کاتێک خەیاڵی ئەدیبێک دەبێتە واقیعی سیاسی
پەرویز شێخی
سیاسەت و ئەدەبیات، ئەگەرچی لە دوو جەستەدا دەژین، بەڵام لە ڕاستیدا یەک گیانن؛ یەکێکیان کار دەکات بۆ بەڕێوەبردنی ئێستا، ئەوی تر دەچێتە ناو تاریکیی مێژوو بۆ دۆزینەوەی حەقیقەت. بەڵام ئەو کاتەی ئەم دووانە لە یەک کەسدا یەک دەگرن، وشە دەگۆڕێت بۆ هێزێک کە نەک تەنیا ڕووداوەکان دەگۆڕێت، بەڵکو چارەنووس دەنووسێت.
وینستۆن چەرچڵ باشترین نموونەی ئەم یەکگرتنەیە؛ ئەو تەنیا سەرکردەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو ئەدیبێک بوو کە توانی خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبیات بە دەست بهێنێت. لە کتێبی «مێژووی شەڕی جیهانیی دووەم»دا، ئەو سەلماندی کە دەسەڵات تەنیا لەسەر کورسی چێ نابێت، بەڵکو لە ناو زماندا دروست دەبێت. ئەو کاتەی مێژووەکەی نووسی، تەنیا ڕاپۆرتێکی چەکداری نەبوو، بەڵکو شاکارێکی ئەدەبی و ئەخلاقی بوو کە تێیدا وشە بووە هێزێک بۆ یەکخستنی ویژدانی گەلەکەی.
لە بەرامبەردا، تۆماس مان نیشانی دا کە ئەدیب دەتوانێت ببێتە ویژدانی نەتەوەیەک؛ ئەو لە بەرامبەر نازیزمدا وەستا و لە وتارەکانیدا بۆ گەلی ئەڵمانیا گوتی: «کاتێک بیرکردنەوە و ئەخلاق لەناوچوو، نەتەوەش دەمرێت».
ئەم هەڵوێستە لەلایەن بیرمەندانی تریشەوە بوو بە چەکێکی ژیرانە. بێرتراند ڕەسڵ، کە فەیلەسوفێکی ژیربێژ بوو، لە خەباتە کردەییەکانیدا وشەی کردە قەڵغانێک دژی شەڕی ئەتۆمی و داوای کرد کە مرۆڤایەتی لە پێناو ژیریدا بژیت، نەک لەبەر ترس.
ڕۆمێن ڕۆڵانیش لە کتێبی «لە سەرووی ململانێکانەوە»دا، لە ناو گەرمەی هەڵگیرسانی شەڕی جیهانیی یەکەمدا، دەنگێکی تەنیا بوو کە هاواری دەکرد: «ویژدان نابێت ببێتە قوربانیی سیاسەت».
لە سەدەی بیستەمدا، بابەتەکە تەنیا شەڕ نەبوو، بەڵکو پاراستنی شکۆمەندیی مرۆڤ بوو. لێرەدا ئالبێرت کامۆ و ژان پۆڵ سارتەر دەرکەوتن. کامۆ لە کاتی وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵدا ڕایگەیاند: «ئەرکی ئەدیب ئەوە نییە لە خزمەت ئەوانەدا بێت کە مێژوو دروست دەکەن، بەڵکو دەبێت لە خزمەت ئەوانەدا بێت کە دەبنە قوربانیی مێژوو.» سارتەریش خەڵاتی نۆبڵی ڕەتکردەوە، چونکە بڕوای وابوو نووسەر نابێت ڕێگە بدات ببێتە ئامرازێکی دەستی دامەزراوەکان؛ لای ئەوان، نووسین شێوەیەک بوو لە خەباتی ئازادیخوازی.
کاتێک دەسەڵات دەگاتە ئاستی کۆنترۆڵکردنی حەقیقەت، ئەدەبیات دەبێتە مەترسیدارترین شت. لە یەکێتیی سۆڤیەت، بۆریس پاستێرناک لە ڕۆمانی «دکتۆر ژیڤاگۆ» و ئەلێکساندەر سۆلژنێتسین لە «ئەرشیفی گوولاگ»دا ئەمەیان بە خوێن نووسی.
