میان ملیت‌ها ممکن خواهد شد. شناخت و حمایت از این اصول، کلید عبور از چرخه اقتدارگرایی و رسیدن به ایران عادلانه و دموکراتیک است.

نظرات

به صورت آنلاین در مرکز مطالعات کوردستان – تیشک در بلاگ ژیانەوە منتشر شده است: ٠٧\٠١\٢٠٢٦

قندیل، ڕۆژیا(٢٠٢٦):کوردستان؛ نقطه شکست فاشیسم در تجربه معاصر ایران. بلاگ ژیانەوە؛ مرکز مطالعات کوردستان – تیشک.