خەڵاتی نۆبڵی ئابووریی ٢٠٢٦: کاتێک ئابوورییەکان دێنە لەرزە، کۆمەڵگاکان ئازار دەچێژن

لە ١٢ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٦دا، خەڵاتی «بانکی ناوەندیی سوێد» (Sveriges Riksbank) لە زانستە ئابوورییەکاندا، کە بە ناوی ئەلفرێد نۆبڵەوە ناونراوە، بەخشرایە «ڕۆبەرت ئی. هۆڵ»، پرۆفیسۆر لە زانکۆی ستانفۆرد، و «مایکل وودفۆرد»، پرۆفیسۆر لە زانکۆی کۆڵۆمبیا؛ ئەمەش لە پای ئەو لێکۆڵینەوانەیان لەسەر بنەما ئابوورییە وردەکانی سەقامگیریی ئابووریی گەورە (Macroeconomics) ئەنجامیان داوە.

توێژینەوەکانی براوەکانی ئەم خەڵاتە، ڕۆڵێکی گەورەیان لە پەرەپێدانی مۆدێلە مۆدێرنەکانی ئابووریی گەورەدا بینیوە، کە یارمەتیی حکومەتەکان و بانکە ناوەندییەکان دەدات لە بەڕێوەبردنی خولەکانی بازرگانی. ئەوان بە شیکردنەوەی چۆنیەتیی بڕیارەکانی خێزان و کۆمپانیاکان لەسەر بنەمای چاوەڕوانییەکانیان بۆ داهات، نرخ و ڕێژەی سوودی ئاییندە، ڕوونیان کردووەتەوە کە چۆن سیاسەتی دارایی و دراوی کاریگەری لەسەر ئابووری دادەنێت. کارەکانیان ئامرازی کارامەتر بۆ داڕێژەرانی سیاسەت دابین دەکات بۆ بەرپەرچدانەوەی پاشەکشەی قووڵ و سنووردارکردنی هەڵاوسان؛ ئەمەش خۆی لە خۆیدا یارمەتیدەرە بۆ ئابوورییەکی سەقامگیرتر و هەلومەرجی باشتر بۆ گەشەکردنی درێژخایەن و خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتی.

هێزی ڕاستەقینەی ئابووریی وڵاتێک تەنیا بە قەبارەی «بەرهەمی ناوخۆیی گشتی» (GDP) ناپێورێت. دەبێت ئابووری بە توانای خۆی بۆ دروستکردنی هەلی کاری بەرهەمدار، پاراستنی هێزی کڕین، بەردەوامکردنی وەبەرهێنان، دابەشکردنی دادپەروەرانەی دەرفەتەکان و پاراستنی ماڵان لە دەرەنجامە وێرانکەرەکانی ناسەقامگیریی ئابووری هەڵسەنگێندرێت. ئابووری تەنیا سیستەمی بازاڕ، نرخ و مامەڵەی دارایی نییە؛ بەڵکو ئەو بناغە ماددییەیە کە کۆمەڵگاکان ئاستی ژیان، دامەزراوەکان و ئاسۆی خۆیان بۆ نەوەکانی داهاتوو لەسەری بنیات دەنێن.

بۆیە ئاڵنگاریی ناوەندیی سیاسەتی ئابووریی مۆدێرن تەنیا ئەوە نییە کە گەشەکردن بگەیەنێتە لووتکە، بەڵکو بەدەستهێنانی گەشەکردنێکە کە بەردەوام، خۆڕاگر و فراوان بێت. ئەمەش پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ هەیە لەو هێزانەی هەڵاوسان دەخوڵقێنن، ئەو چاوەڕوانیانەی بڕیارە تایبەتەکان دیاری دەکەن، و ئەو میکانیزمە سیاسییانەی کە حکومەتەکان و بانکە ناوەندییەکان دەتوانن لە ڕێگەیانەوە پاشەکشەی ئابووری کەم بکەنەوە، بەبێ ئەوەی هەڵاوسانی بەردەوام دروست بکەن. پەرەپێدانی تیۆریی ئابووریی گەورەی مۆدێرن، بەتایبەتی یەکخستنی «بنەما ئابوورییە بچووکەکان» (Micro-foundations) لە سیاسەتی سەقامگیریدا، پێشکەوتنێکی گرنگ لەم بوارەدا نیشان دەدات.