پاستێرناک لە ژێر گوشار و هەڕەشەی توندی دەسەڵاتدارانی سۆڤیەتدا ناچار کرا خەڵاتی نۆبڵ ڕەت بکاتەوە، چونکە دەسەڵات لەو ڕاستییە دەترسا کە لە ناو وشەکانیدا مابووەوە. سۆلژنێتسینیش سیستەمی “گوولاگ”ی ئاشکرا کرد، بەڵام هەردووکیان یەک ڕاستییان دووپات کردەوە: «کاتێک دەسەڵات دەیەوێت مێژوو بنووسێتەوە، ئەرکی ئەدیب پاراستنی حەقیقەتە، تەنانەت ئەگەر بەهای ئەوە ژیانی خۆیشی بێت.»
جۆرج ئۆروێڵ لە شاکارەکانیدا ئەم ترسەی پێشبینی کرد. ئەو کە خۆی وەک شەڕڤانێک لە ناو شەڕی ناوخۆی ئیسپانیادا ڕووبەڕووی ستەمکاری ببووەوە، تێگەیشت کە دیکتاتۆرییەت پێش ئەوەی مرۆڤ بکوژێت، زمان دەکوژێت. ئۆروێڵ نیشانی دا کە کاتێک وشەکان مانا ڕەسەنەکەی خۆیان لەدەست دەدەن و زمان دەشێوێنرێت، مرۆڤ توانای بیرکردنەوەی سەربەستانەی نامێنێت.
لە ئەمریکای لاتین، ئەم خەباتە شێوەیەکی تری وەرگرت. گابریل گارسیا مارکێز نیشانی دا کە واقیع زۆرجار سەیرترە لە خەیاڵ، و ماریۆ ڤارگاس یۆسا لە «جەژنی بزن»دا، پەردەی لەسەر ڕووی ناشرینی دیکتاتۆرییەت لادا و گوتی: «دەسەڵاتی ڕەها تەنیا جەستە ناکوژێت، بەڵکو ڕۆح دەکوژێت.» پابلۆ نێرودا و ئۆکتاڤیۆ پازیش، وشەیان کردە دەنگی خاک و ناسنامە.
ئەم هەموو نووسەرانە تێکڕا شتێکی هاوبەش دەڵێن: «سیاسەت بەبێ ئەدەبیات دەبێتە بندەستی و، ئەدەبیات بەبێ هەڵوێست دەبێتە هەڵبژاردنێکی بێمانا.»
بەڵام لە کوردستاندا، مەسەلەکە لە بنەڕەتەوە جیاوازە. لێرەدا کێشە تەنیا نەبوونی دەسەڵات نییە، بەڵکو نەبوونی ئەو زمانەیە کە دەتوانێت مانا بە دەسەڵات ببەخشێت. سیاسەت زۆرجار بووەتە بازاڕێکی دووبارەکردنەوەی هەمان هەڵەکان و، ئەدەبیاتیش لە جیاتی ئەوەی ببێتە ویژدان، بووەتە پاشکۆیەکی بێدەنگ. کاتێک جۆرج ئۆروێڵ لە کوشتنی زمان دەدوێت، ئەوەی لێرەدا بە شێوەیەکی ترسناک زیندووە: زمان نەک تەنیا دەگۆڕدرێت، بەڵکو بە شێوەیەکی سیستەماتیک لە مێژوو و ناسنامە جیا دەکرێتەوە.
کوردستان پێویستی بە جۆرێکی تر لە نووسەر هەیە: نووسەرێک کە نە لە ژێر سێبەری حزبیدا بنووسێت و نە بۆ ڕەزامەندیی دەسەڵات، بەڵکو تەنیا بۆ ڕاستی.
