لە نێوان ڕاپەڕین، پەرەسەندن و دیپلۆماسیدا

ئێران لە چەقی گرژییە جیهانییەکاندا

سیاسەتی نێودەوڵەتی لە ساڵی ۲۰۲٦دا لە قۆناغی سەرلەنوێ ڕێکخستنەوەی جیۆپۆلیتیکیدایە – و لە چەقی ئەم هاوکێشەیەشدا کۆماری ئیسلامیی ئێران وەستاوە. لە نێوان ڕاپەڕینێکی ناوخۆیی، هەڕەشەی ململانێی سەربازی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هەوڵە دیپلۆماسییەکان بۆ لێکتێگەیشتن، نەخشەیەکی ئاڵۆز و فرەڕەهەند دەردەکەوێت کە هاوسەنگیی هێزی جیهانی دەخاتە بەردەم ئاڵنگارییەکی گەورە.

خۆپیشاندانەکان وەک بزوێنەری قەیرانێکی سیاسیی گەورەتر

ئەوەی لە کانوونی یەکەمی ۲۰۲٥دا وەک ناڕەزایەتییەکی ئابووری دەستی پێکرد، کاتێک بازرگانانی بازاڕی گەورەی تاران دوکانەکانیان داخست، ئێستا بووەتە بزووتنەوەیەکی جەماوەریی بەرفراوان لە سەرانسەری وڵاتدا. نرخەکان لە ئێران بە شێوەیەکی خێرا بەرز بوونەتەوە، بەهای ڕیاڵ بە توندی دابەزیوە و نائومێدیی کۆمەڵایەتی گەیشتووەتە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگە.

لە کۆتایی کانوونی یەکەمدا، خۆپیشاندانەکان لە تارانەوە بۆ زانکۆکان و شارەکانی دیکە پەرەی سەند و داواکارییە سەرەتاییە ئابوورییەکان بە خێرایی گۆڕان بۆ دروشمی سیاسی دژی سیستەمی حوکمڕانی و سەرکردایەتیی وڵات. لە چەندین شاردا، وەک ڕەشت، ڕووبەڕووبوونەوەکانی نێوان خۆپیشاندەران و هێزە ئەمنییەکان گۆڕا بۆ پێکدادانی خوێناوی. بەپێی ڕاپۆرتە جیاوازەکان، سەدان تا هەزاران کەس کوژراون. دەگوترێت لە ڕەشت هێزە ئەمنییەکان تەقەیان لە خۆپیشاندەران کردووە و ئەمەش بووەتە هۆی ئاگرکەوتنەوەیەکی گەورە لە کۆڵانە تەسکەکانی بازاڕدا، کە قوربانییەکی زۆری لێکەوتووەتەوە.

ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ ئاماژە بە ئامارێکی زۆری قوربانییان دەکەن؛ بەڵام بەهۆی پچڕانی ئینتەرنێت و پەیوەندییەکان لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانەوە، پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆی ئامارەکان زۆر ئەستەمە. بزووتنەوەی ناڕەزایەتی سەرنجی ناوخۆ و دەرەوەی ڕاکێشاوە؛ بۆ نموونە ڕۆژنامەی “وۆڵ ستریت جۆرناڵ” باس لەوە دەکات کە هێزەکان لە توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگە – لە بازرگان و خوێندکارانەوە تا کارمەندانی کەرتی تەندروستی – خەریکی یەکگرتنن بۆ دروستکردنی ئۆپۆزسیۆنێکی بەرفراوانتر. بۆ ناوەڕاستی مانگی شوباتیش بانگەشەی خۆپیشاندانی نوێ کراوە لە ساڵیادی “چلەی ماتەمینی” قوربانییەکاندا، کە لە ڕووی مێژوویی و سیاسییەوە واتایەکی سیمبۆلییان هەیە (هاوشێوەی خۆپیشاندانەکانی ساڵی ۱۹۷۸ کە دواتر بوونە هەوێنی شۆڕشی ۱۹۷۹).

گرژییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران: هەڕەشە و جموجۆڵە دیپلۆماسییەکان

هاوتەریب لەگەڵ ئاڵۆزییە ناوخۆییەکان، ململانێی نێوان ئێران و ئەمریکا توندتر بووەتەوە. سەرۆک دۆناڵد ترەمپ بە ئاشکرا ڕایگەیاندووە کە بژاردەی سەربازی بە دوور نازانێت ئەگەر سەرکردایەتیی ئێران کۆتایی بە سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران نەهێنێت و بەردەوام بێت لەسەر پەرەپێدانی بەرنامە ئەتۆمییەکەی. لە هەفتەکانی ڕابردوودا، ئەمریکا کەشتیی جەنگیی ڕەوانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کردووە و چەندین جار هۆشداریی داوە لە “دەرئەنجامەکان” ئەگەر ئێران ئامادەی سازشی بنەڕەتی نەبێت.

لەلایەکی دیکەوە، تاران لە ڕووی گوتارەوە هەڵوێستێکی بەرگرییانە بەڵام نەک تەسلیمکەرانەی گرتووەتە بەر. عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، جەختی لەسەر ئامادەیی بۆ دانوستان کردووەتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا دەڵێت ئێران “بۆ جەنگیش ئامادەیە”. تاران بەردەوام ئاماژە بەوە دەکات کە بەرنامە ئەتۆمییەکەی مافێکی نیشتمانیی ڕەوایە و بەشێکە لە پێکهاتە ئەمنییەکەی؛ ئەمەش ئەو خاڵەیە کە دەیان ساڵە پەیوەندییەکانی لەگەڵ واشنتۆن ئاڵۆز کردووە.