ئابووری وەک تەلارسازیی کۆمەڵگەی مۆدێرن:

ئەدای ئابووری زۆر زیاتر لە قەبارەی کاڵا و خزمەتگوزارییە بەرهەمهێنراوەکانی ناو وڵاتێک دیاری دەکات. ئەم ئەدایە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر هەلی کار، هێزی کڕینی خێزانەکان، داهاتی گشتی، دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان و توانای کۆمپانیاکان بۆ داهێنان و فراوانبوون هەیە. کاتێک ئابووری بە شێوەیەکی کاریگەر کار دەکات، ئەو سەرچاوانە دابین دەکات کە بۆ بودجەی پەروەردە، چاودێریی تەندروستی، ژێرخان، توێژینەوەی زانستی و پاراستنی کۆمەڵایەتی پێویستن. کاتێکیش تێک دەچێت، دەرهاویشتەکانی زۆر لە بازاڕە داراییەکان و حیساباتە نیشتمانییەکان تێدەپەڕن.

بێکاری دەتوانێت توانای پیشەیی لەناو ببات، ئاسایشی خێزان لاواز بکات و جووڵەی کۆمەڵایەتی پەک بخات. هەڵاوسان دەتوانێت بەهای ڕاستەقینەی کرێ، پاشەکەوت و خانەنشینی کەم بکاتەوە و بە شێوەیەکی ناهاوسەنگ کاریگەری لەسەر ئەو خێزانانە دابنێت کە یەدەگی داراییان سنووردارە. وەستانی ئابووریی درێژخایەن دەتوانێت وەبەرهێنانی بازرگانی کەم بکاتەوە، گەشەی بەرهەمهێنان کپ بکات و دەرفەتی کەمتر بۆ نەوە گەنجەکان بەجێ بهێڵێت بەراورد بە نەوەکانی پێش خۆیان.

ئەم کاریگەریانە بنەمایەکی ئابووریی جەوهەری ئاشکرا دەکەن: سەقامگیریی ئابووریی گەورە، ئامانجێکی ئەبستراکت نییە کە تەنیا بۆ خۆی بەدوایدا بگەڕێین؛ بەڵکو پێشمەرجێکە بۆ پلاندانانی ئابووری، ئاسایشی کۆمەڵایەتی و تەرخانکردنی کاریگەرانەی سەرچاوەکان.

سەرەڕای ئەوەش، نابێت سەقامگیری لەگەڵ نەبوونی گۆڕانکاریدا تێکەڵ بکرێت. ئابوورییە دینامیکییەکان دەبێت بەردەوام کار و سەرمایە تەرخان بکەنەوە بۆ وەڵامدانەوەی داهێنانی تەکنەلۆژی، پێشکەوتنە دیمۆگرافییەکان، گۆڕانی ئارەزووی بەکاربەران و کێبڕکێی نێودەوڵەتی. مەبەست لە بەڕێوەبردنی ئابووریی دروست، ڕێگری لە گۆڕانکاریی پێکهاتەیی نییە، بەڵکو پاراستنی ئابوورییە لە هەڵاوسانی ناپێویست و لە ڕادەبەدەر تێچوونی خواست و دامەزراندن.

ئەم جیاکارییە بنەڕەتییە: ئابووری دەبێت ئەوەندە نەرم و گونجاو بێت کە بتوانێت بگۆڕێت، لە هەمان کاتدا ئەوەندە سەقامگیر بێت کە ڕێگە بە خێزانەکان، کۆمپانیاکان و دامەزراوە گشتییەکان بدات بە متمانەیەکی گونجاوەوە بڕیار لەسەر داهاتوو بدەن.

کێشەی بەردەوامی هەڵاوسانی ئابووری:

ئابووریی بازاڕ بەردەوام تووشی فراوانبوون و سستبوون دەبێتەوە. لە کاتی گەشەسەندندا، بەرزبوونەوەی خواست هاندەری بەرهەمهێنان، دامەزراندن و وەبەرهێنانە. کاتێک متمانە لاواز دەبێت، بارودۆخی قەرزکردن توند دەبێتەوە یان شۆکێکی دەرەکی چالاکیی ئابووری تێکدەدات، ڕەنگە بازرگانییەکان بەرهەمهێنان کەم بکەنەوە و وەبەرهێنان دوا بخەن. پاشان دابەزینی داهاتەکان، بەکاربردن لاواز دەکات و ئەمەش دابەزینی سەرەتایی بەهێزتر دەکات.

