نووسراوەی خاتوو هێلینا باوەرنفایند شیکارییەکی قووڵ و ڕیالیستانە بۆ دۆخی ئێران پێشکەش دەکات؛ ئەو لە ڕوانگەی “زانستی سیاسی” و “مێژووی شۆڕشەکانەوە” سەیری بابەتەکە دەکات.

ئێران، بەربەستی ترس

ئەوانەی باس لە گۆڕانکاریی سیاسی لە ئێراندا دەکەن، بە ناچاری پێ دەنێنە ناو کێڵگەیەکی مینی مێژووییەوە. کەم دەوڵەتی سەردەم هەن کە وەک کۆماری ئیسلامی، ئەزموونێکی ئاوا چڕیان لەگەڵ شۆڕش، دژەشۆڕش و سەقامگیریی سەرکوتکارانەدا هەبووبێت. لە ساڵی ١٩٧٩وە، دەسەڵات لە ئێران تەنیا پرسیارێکی پەیوەست بە سیستەمی دامەزراوەیی نییە، بەڵکو پرسیارێکی پەیوەستە بە ترس؛ بەرهەمهێنانی ترس، بەڕێوەبردنی ترس و ناوبەناویش هەرەسهێنانی ترس.

ئەو ناڕەزایەتییانەی لە ساڵانی ڕابردوودا یەک لە دوای یەک سەریان هەڵدا، ئەم بەربەستەی ترسیان نیشان دا، بەبێ ئەوەی تا ئێستا بتوانن بیبەزێنن. خۆپیشاندان، مانگرتن، چالاکییە هێماییەکانی بەرگری: هەموو ئەمانە ڕاستەقینە، ئازایانە و لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە پڕبایەخن. بەڵام مێژووی ئێران فێرمان دەکات کە ناڕەزایەتی بە تەنیا نابێتە هۆی گۆڕینی دەسەڵات. ئەوەی یەکلاکەرەوەیە، بوونی ناڕەزایەتی نییە، بەڵکوو ئەو ساتەیە کە تێیدا ناڕەزایەتی ئەو ترسە ئیفلیجکەرەی خۆی لەدەست دەدات.

ترس وەک ئامرازێکی فەرمانڕەوایی

ترس لە ئێراندا تەنیا بەرهەمێکی لاوەکیی حوکمڕانیی دیکتاتۆری نییە، بەڵکو بنەمایەکی سەرەکیی ڕێکخستنی دەسەڵاتەکەیە. تەنانەت لە سەردەمی شادا، ترس ئەو پەیوەندییە نادیارە بوو کە دەزگا هەواڵگرییەکان، سوپا و کۆمەڵگەی پێکەوە گرێ دەدا. دوای ١٩٧٩، ئەم ترسە بەرگێکی ئایدیۆلۆژیی بە بەردا کرا و لە ڕووی دامەزراوەییەوە وردتر کرایەوە. کۆماری ئیسلامی پێکهاتەیەکی ئەمنیی دروست کردووە کە کەمتر مەبەستی کاراییە و زیاتر مەبەستی چاوترسێنکردنە: دەستگیرکردنی هەڕەمەکی، دانپێدانانی زۆرەملێ لەبەردەم ڕای گشتیدا و توندوتیژییەک کە ببێتە پەند بۆ کەسانی دیکە.

لە ڕوانگەیەکی مێژووییەوە، شۆڕشەکان نەک سەرەتا، بەڵکو کۆتاییهاتنی ترسن. تەنیا کاتێک کۆمەڵگە بە کۆمەڵ دەگاتە ئەو بڕوایەی بێدەنگبوون زیانی زیاترە لە چاو ڕەفتارکردن و کارکردن، هاوسەنگیی دەسەڵات وەردەگەڕێت. ساڵی ١٩٧٩ ساتێکی لەو شێوەیە بوو. بەڵام لەو کاتەوە دەوڵەت ئەزموونی وەرگرتووە؛ ئەو لە مێژووی دروستبوونی خۆیەوە مۆدێلێکی دژبەری پەرەپێداوە: سیستەمێک کە ڕۆمانسییەتی شۆڕشگێڕی لە ڕێگەی چاوترسێنکردنی بەردەوامەوە بێکاریگەر دەکات.

ناڕەزایەتی بەبێ پچڕان

شەپۆلەکانی ئەم دواییەی ناڕەزایەتی – لە بزووتنەوەی سەوز لە ساڵی ٢٠٠٩وە تا ڕاپەڕینە سەرتاسەرییەکانی ساڵانی کۆتایی – نەخشەیەکی دووبارەبووەوە نیشان دەدەن: بەشداریی بەرفراوانی کۆمەڵایەتی، پەرەسەندنی خێرا و سەرکوتی خێرا. ئەوەی نییە، “ویست” نییە، بەڵکوو دروستبوونی “پچڕان” و درزە لە سیستەمەکەدا.

