عەشیرەتی گەڵواخی (یان گەڵباخی) یەکێک بوون لە هۆزە ڕەسەن، ئازا و گەورەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. بە درێژایی مێژوو، ئەم هۆزە لە ناوچەکانی دیواندەرە، ساراڵ، چەمشار و دەوروبەری سنە، ژیانێکی سەربەرزانە و سەربەخۆیان بەسەر بردووە. ژیانیان زیاتر لەسەر ئاژەڵداری و کۆچەری بووە، سروشتی شاخاوی و ژیانی سەختی کوێستانەکانیش وای لێ کردبوون ببنە هێزێکی چەکداری تۆکمە، مەرد و خۆڕاگر کە بەردەوام پارێزگارییان لە زێد و کەرامەتی خۆیان دەکرد.
بەڵام ئەم ژیانە ئارام و سەربەخۆیە، لە سەرەتای ساڵانی ١٩٢٠ و بە هاتنە سەرکاری ڕەزا شای پەهلەوی، گۆڕا بۆ قۆناغێکی پڕ لە نەهامەتی و خوێن. ڕەزا شا کە خەونی بە دروستکردنی دەوڵەتێکی مۆدێرنی سەربازی و پاوانخوازەوە دەبینی، بڕیاری دا هەموو هێزە ناوخۆیی و نەتەوەییەکانی ناو ئێران بسڕێتەوە. بۆ ئەم مەبەستە، پڕۆژەی “تەختەقاپووکردن” (نیشتەجێکردنی زۆرەملێ و گۆڕینی شێوازی ژیانی کۆچەری) و “چەککردنی عەشایەر”ی ڕاگەیاند. گەڵواخییەکان زوو درکیان بەوە کرد کە ئەم بڕیارە کۆتایی بە ئازادی و بوونیان دەهێنێت، بۆیە ملیان بۆ نەدا و بە شێوەیەکی قارەمانانە بەرەنگاری هێرشەکانی سوپای دەوڵەت بوونەوە.
دوای چەندین پێکدادان و شەڕی قورس، لە سەرەتای ساڵانی ١٩٣٠دا (دەوروبەری ١٣١١ تا ١٣١٤ی هەتاوی)، بەهۆی نابەرابەریی هێز و بەکارهێنانی چەکی قورس لەلایەن دەوڵەتەوە، سوپای ئێران زاڵ بوو بەسەر گەڵواخییەکاندا. لێرەوە دڵتەزێنترین کارەساتی مێژوویی دەستی پێکرد؛ دەسەڵاتی پەهلەوی بڕیاری دا تەواوی عەشیرەتەکە لە زێدی باب و باپیرانیان هەڵکەنێت و بە زۆرەملێ (تبعید) بەرەو بیابانە وشک و گەرمەکانی ناوەڕاستی ئێران، وەک یەزد، ئەسفەهان، هەمەدان و کرمان دووریان بخاتەوە.
ئەم پرۆسەی دوورخستنەوەیە تەنیا گواستنەوەیەکی ئاسایی نەبوو، بەڵکوو کاروانێکی ڕاستەقینەی مەرگ بوو. هەزاران ژن، منداڵ، پیر و گەنجی گەڵواخی بە پێ، بە برسیەتی و تینوێتی، لەژێر قەمچی و چاودێریی توندی سەربازاندا بەڕێکران. گۆڕانی لەناکاوی ئاووهەوا لە کوێستانە سارد و فێنکەکانی کوردستانەوە بۆ بیابانە سووتاوەکان، لە پاڵ بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە درمەکاندا، بووە هۆی ئەوەی سەدان کەس لەم ڕێگایەدا و لە مەنفا گیان لەدەست بدەن و بێ ناز لە گۆڕەبژەی بیابانەکاندا بنێژرێن.
ڕەنگدانەوەی کارەساتەکە لە ئەدەبیاتی کوردیدا
ئەم نەهامەتییە گەورەیە، ویژدانی نەتەوەیی هەژاند و ڕەنگدانەوەیەکی قووڵی لە ئەدەبیاتی کوردیدا هەبوو. شاعیری گەورەی نەتەوەییمان، مامۆستا قانع، بە دڵێکی پڕ لە زامەوە گوزارشتی لەم ئازارە کردووە و باس لە لەدەستدانی شکۆ و جوامێریی جاران دەکات کە چۆن بەهۆی زوڵمەوە تووشی دەردەسەری بوون. مامۆستا قانع دەڵێت:

“ئەی میللەتی گەڵباخی زەدەی دەستی نەدامەت!
ئەی مەنشەئی ئیحسان و کەرەم بەحری سەخاوەت!
کوا ڕەونەقی دێرینە لەسەر بەزمی عەباست؟
کوا شۆڕشی مەیدانی عەلی شێری شەجاعەت؟”

لەم شیعرەدا، شاعیر پرسیار لەو سەردەمە زێڕینە دەکات کە پیاوە ئازاکانی ئەم هۆزە لە گۆڕەپانی مەردایەتیدا باڵادەست بوون و داخ بۆ ئەو ڕۆژگارە ڕەشە دەخوات کە بەسەریاندا هاتووە.
ئەم دۆخە تاڵەی مەنفا تا ساڵی ١٩٤١ بەردەوام بوو. لە کاتی جەنگی جیهانیی دووەمدا، کاتێک هێزەکانی هاوپەیمانان چوونە ناو ئێران و ڕەزا شا ناچار بە دەستلەکارکێشانەوە کرا، کۆتایی بەو زوڵمە هات. بە نەمانی دیکتاتۆر، پاشماوەی گەڵواخییەکان کە لە ژیاندا مابوونەوە، توانیان زنجیری دیلی بپچڕێنن و بەرەو چیاکانی کوردستان بگەڕێنەوە و سەرلەنوێ ژیان دروست بکەنەوە.
لە کۆتاییدا دەبێت ئەوە بگوترێت کە زوڵم و زۆرداریی بنەماڵەی زاڵمی پەهلەوی تەنیا لە گەڵواخییەکان کورت نەبووەوە. سیاسەتی پەراوێزخستن، سەرکوتکردن، لەناوبردن و دوورخستنەوەی ئەم ڕژێمە، پەلاماری زۆربەی هەرە زۆری هۆز و عەشیرەتەکانی تری کوردستانیشی دا؛ لە باکوورەوە شۆڕشی هۆزی شکاک بە سەرۆکایەتیی سمکۆی شکاکیان بە خوێن دامرکاندەوە و بە فێڵ تیرۆریان کرد، لە ناوچەی هەورامان بە فڕۆکە و تۆپخانە هێرشیان کردە سەر گوندەکان و سەرکردەکانیان ئاوارە کرد، لە ناوچەکانی کرماشان و ئیلامیش دەیان سەرۆک عەشیرەتی کەڵهوڕ، گۆران و لوڕیان خستە زیندانە ترسناکەکانی تارانەوە و بە ژەهر یان لەسێدارەدان لەناویان بردن. ئەمە تەنیا بەشێکە لەو پەڕە تاریکانەی کە دەسەڵاتی دڕندانەی پەهلەوی بەرامبەر بە گەلی کورد تۆماری کردووە و مێژوو هەرگیز لێیان خۆش نابێت.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٧ی ڕەشەمەی  ٢٧٢٥ی کوردی

باوەڕ، ئەشکان (٢٠٢٦): کارەساتی دوورخستنەوەی گەڵواخییەکان: برینێکی تاڵ لە مێژووی کورد و ستەمی ڕژێمی پەهلەوی. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.