ئەم پرۆسەیە دەتوانێت ببێتە بازنەیەکی تێوەگلان. دابەزینی خەرجیی ماڵان، داهاتی بازرگانی کەمدەکاتەوە؛ کەمبوونەوەی داهات دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی دامەزراندنی کارمەندان و وەبەرهێنان؛ دابەزینی دامەزراندن و داهاتیش دیسان خەرجییەکان زیاتر دادەبەزێنێت. بۆیە ئەوەی وەک پشێوییەکی کاتی دەست پێ دەکات، دەتوانێت گەشە بکات بۆ پاشەکشەی درێژخایەن؛ کاتێک خواستی کەرتی تایبەت خێراتر لەوەی ئابووری دەتوانێت خۆی لەگەڵیدا بگونجێنێت، بچووک دەبێتەوە.

داینامیکی پێچەوانە کێشەی جۆرێکی دیکە دروست دەکات. کاتێک خواستی گشتی بە بەردەوامی لە توانای بەرهەمهێنان تێدەپەڕێت، کۆمپانیاکان ڕووبەڕووی فشار دەبنەوە بۆ بەرزکردنەوەی نرخەکان، گەشەی مووچە دەتوانێت لە ئاستی بەرهەمهێنان زیاتر بێت و ڕەنگە هەڵاوسان لە چاوەڕوانیی خەڵکدا جێگیر ببێت. ئەگەر ماڵان و بازرگانان دەست بکەن بە پێشبینیکردنی بەردەوامی بەرزبوونەوەی نرخ، ئەوا ڕەفتارەکانیان دەتوانێت زەبری هەڵاوسان بەهێزتر بکات، ئەمەش تێچووی سەقامگیری لە داهاتوودا زیاتر دەکات.

جۆن ماینارد کینز بنەما فیکرییەکانی سیاسەتی بەڕێوەبردنی خواستی مۆدێرنی دامەزراند، بە نیشاندانی ئەوەی کە بۆچی ئابوورییەک دەتوانێت لە خوار توانای بەرهەمهێنانی خۆیەوە بمێنێتەوە، کاتێک خواستی گشتی بەس نییە. بەشداریکردنی ئەو، تەحەدای ئەو گریمانەیەی کرد کە پێی وایە ڕێکخستنی بازاڕ بەسە بۆ ئەوەی بە خێرایی و بەبێ تێچووی کۆمەڵایەتیی بەرچاو، دامەزراندنی تەواو بگەڕێنێتەوە.

کاریگەریی ئەم سیاسەتە دیار بوو: دەزگا گشتییەکان دەتوانن لە ڕێگەی ڕێوشوێنی دارایی و سیاسەتی دراوییەوە، کاریگەرییان لەسەر سووڕی ئابووری هەبێت. حکومەتەکان دەتوانن لە ڕێگەی خەرجکردن، باج و گواستنەوەی پارەوە پشتگیری لە خواست بکەن، لە کاتێکدا بانکە ناوەندییەکان دەتوانن لە ڕێگەی ڕێژەی سوودەوە کاریگەرییان لەسەر تێچووی قەرزکردن، پاشەکەوتکردن و وەبەرهێنان هەبێت.

بەڵام کاریگەریی ئەم ئامراز و ڕێکارانە بەندە بە کات، بارودۆخی ئابووری و چاوەڕوانیی ئەوانەی وەڵامیان دەدەنەوە. ئەو هاندەرانەی زۆر درەنگ دەخرێنە بواری جێبەجێکردنەوە، ڕەنگە هەڵاوسان چڕتر بکەنەوە نەک دامەزراندن بگەڕێننەوە. توندکردنەوەی پێشوەختەش ڕەنگە وەبەرهێنانی بەرهەمدار سەرکوت بکات و خاوبوونەوەیەکی کاتی، قووڵتر بکاتەوە. لە ئەنجامدا، سەقامگیریی ئابووری مەشقێکی میکانیکی نییە، بەڵکو کێشەی دەستنیشانکردن، پێشبینیکردن و داڕشتنی سیاسەتە لە ژێر سێبەری نادڵنیاییدا.

