عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران، لەم ڕۆژانەدا بە ڕاگەیەندراوێکی بە رواڵەت ئاسایی، ئاماژەیەکی نارد کە زۆر لە سنوورەکانی ناوچەکە تێدەپەڕێت: گەرووی هورمز، کە خاڵێکی دەمارگیری بازرگانیی وزەی جیهانییە، لە ماوەی ئاگربەستی لوبناندا بۆ هاتوچۆی کەشتییە بازرگانییەکان کراوە دەمێنێتەوە. ئەمە پەیامێکە ئامانجی سەقامگیرییە، بەڵام پێش هەموو شتێک ناسکیی دۆخەکە دەردەخات.

چونکە ئەو گەرووەی نێوان ئێران و عومان تەنیا ڕێگەیەکی بازرگانی نییە، بەڵکو ئامرازێکی فشاری جیۆپۆلیتیکی پلە یەکە. بۆ چەندین دەیەیە، هەڕەشەی ناڕاستەوخۆ بۆ تێکدانی هاتوچۆ لەوێ، بەشێک بووە لە ستراتیژی تاران. هەر کەسێک ئێستا جەخت لە کراوەیی ئەوێ بکاتەوە، نەک تەنیا پەیامێکی دڵنیاکەرەوە بۆ بازاڕەکان دەنێرێت، بەڵکو لە هەمان کاتدا پەیامێکی سیاسی بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان و هاوپەیمانەکانی دەنێرێت: کە ئێمە توانای کارکردنمان هەیە و کۆنتڕۆڵی دۆخەکە دەکەین.

بەڵام ڕێک ئەم لێکدانەوەیە لە ناوخۆی کۆماری ئیسلامیدا جێی مشتومڕە. ئەوەی کە میدیا نزیکەکانی دەسەڵات وەک “تەسنیم” و “مێهر” بە ئاشکرا ڕەخنە لە وەزیری دەرەوە دەگرن، کارێکی نائاساییە. ئەوان تۆمەتباری دەکەن کە بە هەڵبژاردنی وشەکانی، دەرفەتێکی داوەتە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، تا ڕووداوەکان وەک سەرکەوتنی واشنتۆن نیشان بدات. لە سیستمێکدا کە یەکگرتوویی نیشاندراو کراوەتە کلتوورێکی سیاسی، ڕەخنەی لەو شێوەیە وەک بێڕێزی و سووکایەتی دەبینرێت.

لێدوانەکانی تاران دەریدەخەن کە چۆن سەرکردایەتی وڵاتەکە لە ململانێدایە بۆ سەلماندنی گێڕانەوەی خۆی بۆ ڕووداوەکان. وتەبێژی وەزارەتی دەرەوە بە توندی وەڵامی لێدوانە دژبەیەکەکانی ئەمریکای دایەوە و بە “بێهیوایی و بێتوانایی” وەسفی کردن. لە هەمان کاتدا جەختی کردەوە کە تەنیا “ڕاستی سەر زەوی” گرنگە، نەک ئەوەی لە سۆشیاڵ میدیادا بڵاو دەکرێتەوە. ئەمە هەوڵێکە بۆ پاراستنی پێگەی خۆیان لە بەرامبەر شێوازێکی دیجیتاڵیی نوێ لە نیشاندانی هێز.

ئەم بابەتە تەنیا پەیوەندی بە زمانبازییەوە نییە. تاران لە دانوستانەکاندا سنووری ڕوونی داناوە: هەناردەکردنی یۆرانیۆمی پیتێنراو جێی باس نییە، هەروەها گەمارۆی دەریاییش قبوڵ ناکرێت. بەڵام لە سەرووی هەموو ئەمانەوە، ڕەهەندی ئابووری دێتە پێشەوە. هەڵگرتنی سزاکان و داواکاری قەرەبووکردنەوەی زیانەکان، وەک داواکاری سەرەکی دەبینرێن، کە ڕەنگدانەوەی دۆخە پڕ لە گرژییەکەی ناوخۆی وڵاتەکەیە.

چونکە سەرکردایەتی سیاسی تەنیا لەژێر فشاری دەرەکیدا نییە. لە ساڵانی ڕابردوودا، خۆپیشاندانی بەردەوام وڵاتەکەی هەژاندووە. ئەو ناڕەزایەتییانە دژی تەنگژەی ئابووری، گەندەڵی و سەرکوتکردنی سیاسی بوون و بە توندوتیژی وەڵام درانەوە. هێزە ئەمنییەکان بە توندی ڕووبەڕووی خۆپیشاندەران بوونەوە، ژمارەیەکی زۆر لە نەیارانی ڕژێم کوژران یان زیندانی کران. ئەم پەرەسەندنانە پەیوەندی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگەی بە شێوەیەکی بەردەوام تێکداوە.

لە ژێر ڕۆشنایی ئەم تابلۆیەدا، مشتومڕەکانی ئێستا بە شێوازێکی دیکە دەردەکەون. ڕەخنەی ئاشکرای ناوخۆیی، کەمتر نیشانەی هەمەچەشنیی بیروڕایە، بەڵکو زیاتر ئاماژەیە بۆ گەشەکردنی گرژییەکان لە نێوان نوخبەی دەسەڵاتدا. باڵە جیاوازەکان ململانێ دەکەن لەسەر گرتنەبەری ڕێگەی ڕاست لە دۆخێکدا کە فشاری دەرەکی، ململانێ ناوچەییەکان و ناسەقامگیری ناوخۆیی باڵی بەسەردا کێشاوە.

بۆیە ڕەنگە ڕاگەیاندنی کراوەیی گەرووی هورمز وەک ئاماژەیەک بۆ جێی متمانەبوون بێت، بەڵام لە ڕاستیدا ئاماژەیە بۆ کێشەیەکی بنەڕەتی لە سیاسەتی ئێراندا: هەوڵدان بۆ نیشاندانی هێز بەرەو دەرەوە، لە کاتێکدا لە ناوخۆدا گومانەکان لە زیادبووندان. مەترسییە ڕاستەقینەکە لەم دژبەرییەدایە؛ نەک تەنیا بۆ ناوچەکە، بەڵکو بۆ سەقامگیری خودی وڵاتەکەش.

سەرچاوە و زانیارییەکان:

• لێدوان و وتەکان لەسەر بنەمای ڕاگەیەندراوە نوێیەکانی وەزارەتی دەرەوەی ئێران و ڕاپۆرتەکانی ئاژانسەکانی “تەسنیم” و “مێهر”.
• پەیوەندییە گشتییەکان و کاردانەوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان، بەتایبەتی دۆناڵد ترەمپ لە سۆشیاڵ میدیا.
• زانیاری دەربارەی گرنگی ستراتیژی گەرووی هورمز: ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە (IEA).
• هەڵسەنگاندنی دۆخی ناوخۆ و خۆپیشاندانەکان: ڕاپۆرتەکانی لێبوردنی نێودەوڵەتی، هیومان ڕایتس وۆچ و چاپەمەنییە نێودەوڵەتییەکان.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٣٠ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦ی کوردی

 باوەرنفایند، هێلینا (٢٠٢٦): پەیامە هەستیارەکەی تاران. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.