ترەمپ، ئێران و تاقیکردنەوەی ڕاستی

دۆناڵد ترەمپ سەرۆکێک نییە کە بە زمانێکی نەرم و دیپلۆماسییانە بدوێت. شێوازی سیاسیی ئەو زۆر جار پەرشوبڵاو، هەندێک جار بازاڕی و ناوەناوە وەک کارێکی بێبەرنامە دەردەکەوێت. ئەو پێش ئەوەی بیر بکاتەوە، قسە دەکات و هەندێک جار بەو شێوەیە بیر ناکاتەوە کە لە کتێب دەستییەکانی سیاسەتی دەرەوەدا نووسراوە. بۆ زۆرێک لە چاودێران، ئەمە دوورەپەرێزییەکی بێزارکەر دروست دەکات – و ئەو پرسە دەهێنێتە ئاراوە کە چۆن پیاوێک بەم ڕەفتارانەوە دەتوانێت پۆستی هەرە بەهێزی جیهان وەربگرێت. ترەمپ وەک چەکدارێکی “ڕۆژئاوای کێوی” خۆی نیشان دەدات: دەنگبەرز، ورووژێنەر و لە هەموو کاتێکدا ئامادە بۆ دوێڵ و ڕووبەڕووبوونەوە.

بەڵام هەر کەسێک لەمەوە بگاتە ئەو ئەنجامەی کە ترەمپ لە ڕاستییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێئاگایە، هەڵە دەکات. لە پشتی ئەو ڕەوانبێژییە زبرە، لێکدانەوەیەکی تەواو ورد و واقیعی شاراوەتەوە. ترەمپ دەزانێت چی لە مەترسیدایە – و دەزانێت نرخی هەڵەیەکی ستراتیژی لەم ناوچەیەدا چییە. ئەو پێشتریش هەڵەی کردووە، بەڵام ئەوەی کە ئایا ئێستا هەڵەیەکی تر دەکات، بە هیچ شێوەیەک مسۆگەر نییە. بەتایبەت کە کارەکتەرێکی تریش کێشێکی زۆری هەیە: بنیامین نەتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، کە بەرژەوەندییە ئەمنییەکانی هەمیشە لە واشنتۆن گوێبیستیان دەبێت.

لەکاتێکدا مشتومڕە گشتییەکان بە شێوەیەکی وسواسییانە تەنها لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران چڕ بوونەتەوە، مەترسییەکی تر زۆر جار لە پەراوێزدا دەمێنێتەوە: بەرنامەی مووشەکیی کۆماری ئیسلامی. لە ڕاستیدا، ڕەنگە ئەمە لە پرسی ئەتۆمیش مەترسیدارتر بێت. ئێران لە ساڵانی ڕابردوودا جبەخانەیەکی لە مووشەکی مەودا ناوەند و مەودا دوور دروست کردووە کە گەیشتووەتە ئاستێکی ستراتیژی. تاران ئەمە وەک بەرگرییەکی ڕەوا لە خۆی دەبینێت – وەک مافێک بۆ هەر دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری. لە ڕووی فەرمییەوە ڕەنگە ئەمە ڕاست بێت، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە تەڵەیەکی دیپلۆماسییە.

چونکە هەر کەسێک بە ڕاستی پێی وابێت ڕژێمی ئێران بە ویستی خۆی دەستبەرداری ئەم توانایە دەبێت، لە ناوەڕۆکی ئەم ڕژێمە تێنەگەیشتووە. ئەی جێگرەوە چییە؟ ئایا دەبێت هێزە ئەمریکی یان ئیسرائیلییەکان چیا بە چیا و تونێل بە تونێل بگەڕێن بۆ ئەوەی هەزاران مووشەکهاوێژ لەناو ببەن؟ ئەم بیرۆکەیە هێندەی مەترسیدارە، هێندەش نالۆژیکییە.

سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمییەکەش هەمان شت ڕاستە. دەکرێت سانتریفیوژەکان بۆردومان بکرێن، دامەزراوەکان تێک بدرێن و ژێرخانەکان پەک بخرێن، بەڵام زانست و زانیاری لەناو ناچێت. دوای کوشتنی زانای ئەتۆمیی ئێران، موحسین فەخریزادە، بە جوانی ئاماژە بەوە کرا: دەتوانیت ئامێرەکان لەناو ببەیت، بەڵام ناتوانیت ئەو زانیارییانەی لە مێشکی مرۆڤدا کۆ کراونەتەوە لەناو ببەیت. فەخریزادە مەترسییەکانی دەزانی و دڵنیا بووەوە لەوەی زانیارییەکانی بگوازرێنەوە. زانستی ئەتۆمیی ئێران لەمێژە بووەتە زانستێکی دامەزراوەیی.

لەم سۆنگەیەوە، ئەم پرسە سەر هەڵدەدات کە ئایا ترەمپ ئامانجێکی گەورەتری لە توانای خۆی هەڵنەبژاردووە؟ ئامانجی سەرەکی ئەو چییە؟ ڕێککەوتنێکی باشتر لەو ڕێککەوتنە ئەتۆمییەی کە لێی کشایەوە؟ یان ڕووخانی ڕژێم؟ بۆ دووەمیان، مەرجگەلێکی وەک ڕاپەڕینی ناوخۆیی، یەکدەنگی نێودەوڵەتی و داڕمانی ئابووری پێویستە، کە لە ئێستادا بەدی ناکرێن.

ویلایەتە یەکگرتووەکان پشت بە سزاکان و فشاری سەربازی دەبەستێت. گومانی تێدا نییە کە ئەمە کاریگەری هەیە. بەڵام ئەستەمە وێنا بکرێت تاران دەستبەرداری ئامرازە سەرەکییەکانی دەسەڵاتی خۆی بێت – ئەو سەرمایانەی کە ڕژێمەکە ماندوو نابێت لەوەی وەک سیمبولی هێزی نیشتمانی نیشانی گەلی خۆی بدات. لێرەدا دووڕیانە ڕاستەقینەکەی ئێران دەردەکەوێت: چۆن دەتوانیت بە گەلێک کە نەوە دوای نەوە لەسەر ڕۆحییەتی بەرگری پەروەردە کراوە، خۆبەدەستەوەدانێکی شەرمەزارکەر لەبەردەم “شەیتانی گەورە” بفرۆشیتەوە؟

لەم خاڵەدا ستراتیژییە تایبەتەکەی ئێران دەردەکەوێت. سەرکردایەتی تاران بیر لە خولی هەڵبژاردن ناکاتەوە، بەڵکو بیر لە دەیەی داهاتوو دەکاتەوە. ئارامی گەورەترین سەرچاوەی ئەوانە. ئێرانییەکان وەستای ئەوەن لە کورتخایەندا پاشەکشە بکەن، زەبرەکان قبوڵ بکەن و چاوەڕێی ئەو ساتە بن کە کەشوهەوای سیاسی دەگۆڕێت – بۆ نموونە لە ڕێگەی گۆڕانی دەسەڵات لە واشنتۆن. لەکاتێکدا ڕۆژئاوا بەپێی ماوەی سەرۆکایەتی کار دەکات، تاران بۆ چەندین نەوە پلان دادەنێت.

ئەمەش ئەو دژایەتییە ڕواڵەتییە ڕوون دەکاتەوە کە زۆر کەس نایانەوێت لێی تێبگەن: چۆن ڕژێمێک دەتوانێت بەیانی و ئێوارە نەفرەت لە ترەمپ بکات و لە هەمان کاتدا لەگەڵ ئەمریکییەکان دانوستان بکات؟ وەڵامەکە سادەیە: پراگماتیزم (بەرژەوەندیخوازی). ئایدۆلۆژیا بۆ هاندانی ناوخۆیە، دیپلۆماسی بۆ مانەوەیە لە دەرەوە. ئەم ڕژێمە خۆکوژ نییە. دەزانێت لە کوێدا پاشەکشە بکات بۆ ئەوەی لە شوێنێکی تردا بباتەوە.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٣ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

باوەرنفایند، هێلێنا (٢٠٢٦):ترەمپ، ئێران و تاقیکردنەوەی ڕاستی. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.