لە پەیوەندییە ناجێگیرەکانەوە بەرەو بنەما وردەکانی ئابووری:

سنوورداربوونی مۆدێلە کینزییەکان بەتایبەتی لە سەردەمی گێژاوی ئابووریی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەرکەوت؛ کاتێک شۆکەکانی نرخی نەوت هاوکات بوون لەگەڵ هەڵاوسانی بەرز، گەشەی لاواز و بێکاریی زۆر. ئەزموونی «هەڵاوسانی چەقبەستوو» ئەو پەیوەندییە ئاسانکراوانەی نێوان هەڵاوسان و بێکاریی خستە ژێر پرسیار و مەترسییەکانی مامەڵەکردن لەگەڵ پەیوەندییە ئامارییە مێژووییەکان وەک تایبەتمەندییەکی هەمیشەیی ئابووری ئاشکرا کرد.

پەیوەندییەک کە لە چوارچێوەی ڕێژیمێکی دراویدا خەمڵێنرابێت، لەوانەیە بگۆڕێت کاتێک داڕێژەرانی سیاسەت ڕەفتارەکانیان دەگۆڕن. کۆمپانیاکان و خێزانەکان بە شێوەیەکی پاسیڤ (تەمەڵانە) دەستێوەردانی سیاسەت قبووڵ ناکەن؛ بڕیارەکانیان لە وەڵامی باجی پێشبینیکراو، ڕێژەی سوود، هەڵاوسان و داهاتی داهاتوودا دەگونجێنن. لە ئەنجامدا، مۆدێلێک کە بە وردی وەسفی ڕەفتاری ڕابردوو بکات، ڕەنگە نەتوانێت پێشبینییەکی جێی متمانە بەرهەم بهێنێت کاتێک چوارچێوەی سیاسەت دەگۆڕێت.

ئەم کێشەیە بوو بە ناوەندی «ڕەخنەی لوکاس» کە پەیوەندی بە ئابووریناس «ڕۆبەرت ئی. لوکاس»ەوە هەیە.

واتاکەی ئەوە نەبوو کە سیاسەتی سەقامگیری بووەتە شتێکی ناپێویست، بەڵکو داڕێژەرانی سیاسەت پێویستیان بە بنەمایەکی تیۆریی زێدەڕۆ هەبوو بۆ تێگەیشتن لەوەی کە چۆن دەستێوەردانەکان کاریگەرییان لەسەر بڕیارە تایبەتەکان هەیە و چۆن ئەو بڕیارانە -کە لە ئاستی ئابووریدا کۆ دەکرێنەوە- دەرەنجامە ئابوورییە گەورەکان دیاری دەکەن.

«بنەما وردەکانی ئابووری» (Microfoundations) ڕێگەیەکی بۆ پێشەوە دابین کرد. لەبری ئەوەی هەڵاوسان، بەکاربردن و بەرهەمهێنان تەنها لە ڕێگەی پەیوەندییە مێژووییەکانەوە مۆدێل بکرێن، توێژەران هەوڵیان دا ئەم دەرەنجامانە لە بڕیارەکانی تاکەکان، خێزانەکان و کۆمپانیاکانەوە وەربگرن کە لە ژێر سنووردارکردن و چاوەڕوانییە ئاشکراکاندا کار دەکەن.

خێزانەکان بە لەبەرچاوگرتنی سەرچاوەکانی ئێستا، داهاتی داهاتوو و تێچووی قەرزکردن, هەڵدەبژێرن کە چەند بەکاربهێنن یان پاشەکەوت بکەن. کۆمپانیاکان نرخ، بەرهەمهێنان و وەبەرهێنان لە ژێر ڕۆشنایی خواستی چاوەڕوانکراو، تێچووی کاڵاکان و بارودۆخی کێبڕکێدا دیاری دەکەن. کرێکاران و خاوەنکاران لە وەڵامی کرێ، بەرهەمهێنان و بارودۆخی ئابووریی پێشبینیکراودا بڕیاری بازاڕی کار دەدەن.

دەرەنجامە ئابوورییە گەورەکان لە کارلێکی ئەم بڕیارانە، ئەو دامەزراوانەی کە بەڕێوەیان دەبەن و ئەو شۆکانەی کە کاریگەرییان لەسەر سیستەمی ئابووری هەیە، سەرهەڵدەدەن.

ئەم ڕێبازە شیکارییە، سەقامگیریی بە کردنی «چاوەڕوانییەکان»، «هاندان» و «سنووردارکردنی ئابووری» بە پێکهاتەیەکی دانەبڕاوی ئەو مۆدێلانە گۆڕی کە بۆ هەڵسەنگاندنی سیاسەت بەکاردەهێنرێن.

