١- یادەوەریی ئەنفال، لە جەوهەرە قووڵەکەیدا، فینۆمینۆلۆژیای غیابە؛ ئەزموونێکی بەردەوامی هەستکردنە بەو بۆشاییە گەورەیەی کە لە بوونی نەتەوەیەکدا دروست بووە. ئەمە تەنها گێڕانەوەی ڕابردوویەکی تراژیدی نییە، بەڵکو ژیانە لەناو ئۆنتۆلۆژیای زامێکدا؛ واتە، زامەکە لە ڕووداوێکی مێژووییەوە گۆڕاوە بۆ بەشێک لە پێکهاتەی بوونی ئێمە. کاتێک نەوەیەک لەدایک دەبێت و خۆی لەبەردەم پرسیاری «بۆچی کۆژان و ئازاری ئێمە گەردوونی نیین؟»دا دەبینێتەوە، ئەوا یادەوەرییەکە لە دۆخی تێکشکاوەوە دەگۆڕێت بۆ دۆخی داڕێژەر. ئەو یادەوەرییە چیتر تەنها چیرۆک نییە، بەڵکو دەبێتە ئەو چوارچێوەیەیە کە ناسنامەی تاک و کۆمەڵ لەسەر بنەمای بوونێکی پەراوێزخراو دادەڕێژێت. لێرەوە، کوردبوون وەک ئەزموونێکی هایدگەرییانە دەردەکەوێت: «فڕێدراوێک» بۆ ناو جیهان کە پێشوەختە بەهایەکی نایەکسانی بۆ بوونەکان داناوە.

٢- یادەوەریی ئەنفال، لە ڕەهەندە دەرونشیکارییەکەیدا، بریتییە لە زەبرێکی دامەزرێنەر کە لە ئاستی نائاگایی تاک و کۆمەڵگای کوردیدا نیشتەجێ بووە. ئەم زەبرە، بەپێی تێگەیشتنی لاکانی، تەنها بیرەوەرییەکی ناخۆش نییە کە لە ڕابردوودا جێماوە، بەڵکوو ڕاستییەکی بەرگەنەگیراوە کە نەیتوانیوە بە تەواوی لەناو سیستەمی هێمایی زمان و کەلتوردا جێی ببێتەوە. چونکە دانپێدانانی گەردوونی و دادپەروەریی تەواو ڕووینەداوە، زەبرەکە نەیتوانیوە بگێڕدرێتەوە و بەمەش نەیتوانیوە ساڕێژ بێت. لەبری ئەوە، وەک «خاڵێکی کوێر» لە نائاگایی نەتەوەییدا ماوەتەوە و بە شێوەی جۆراوجۆر خۆی دووبارە دەکاتەوە: لە شێوەی متمانەنەکردن بە «ئەوی تر»، لە شێوەی دووپاتەبوونەوەی خەونی ناخۆش، یان تەنانەت لە شێوەی توندوتیژیی ناوخۆییشدا. ئەم زەبرە، کاتی تێکشکاندووە؛ ڕابردوو بە شێوەیەکی بەردەوام دەگەڕێتەوە و ئێستا داگیر دەکات، ڕێگری دەکات لە دروستبوونی داهاتوویەکی ئارام.

٣- قووڵایی یادەوەریی ئەنفال لە دیالێکتیکی «ڕووداو» و «بەردەوامی»دا بەرجەستە دەبێت. ئەنفال وەک ڕووداو لە چوارچێوەی کات و شوێنێکی دیاریکراودا قەتیس نامێنێتەوە، بەڵکو لە ڕێگەی بێدەنگیی جیهانی و نکۆڵیکردنی سیاسییەوە، دەگۆڕێت بۆ «پڕۆسەیەکی بەردەوام»ـی سڕینەوە. هەر گۆڕێکی بەکۆمەڵ کە دەدۆزرێتەوە، تەنها بەڵگەیەکی مێژوویی نییە، بەڵکو «ئێستایەکی ڕابردوو»یە کە بە شێوەیەکی فینۆمینۆلۆژی، تاوانەکە لە هەناوی ئەمڕۆدا زیندوو دەکاتەوە. ئەمە وا دەکات یادەوەریی ئەنفال ببێتە «یادەوەرییەکی نائاسایی»؛ یادەوەرییەک کە ناتوانێت ساڕێژ بێت چونکە هۆکاری زامەکە (نەبوونی دانپێدانانی گەردوونی) هێشتا چالاکە. ئەم یادەوەرییە، وەک ئەوەی پۆڵ ڕیکۆر ئاماژەی پێدەدات، دەبێتە «یادەوەرییەکی نەخۆش» کە لەبری ئەوەی ببێتە سەرچاوەی هێز، دەبێتە میکانیزمێک بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی تراوما و دابەشبوونی سیاسیی.