ئەگەر بە زمانی زانستی سیاسی قسە بکەین، ئەم ناڕەزایەتییانە لە ناوخۆی سیستەمێکدا ڕوو دەدەن کە هێشتا قۆرخی توندوتیژییەکەی پارێزراوە. دەزگا ئەمنییەکان – سوپای پاسداران، پۆلیس، هێزە نیمچە سەربازییەکان – بە یەکگرتوویی کار دەکەن. تا ئەو کاتەی ئەم یەکگرتووییە بەردەوام بێت، تەنانەت بەرگریی مەدەنیی جەماوەریش لە ڕووی پێکهاتەییەوە بە لاوازی دەمێنێتەوە. مێژوو لێرەدا بێبەزەییە: ڕژێمەکان بە دەگمەن تەنیا بە خۆپیشاندان دەڕووخێن.

پێکهاتەی ئەمنی وەک جومگەی دەسەڵات

هەر شیکارییەکی جیدی بۆ ئەگەری گۆڕانکاری لە ئێراندا، بە ناچاری دەگەڕێتەوە سەر دەزگا ئەمنییەکان. نەک لەبەر ئەوەی توندوتیژی هێزی بزوێنەری گۆڕانکاری بێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی نەمانی ئەو توندوتیژییە ڕێگە بۆ گۆڕانکاری خۆش دەکات. سیستەمە دیکتاتۆرەکان کاتێک ڕەخنەیان لێ دەگیرێت ناڕووخێن، بەڵکو کاتێک دەڕووخێن کە چیتر نەتوانن ئیرادەی خۆیان بسەپێنن.

ئێران خاوەنی پێکهاتەیەکی ئەمنیی پارچەپارچەکراوە کە بە ئەنقەست وا دروست کراوە. دامەزراوە ڕکابەرەکان چاودێریی یەکتر دەکەن، دڵسۆزییش هەم لە ڕووی ئایدیۆلۆژی و هەم لە ڕووی ماددییەوە مسۆگەر کراوە. ڕێک ئەم داڕشتنەیە کە وا دەکات پچڕانی ناوەکیی لەناکاو دوور بێت، بەڵام نەک مەحاڵ. مێژوو ساتگەلێکی وای بەخۆوە بینیوە کە سیستەمەکان لە ماوەیەکی کورتدا هەرەس دەهێنن، بەبێ ئەوەی هیچ پلانێکی گشتگیر لە ئارادا بێت.

سەیرکردنی سووریا – یان دوورتر، ئەورووپای ڕۆژهەڵات – ئەوەمان نیشان دەدات کە زۆرجار گۆڕانکارییە گەورەکە لە ئەنجامی بڕیارێکی گەورەوە نییە، بەڵکوو زنجیرەیەک بڕیاری بچووک و سەرەتا تێنەگەیشتوون کە هاوسەنگییەکە تێک دەدەن: فەرمانێکی جێبەجێ نەکراو، یەکەیەکی سەربازی کە دەکشێتەوە، یان ئاماژەیەکی هێمایی کە دەبێتە هۆی ڕەهێڵەیەکی گەورە.

وەهمی کۆنترۆڵکردن

لێرەدا یەکێک لە گەورەترین هەڵەتێگەیشتنەکانی چاودێرانی ڕۆژئاوایی دەردەکەوێت: بڕوابوون بەوەی دەکرێت گۆڕانکارییەکان پلان‌بۆداڕێژراو بن. وەرچەرخانە سیاسییەکان بە دەگمەن پەیڕەوی لە سیناریۆیەکی ڕێکوپێک دەکەن. ئەوان لە دۆخگەلێکەوە دروست دەبن کە کاتێک سەیری ڕابردوو دەکەیت بە حەتمی دەردەکەون، بەڵام لە خودی ساتەکەدا وەک شێواوی و ڕێکەوت دەبینرێن.

گۆڕانکاری، هەرچەندە وەک پارادۆکسێک دەردەکەوێت، زۆرجار لە تێکەڵەیەک لە “بێمانایی” و “کاریگەری” سەرچاوە دەگرێت. ئەو ڕووداوانەی کەس پلانی بۆ دانەناون، کاریگەرییەک دروست دەکەن کە هیچ ستراتیژێک نەیدەتوانی گەرەنتیی بکات. ڕێک تەقینەوەی هێزەکەش لەوەدایە.

ئەنجام: زیاتر لە ناڕەزایەتی

ئایا ناڕەزایەتی لە ئێراندا هەیە؟ بەڵێ. ئایا ئەمانە بێمانان؟ نەخێر. بەڵام ئایا بەسن؟ لە ڕووی مێژووییەوە: نەخێر. ناڕەزایەتییەکان نیشانەیەکەن، نەک میکانیزمی گۆڕینی دەسەڵات. ئەوان پێویستییان بە پاڵنەرێکە کە تێپەڕێت لە تووڕەیی ئەخلاقی؛ پێویستییان بە ساتێکە کە تێیدا ترس خاسیەتە دیسپلینکارییەکەی لەدەست بدات و پێکهاتەی ئەمنی درزی تێ بکەوێت.

ئەوەی کە ئایا و کەی ساتێکی وەها دێت، لە دەرەوەی هەموو پێشبینییەکدایە. تەنیا یەک شت مسۆگەرە: گۆڕانکاری لە ئێراندا بە بێدەنگی نایەت و لەو شوێنەشەوە دەست پێ ناکات کە خەڵک بە بەرزترین دەنگ چاوەڕێی دەکەن.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٦ی بەفرەنباری ٢٧٢٥ی کوردی

باوەرنفایند ، هێلینا (٢٠٢٥):ئێران، بەربەستی ترس. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.