ڕۆبێرت ئی. هۆڵ و ئابووریی بەکاربردن:

لێکۆڵینەوەکان لەسەر ڕەفتاری خێزانەکان لە کاتی بەکاربردن و خەرجکردندا، گرنگیی ئەم گۆڕانکارییانە دەردەخەن. بەکاربردن، پێکهاتەیەکی سەرەکیی کۆی خواستە لە زۆربەی ئابوورییە پێشکەوتووەکاندا، بەڵام پەیوەندییەکەی لەگەڵ داهاتی ئێستا ئاڵۆزترە لەوەی کە تیۆرییە کلاسیکییەکان پێشنیاری دەکەن.

خێزانەکان مەرج نییە هەرکاتێک داهاتیان بەرز بووەوە، دەستبەجێ خەرجییان زیاد بکەن، هەروەها بە دابەزینی داهاتیش، بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بەکاربردن کەم ناکەنەوە. بڕیاری خێزانەکان بەشێکی زۆری بەستراوەتەوە بەوەی ئایا گۆڕانکاری لە داهاتدا کاتییە یان هەمیشەیی، هەروەها بە چاوەڕوانییەکانیان بۆ داهاتی داهاتوو، دەستڕاگەیشتن بە قەرز، و ئەو سەرچاوە داراییانەی بۆ کاتی تەنگانە و خەرجییە چاوەڕواننەکراوەکان پاشەکەوتیان کردووە.

لێکۆڵینەوە گرنگەکانی «ڕۆبێرت ئی. هۆڵ» لەسەر تیۆریی داهاتی هەمیشەیی و چاوەڕوانییە عەقڵانییەکان، یارمەتیدەر بوو بۆ دامەزراندنی پێوەرێکی ورد بۆ شیکردنەوەی ڕەفتاری بەکاربردن. هۆڵ لە ساڵی ١٩٧٨دا نیشانی دا کە چۆن گریمانەکانی بەکاربردن ئەوە دەسەلمێنن، ئەگەر گریمانە بنەڕەتییەکان ڕاست بن، ئەوا گۆڕانکارییەکانی بەکاربردن نابێت بە شێوەیەکی سیستماتیک و بە پشت بەستن بە زانیارییە بەردەستەکان پێشبینی بکرێن.

ئەم ئیستدلالە بەهێزە؛ ئەگەر خێزانەکان زانیارییە پەیوەندیدارەکان پێشتر خستبێتیانە ناو پلانی دارایی خۆیانەوە، ئەوا ڕووداوە پێشبینیکراوەکان دەبێ لە بڕیارەکانی ئێستایاندا ڕەنگ بدەنەوە. بۆیە گۆڕانکارییەکانی دواتر لە بەکاربردندا، دەبێ تەنیا پشت بە زانیارییە نوێیەکان یان جیابوونەوە لە گریمانەکانی مۆدێلەکە ببەستێت.

ئەم پێوەرە شێوازێکی نوێی خستە بەردەم توێژەران بۆ ئەوەی بزانن خێزانەکان چۆن کاردانەوەیان بۆ هەواڵە ئابوورییەکان دەبێت و لە چ بارودۆخێکدا ڕەفتاری ڕاستەقینەیان لە پێشبینییەکانی مۆدێلە ئابوورییەکان جیاوازە.

بەدڵنیاییەوە جیهانی ڕاستەقینە لە پێوەرە تیۆرییەکان ئاڵۆزترە. زۆرێک لە خێزانەکان ڕووبەڕووی بەربەستی قەرزکردن دەبنەوە، پاشەکەوتێکی ئەوتۆیان نییە، یان ناچارن زۆربەی داهاتەکەیان بۆ پێداویستییە سەرەکییەکان تەرخان بکەن. ئەم جۆرە خێزانانە بە توندی کاردانەوەیان بۆ گۆڕانکارییە دەستبەجێیەکانی داهات دەبێت، چونکە ناتوانن لەسەر حسێبی داهاتی داهاتوویان قەرز بکەن یان ئاستی خەرجییەکەیان بە تێپەڕبوونی کات نەرم بکەنەوە.

ئەم جیاوازییانە بۆ سیاسەتی دارایی زۆر گرنگن. گواستنەوەی پارەی کاتی بۆ خێزانێک کە لە ڕووی داراییەوە ئاسوودە بێت، ڕەنگە تەنیا ببێتە هۆی زیادبوونی کەمێک لە خەرجییەکانیان. بەڵام هەمان گواستنەوە بۆ خێزانێکی هەژار یان سنووردار لە ڕووی نەختینەوە، ڕەنگە ببێتە هۆی گۆڕانکارییەکی گەورە لە ئاستی بەکاربردنیاندا، بەتایبەتی کاتێک کە خەرجییەکە بۆ کاڵا و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان بێت.