هەواڵی جۆراوجۆر دەربارەی فشاری لایەنی دەرەکی، وەک گەشتێکی نەتانیاهۆ بۆ واشنتۆن بە مەبەستی هاندانی هێرش بۆ سەر ئێران، لە ناوەندە نزیکەکانی تاران بڵاو دەکرێنەوە. جا ئەم هەواڵانە ڕاست بن یان تەنها بەشێک بن لە گوتاری سیاسی بۆ کۆکردنەوەی پاڵپشتیی ناوخۆیی، هێشتا بە سەربەخۆ پشتڕاست نەکراونەتەوە. ئەگەری ململانێیەکی سەربازیی ڕاستەوخۆ بە ڕاستەقینە دەمێنێتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا وەک ئامرازێکی سیاسی لە گوتاری هەردوولادا بەکاردێت. ترەمپ هەڕەشەی سەربازی بە داواکارییە توندەکان لە دانوستانە ئەتۆمییەکانەوە دەبەستێتەوە – سەماکێشییەکی دیپلۆماسیی توند کە هێشتا هیچ پێشکەوتنێکی ڕوونی تێدا بەدی ناکرێت.

ڕەهەندە ناوچەیی و جیهانییەکان: نەوت، سزاکان و ڕۆڵی هیندستان

گرژییەکان دەرئەنجامیان هەبووە کە تێپەڕ دەبێت لە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی نێوان ئێران و ئەمریکا و کاریگەرییان لەسەر ئابوورییە سیاسییە ناوچەیی و جیهانییەکان داناوە. جگە لە هەڕەشە سەربازییەکانی ئەمریکا دژی ئێران، واشنتۆن بە توندی جەخت لەسەر جێبەجێکردنی سزاکان دەکاتەوە، لەوانەش گرتنەبەری ڕێکار دژی ئەو تانکەرانەی کە گومانیان لێ دەکرێت نەوتی ئێران بگوازنەوە. ئێران و هاوپەیمانەکانی سوود لەوە وەردەگرن کە پێی دەوترێت “کەشتیگەلی سێبەر”؛ تۆڕێکی نافەرمی لە کەشتییەکان کە سەرەڕای سزاکان، نەوت لە ڕێگەی نادیار و تاریکەوە دەگوازنەوە. ئەم کەشتیانە ئێستا بوونەتە ئامانجی ڕێکارە توندەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی.

هیندستان، کە پاسەوانی کەناراوەکانی بەم دواییانە لە نزیک کەنارەکانی مۆمبای چەند تانکەرێکی نەوتیان بە گومانی پەیوەندی بە کەشتیگەلی سێبەری ئێرانەوە دەستبەسەر کرد، چیتر تەنها چاودێر نییە. تەنانەت ئەگەر لێدوانە فەرمییەکانی هیندستان زۆر جار سارد و بێلایەن دەربکەون، بەڵام ئەم جۆرە کارانە نیشاندەری نزیکبوونەوەیەکی پراگماتیکییانەیە لە ئامانجەکانی ڕۆژئاوا بۆ سەپاندنی سزا بەسەر تاراندا. نزیکبوونەوەی دیپلۆماسی و ئابووریی ئەم دواییەی نێوان نیودەلهی و واشنتۆن دەکرێت ئەم پەرەسەندنە خێراتر بکات، هەرچەندە هیندستان بە شێوەیەکی نەریتی هەوڵ دەدات هاوسەنگییەک لە نێوان ئێران، ڕووسیا و زلهێزە ڕۆژئاواییەکاندا بپارێزێت.

ئەنجامگیری: لە نێوان پەرەسەندن و دەرچەدا

دۆخەکە بە ناسکی ماوەتەوە. خۆپیشاندانە ناوخۆییەکان هەڕەشەی تێکدانی زیاتری یەکپارچەیی کۆمەڵایەتی لە ناوخۆی ئێران دەکەن، لەکاتێکدا گرژییە دەرەکییەکان لەگەڵ ئەمریکا و ئەکتەرە ناوچەییەکان لە ئاستێکی بەرزدا بەردەوامن. دانوستانە دیپلۆماسییەکانی ئەم دواییە، کە تێیدا هەم ئامادەیی سەربازی و هەم حەزی گفتوگۆ نیشان دراوە، ڕەنگدانەوەی دژبەیەکبوونی هەڵوێستە نێودەوڵەتییەکانە.

لە ناو ئەم هاوکێشەیەدا، بەرپرسیارێتیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەردەوامە: دوورکەوتنەوە لە پەرەسەندنی سەربازی، لە هەمان کاتدا داننان و پاڵپشتیکردن لە داواکارییە ناوخۆییە ڕەواکان بۆ چاکسازی و دابینکردنی ژیانێکی شایستە. چارەسەرێکی بەردەوام نەک هەر پێویستی بە بەڕێوەبردنی دانوستانی چڕ هەیە، بەڵکو پێویستیشی بە هەستکردن بە هاوسەنگییە ناوچەییەکان و داینامیکی ڕاستەقینەی کۆمەڵایەتی لە ناوخۆی ئێراندا هەیە – کە زۆر تێپەڕ دەبێت لە هەڕەشە سەربازییەکان و ئاماژە سیمبۆلییەکان.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٩ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

باوەرنفایند، هێلێنا (٢٠٢٦): لە نێوان ڕاپەڕین، پەرەسەندن و دیپلۆماسیدا، ئێران لە چەقی گرژییە جیهانییەکاندا. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.