ڕێککەوتننامەی ئەتۆمیی ئێران: پەیماننامەیەکی بێ هاوپەیمان

کاتێک سەیری ڕابردوو دەکەین، ڕێککەوتننامەی ئەتۆمیی ساڵی ٢٠١٥ کەمتر وەک دیپلۆماسییەکی شکستهێناو دەردەکەوێت، بەڵکوو زیاتر وەک خۆخەڵەتاندنێکی دیپلۆماسییانەی ڕۆژاوا دەبینرێت. چونکە ئەوەی ئەمڕۆ وەک “خوران” یان “داڕمانی” ڕێککەوتنەکە وەسف دەکرێت، لە ڕاستیدا هەر لە سەرەتاوە داڕێژرابوو: ئێران هەرگیز بەرژەوەندییەکی ستراتیژیی لە ڕێککەوتنێکی ئەتۆمیدا نەبووە – بەڵکوو تەنیا مەبەستی لە کاریگەرییە لاوەکییەکانی بووە.

تەواوی دانوستانە درێژخایەنەکانی نێوان ساڵانی ٢٠١٢ بۆ ٢٠١٥ شوێنی نەخشەیەک کەوتبوون کە شارەزایانی سیاسەتی دەرەوەی ئێران چەندین دەیەیە تێبینی دەکەن. تاران بۆ ئەوە دانوستانی نەدەکرد بگاتە ڕێککەوتن، بەڵکوو بۆ کڕینی کات، کەمکردنەوەی سزاکان و چەسپاندنی ئەمری واقیع بوو. دواخستن تەنیا دیاردەیەکی لاوەکی نەبوو، بەڵکوو میتۆد بوو. دژبەری، داواکاریی لەناکاوی زیادە، پەرەپێدانی تاکتیکیی گرژییەکان و سووربوونی نمایشکارانە لەسەر سازشنەکردن، هەمووی بۆ یەک مەبەست بوو: زیادکردنی گوشاری سیاسی و دیپلۆماسی بۆ سەر لایەنی بەرامبەر تا ئەو کاتەی لایەنی بەرامبەر کەمترین ئاستی هاوبەش قبووڵ دەکات.

ئەنجامەکە ڕێککەوتننامەیەک بوو کە لە ڕووی تەکنیکییەوە ئاڵۆز، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە بە شێوەیەکی بەرچاو یەکلایەنە بوو. ڕێککەوتنەکە تەنیا لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکە چڕ ببووەوە و بە ئەنقەست هەموو ئەو بوارانەی پشتگوێ خستبوو کە ئێران تێیاندا خەریکی بەهێزکردنی دەسەڵاتی خۆی بوو: بەرنامەی مووشەکی، فراوانخوازیی ناوچەییی لە ڕێگەی بریکارەکانی و ئامادەییی سەربازی لە لوبنانەوە تا یەمەن. تاران ئەم جیاکارییەی نەک لەبەر ناچاری، بەڵکوو بە پلان قبووڵ کرد. ئەمە ڕێگەی پێ دەدا لە لایەکەوە سوود لە کەمبوونەوەی گوشارە نێودەوڵەتییەکان وەربگرێت و لە لایەکی تریشەوە بەبێ ڕێگری بەردەوام بێت لە خەونە ستراتیژییەکانی.

خاڵی یەکلاکەرەوە ئەوەیە: تەنانەت پابەندییە ئەتۆمییەکانیش هەرگیز وەک هەمیشەیی دانپێدانانیان بۆ نەکرا. لێدوانە ناوخۆییەکانی بەرپرسانی ئێران هەر زوو ئەوەیان ڕوونکردەوە کە ڕێککەوتنەکە وەک پرۆسەیەکی هەڵوەشێنراوە دەبینرێت – وەک وەستانێکی تاکتیکی، نەک گۆڕانکارییەکی ستراتیژی لە ئاراستەی وڵاتدا. بەردەوامبوونی نهێنیپارێزی لە چالاکییە ئەتۆمییە سەربازییەکان، هاوکارییە سنووردارەکان لەگەڵ ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم و قۆستنەوەی سیستماتیکی خاڵە ناڕوونەکانی ناو پەیماننامەکە، سەرپێچییەک نەبوو لەبەر ناچاری، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە بوو.

