جەنگی ڕێڕەوەکان؛ خوێندنەوەیەکی جیۆپۆلیتیکی بۆ ململانێی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران

زۆربەی شیکەرەوە سیاسییەکان و ناوەندە میدیاییەکان وا ڕاهاتوون جەوهەری ململانێی نێوان بلۆکی ڕۆژئاوا و ئیسرائیل لەگەڵ کۆماری ئیسلامیی ئێران، تەنیا لە چوارچێوەی هەڕەشە سەربازییەکان، بەرنامەی ئەتۆمی و پەرەپێدانی مووشەکی بالیستیدا کورت بکەنەوە؛ کەچی ئەگەر بە وردی لە نەخشەی گۆڕانکارییە ئابوورییە جیهانییەکان بڕوانین، تێدەگەین ڕەگی کێشەکە زۆر قووڵترە و پەیوەندیی بە “جەنگی ڕێڕەوە ستراتیژییەکان”ەوە هەیە. لە ڕاستیدا، ڕاگەیاندنی کریدۆری ئابووریی “هیندستان-ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست-ئەورووپا” کە بە (IMEC) ناسراوە، لە پەراوێزی لووتکەی گرووپی ٢٠ لە نیودەلهی (٢٠٢٣)، وەرچەرخانێکی مێژوویی بوو کە سەلماندی ململانێکە لەسەر کۆنترۆڵکردنی شادەماری بازرگانیی نێوان کیشوەرەکانە، نەک تەنیا کڵاوە ئەتۆمییەکان.

لەم سۆنگەیەوە، ئێران لە ڕووی مێژوویی و جوگرافییەوە وەک “پردی زەمینیی” نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا ناسراوە و هەوڵی داوە لە ڕێگەی پڕۆژەی (پشتوێن و ڕێگە)ی چینی و کریدۆری (باکوور-باشوور)ی ڕووسییەوە، پێگەی خۆی وەک ناوەندێکی ترانزێتی جیهانی بچەسپێنێت. بەڵام دەرکەوتنی پڕۆژەی “ئای مێک” کە لە هیندستانەوە دەست پێ دەکات و بە ئیمارات و سعوودیەدا تێدەپەڕێت تا لە ڕێگەی بەندەری حەیفای ئیسرائیلەوە بگاتە ئەورووپا، بە تەواوی ئێران لە نەخشەی بازرگانیی جیهانی پەراوێز دەخات. کەواتە، کێشەی سەرەکیی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران لێرەوە دەست پێ دەکات؛ چونکە ئێرانێکی بەهێز و خاوەن هەژموون لە ناوچەکەدا، بەربەستێکی گەورەیە لەبەردەم جێبەجێکردنی ئەم کریدۆرە، کە بڕیارە ئیسرائیل بکاتە چەقی بەیەکگەیشتنی سێ کیشوەر و ئابووریی وڵاتانی عەرەبی بە تەواوی لەگەڵ تەلئەبیب گرێ بدات.

سەرەڕای ئەمەش، پرسی مووشەک و درۆنەکانی ئێران لەم هاوکێشەیەدا، تەنیا وەک ئامرازێک بۆ “تێکدانی ئاسایشی ڕێڕەوەکان” دەبینرێن، نەک تەنیا چەکێکی هێرشبەر. بەو پێیەی پڕۆژەی “ئای مێک” پێویستیی بە سەقامگیرییەکی درێژخایەن هەیە، بوونی هێزە وەکالەتدارەکانی ئێران لە لوبنان، سووریا و یەمەن، هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر هێڵە شەمەندەفەرەکان و بەندەرەکانی ئەم کریدۆرە. لە لایەکی ترەوە، ئەمریکا دەیەوێت لە ڕێگەی ئەم پڕۆژەیەوە پێگەی چین لە ناوچەکەدا لاواز بکات، چونکە “ئای مێک” ڕکابەری سەرەکیی ڕێگای ئاوریشمی چینە کە ئێران یەکێکە لە وێستگە گرنگەکانی. بەم پێیەش، گوشارەکان بۆ سەر بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران دەکرێت وەک “کەرەستەیەکی یاسایی و نێودەوڵەتی” سەیر بکرێن بۆ گۆشەگیرکردنی تاران و ڕێگریکردن لەوەی ببێتە هێزێکی خاوەن ڤیتۆ کە بتوانێت لە ڕێگەی هەڕەشەی سەربازییەوە پڕۆژە ستراتیژییەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی پەک بخات.

لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین، ئەوەی لە ناوچەکەدا دەگوزەرێت، ململانێیە لەسەر دیاریکردنی “سەنتەری ئابووریی جیهانی لە سەدەی بیستویەکەمدا”. ئەگەر پڕۆژەی “ئای مێک” سەرکەوتوو بێت، ئیسرائیل دەبێتە کلیلێکی ئابووریی بێ جێگرەوە و ئێران بۆ هەمیشە لە بازنەی ترانزێتی جیهانی دەردەچێت. هەر بۆیە، شەڕی غەززە و ئاڵۆزییەکانی دەریای سوور کە دوای ڕاگەیاندنی ئەم پڕۆژەیە هاتن، لە دیدی زۆرێک لە چاودێرانی ستراتیژی وەک (پڕۆفیسۆر جێفری ساکس و ناوەندەکانی لێکۆڵینەوەی جیۆپۆلیتیکی) وەک هەوڵێک بۆ پەکخستنی ئەم نەخشە نوێیە دەبینرێن. لێرەوە تێدەگەین کێشەکە تەنیا لەسەر چەند سانتریفیوژێک یان مەودای مووشەکێک نییە، بەڵکو لەسەر ئەوەیە کێ نەخشەی بازرگانیی جیهان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەکێشێتەوە.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٩ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

هەورامی، ئیسماعیل(٢٠٢٦):جەنگی ڕێڕەوەکان؛ خوێندنەوەیەکی جیۆپۆلیتیکی بۆ ململانێی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.