٤- جەوهەری فیکریی یادەوەریی ئەنفال، لە گەڕانێکی بێوچاندایە بەدوای ميتۆسێکدا بۆ تێپەڕاندنی لۆگۆسی تاوان. لۆگۆسی ئەنفال، عەقڵانیەتی سارد و سڕی بیرۆکراسیی لەناوبردن بوو کە مرۆڤی کوردی بۆ «ژمارە» و «ژیانی ڕووت» کورتکردەوە. ئەرکی ئێستای هزری کوردی، بەرهەمهێنانی میتۆسێکە؛ واتە، گێڕانەوەیەکی گەورەی مەعریفی، هونەری و ئەدەبی کە بتوانێت «مانا» بەو «مەرگە بێمانایە» ببەخشێتەوە. ئەمە بە واتای گۆڕینی یادەوەرییە لە دۆخی سکاڵاوە بۆ دۆخی داواکاریی بوون. پێویستە گوتاری ئەنفال لە چوارچێوەی قوربانیدەربوون دەربهێنرێت و بکرێتە پڕۆژەیەکی بوونناسانە؛ پڕۆژەیەک کە لەناو خۆڵەمێشی سڕینەوەدا، بەدوای داڕشتنەوەی ناسنامەیەکی نوێی بەرگریکاردا دەگەڕێت. ناسنامەیەک کە دان بە تراژیدیی بوونی خۆیدا دەنێت، بەڵام لە هەمان کاتدا، لە ڕێگەی داهێنانەوە، سوورە لەسەر سەلماندنی حەقیقەتی بوونی خۆی.

٥- کەواتە، یادەوەریی ئەنفال، یادەوەریی تۆپۆلۆژیایەکی سڕدراوەیە. ئەنفال تەنها جینۆسایدێکی مرۆیی نەبوو، بەڵکو «جوگرافی-ساید»یش بوو؛ هەوڵێک بوو بۆ کوشتنی «ڕۆحی شوێن» و پچڕاندنی ئەو پەیوەندییە ئۆنتۆلۆژییەی کە لە نێوان مرۆڤی کورد و خاکەکەیدا هەبوو. ئەو گوند و کانی و باخانەی لەناو بران، تەنها موڵک و ماڵ نەبوون، بەڵکو «شوێن-یادەوەری»بوون کە هەڵگری مێژوو و ناسنامەی نەوەکان بوون. هەر بۆیە، زیندووکردنەوەی یادەوەریی ئەنفال، تەنها ئەرکێکی ئەخلاقی نییە، بەڵکو پڕۆسەیەکی دووبارە نیشتەجێبوونەوەی فیکرییە لەو جوگرافیا زامدارەدا. ئەم یادەوەرییە، سەرەڕای قورساییە وجودییەکەی، دەتوانێت بگۆڕدرێت بۆ قەڵغانێکی ڕاڤە و تەفسیرکردنی بەردەوام؛ واتە، چەکێکی شرۆڤە و فیکری بۆ پاراستنی شکۆی نەتەوەیی و داڕشتنی گوتارێکی سیاسیی بەهێز، بەو مەرجەی لە یادەوەرییەکی پارچەپارچە و تاکەکەسییەوە، بکرێتە پڕۆژەیەکی فیکریی یەکگرتوو کە بتوانێت لە ئاستی گەردوونیدا بدوێت.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٦ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦ی کوردی

حەمید، دانا(٢٠٢٦): هەندێ سەرنج دەربارەی ئەنفال و یادەوەریی. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.