ئەوەی کە ڕۆژاوا بۆ ماوەی چەندین ساڵ ئەم ڕەفتارانەی وەک “کەمیی متمانە” یان “تێنەگەیشتن” لێک دەدایەوە، کەمتر نیشانەی ساویلکەیی بوو، بەڵکوو زیاتر نیشانەی خۆدزینەوەی سیاسی بوو. ڕێککەوتنەکە لەسەر ئەو هیوایە بنیاد نرابوو کە کرانەوەی ئابووری دەبێتە هۆی میانڕەویی سیاسی. بەڵام بۆ ڕژێمی ئێران، ئایدیۆلۆژیا بابەتێکی جێی دانوستان نییە، بەڵکوو ئامرازێکی دەسەڵاتە. کۆماری ئیسلامی پێناسەی خۆی نەک لە ڕێگەی تێکەڵبوون بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، بەڵکوو لە ڕێگەی “بەرهەڵستی”یەوە دەکات.

هەڵوەشاندنەوەی ڕێککەوتنەکە لەلایەن سەرۆک دۆناڵد ترەمپەوە ڕەنگە لە ڕووی ستراتیژییەوە ناژیرانە بووبێت، بەڵام هیچ شتێکی لە ڕاستییە بنەڕەتییەکە نەگۆڕی. ئێران تا ئەو کاتەی سوودی لێ دەبینی، ڕێککەوتنەکەی بەکارهێنا – و زۆر پێش کۆتاییهاتنی فەرمیی ڕێککەوتنەکە، لە ناخی خۆیدا دەستبەرداری ببوو. ئەوەی کە تاران ئەمڕۆ دووبارە ئامادەیی بۆ گفتوگۆ پیشان دەدات، پەیڕەوکردنی هەمان نەخشەیە: دیپلۆماسی وەک قەڵغانێکی پارێزەر، نەک وەک ئامانج.

لەسەر ئەم بنەمایە، دەسپێشخەرییە نوێیەکانی دانوستان کە جەخت لەسەر خێرایی، ڕێککەوتنی دووقۆڵی یان ناوبژیوانیی کەسی دەکەنەوە، بە شێوەیەکی مەترسیدار کورتخایەن و ناتەواو دەردەکەون. هەر کەسێک پێی وابێت ئەمجارە ئێران ڕێککەوتنێکی سەقامگیری دەوێت، ئەزموونی دوو دەیەی ڕابردوو پشتگوێ دەخات. بێ بوونی گوشارێکی بڕواپێکراو، بێ کارنامەیەکی گشتگیر بۆ هەموو بابەتەکان و بێ یەکدەنگیی نێودەوڵەتی، هەر ڕێککەوتنێکی نوێ دووبارە دەبێتەوە بە شانۆیەک بۆ فێڵ و تەڵەکەی ئێران.

کەواتە وانەی ڕاستەقینە لە ڕێککەوتنەکەی ساڵی ٢٠١٥ ئەوە نییە کە دیپلۆماسی شکستی هێناوە، بەڵکوو ئەوەیە کە دیپلۆماسی بێ واقیعزانی، دەبێتە هاوکاری فێڵی ستراتیژی. هەر پەیماننامەیەک پێویستی بەوەیە کە هەردوولا بەرژەوەندییان لە جێبەجێکردنیدا هەبێت؛ ڕێک ئەو بەرژەوەندییەی کە هەرگیز لە تاراندا بوونی نەبووە.

هەر کەسێک ئەمڕۆ دووبارە هیوای بە ڕێککەوتنێک هەبێت، دەبێت سەرەتا ڕووبەڕووی ئەم ڕاستییە تاڵە ببێتەوە. ئەگەرنا، ڕێککەوتنی داهاتووش نەک هەر هەرەس دەهێنێت – بەڵکوو هەر لە سەرەتاوە ناوەڕۆکەکەی پووچ و بەتاڵ دەبێت.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٥ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

باوەرنفایند، هێلێنا (٢٠٢٦):ڕێککەوتننامەی ئەتۆمیی ئێران: پەیماننامەیەکی بێ هاوپەیمان. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.