پێویستمان بەو بوێرییەی سۆلژنێتسین، ئەو ڕووناکییەی ئۆروێڵ و ئەو بڕیارەی کامۆ هەیە. چونکە ئەگەر لێرەش وشە بترسێت، مێژوو بێدەنگ دەبێت؛ و کاتێک مێژوو بێدەنگ بوو، دەسەڵات بە ئاسانی درۆ دەکاتە ڕاستی. لە کۆتاییدا، یاسای مێژوو هەمان شتە: دەسەڵاتدارەکان دێن و دەڕۆن، بەڵام ئەو وشانەی بوێر و ڕاستن دەمێننەوە و ڕێگەی داهاتوو ڕوون دەکەنەوە.
بیروڕا
بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٢ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦ی کوردی
شێخی، پەرویز(٢٠٢٦): کاتێک خەیاڵی ئەدیبێک دەبێتە واقیعی سیاسی. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.
بابەتەکانی تری بلاگی ژیانەوە
کاتێک خەیاڵی ئەدیبێک دەبێتە واقیعی سیاسی
کاتێک خەیاڵی ئەدیبێک دەبێتە واقیعی سیاسی پەرویز شێخی سیاسەت و ئەدەبیات، ئەگەرچی لە دوو جەستەدا دەژین، بەڵام لە ڕاستیدا یەک گیانن؛ یەکێکیان کار دەکات بۆ بەڕێوەبردنی ئێستا، ئەوی تر دەچێتە ناو [...]
جەنگ و نیگەرانییەکانی
جەنگ و نیگەرانییەکانی دانا حەمید لە پێکهاتەی ئاستی دەروونی مرۆڤ و کۆمەڵگەکاندا، هێزگەلێکی سەرەتایی و دژبەیەک بوونیان هەیە کە شارستانییەت و یاسا بەردەوام هەوڵی سەرکوتکردن و کۆنتڕۆڵکردنیان دەدەن. دەرونشیکاری، بەتایبەت لە [...]
سیناریۆکانی کۆتاییهاتنی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران
سیناریۆکانی کۆتاییهاتنی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران عومەر ئیزەدخواە جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران کە بە هێرشێکی گەورە و کاریگەری سەربازییان بۆ سەر ئێران لە ٢٨ی ٢ی ٢٠٢٦دا [...]
بۆچی گەیشتنی فڕۆکەکانی A-10 ئاماژەیەکی ئەگەرییە بۆ ئۆپەراسیۆنی زەمینی؟
بۆچی گەیشتنی فڕۆکەکانی A-10 ئاماژەیەکی ئەگەرییە بۆ ئۆپەراسیۆنی زەمینی؟ هێلینا باوەرنفایند زۆربەی خەڵک پێشتر لێرە و لەوێ لە هەواڵەکان، سۆشیاڵ میدیا یان ڕاپۆرتە تەلەفزیۆنییەکان بیستوویانە: فڕۆکە جەنگییەکانی A-10 Thunderbolt IIی ئەمریکی [...]
لەنێوان هێڵەکانی پێشەوەدا کورد لەژێر سێبەری جەنگێکی نوێی ناوچەییدا
لەنێوان هێڵەکانی پێشەوەدا کورد لەژێر سێبەری جەنگێکی نوێی ناوچەییدا هێلینا باوەرنفایند هەولێر. لە شەوانی پایتەختی هەرێمی کوردستانی ئۆتۆنۆم لە باکووری عێراق، ئاسمان چیتر تاریک نییە، بەڵکوو دەدرەوشێتەوە. دەنگی زەنگی ئاگادارکردنەوە، تەقینەوە، [...]
دە خاڵ، دە ئاماژە – خوێندنەوەی جیۆپۆلەتیکی نەتانیاھۆ بۆ ململانێ لەگەڵ ئێران
دە خاڵ، دە ئاماژە – خوێندنەوەی جیۆپۆلەتیکی نەتانیاھۆ بۆ ململانێ لەگەڵ ئێران هێلینا باوەرنفایند وتارەکەی بنیامین نەتانیاھۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، پەیڕەوی لە لۆژیکێکی ڕوونی دڵنیایی ستراتیژی دەکات: ئەو پەرەسەندنە سەربازییەکان دەخاتە [...]