بۆیە پێویستە سیاسەتی ئابووریی کاریگەر، نەک تەنیا کۆی گشتیی پشتیوانیی دارایی، بەڵکو دۆخی دارایی ئەو خێزانانەش لەبەرچاو بگرێت کە پشتگیرییەکەیان پێ دەگات.

مایکل وودفۆرد و چوارچێوەی مۆدێرن بۆ سەقامگیریی دراو:

کارەکانی مایکل وودفۆرد، یارمەتیدەر بوون بۆ چەسپاندنی ئەم تێڕوانینانە لە چوارچێوەیەکی یەکگرتوودا بۆ سیاسەتی دراوی مۆدێرن. کتێبەکەی لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە ناونیشانی «سوود و نرخەکان: بنەماکانی تیۆری سیاسەتی دراو»، ڕێبازێکی گشتگیری «کینزیی نوێ»ی پەرەپێدا؛ تیایدا بڕیارەکانی بنەماڵەکان، هەڵسوکەوتی نرخدانانی کۆمپانیاکان، چاوەڕوانییەکان و یاسای سیاسەتی بانکی ناوەندی، لە چوارچێوەی مۆدێلێکی یەکگرتوودا کارلێک دەکەن.

تایبەتمەندییەکی سەرەکیی ئەم چوارچێوەیە، دانپێدانانە بەوەی کە نرخەکان لە چرکەساتێکدا یان بەبێ تێچوون خۆیان ڕێک ناخەن. زۆرێک لە کۆمپانیاکان بە کەمی نرخەکان دەگۆڕن، چونکە دووبارە نرخاندنەوە تێچووی کارگێڕی، ئاڵۆزییەکانی گرێبەست یان ڕەچاوکردنی کێبڕکێی بەدوای خۆیدا دەهێنێت. ئابووریناسان ئەم دیاردەیە بە «ڕەقبوونی نرخ» یان «چەسپاوی نرخ» وەسف دەکەن.

کاتێک نرخەکان بە هێواشی خۆیان ڕێک دەخەن، گۆڕانکاری لە «خواستی گشتی»دا دەتوانێت کاریگەری لەسەر بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە و دامەزراندن هەبێت، نەک دەستبەجێ و بە تەواوی لە ئاستی نرخەکاندا ڕەنگ بداتەوە. لە ئەنجامدا، کەمبوونەوەی خواست ڕەنگە ببێتە هۆی کەمبوونەوەی بەرهەمهێنان و لاوازبوونی بارودۆخی بازاڕی کار. بە پێچەوانەوە، داواکاریی زیادە دەتوانێت فشاری هەڵاوسان دروست بکات، کاتێک بازرگانان ناتوانن بە خێرایی توانای دابینکردن فراوان بکەن.

سیاسەتی دراو لە ڕێگەی «ڕێژەی سوودی سیاسەتی» و چاوەڕوانییەکانی دەوروبەری ڕێڕەوی داهاتوویەوە، کاریگەری لەسەر ئەم داینامیکییانە هەیە. گۆڕانکاری لە ڕێژەی سووددا، کاریگەری لەسەر تێچووی قەرزکردن، هاندانی پاشەکەوتکردن، بڕیاری وەبەرهێنان، نرخی ئاڵوگۆڕکردن و کاتی بەکارهێنانی سەرچاوەکان هەەیە.

شتێکی گرنگ ئەوەیە؛ کاریگەرییەکانی سیاسەتی دراو نەک تەنیا پەیوەستە بە ڕێژەی سوودی ئەمڕۆوە، بەڵکو بەندە بەوەوە کە بنەماڵەکان و کۆمپانیاکان پێشبینی دەکەن ڕێژەی سوود و بارودۆخی ئابووری لە داهاتوودا چۆن دەبێت.

هەر لەبەر ئەمەشە متمانە و پەیوەندییەکانی بانکی ناوەندی، بەشێکی دانەبڕاون لە کاریگەریی سیاسەتدا. ئەگەر بریکارە ئابوورییەکان پێیان وابێت کە بانکی ناوەندی بە بەردەوامی وەڵامی فشاری هەڵاوسان دەداتەوە، ڕەنگە چاوەڕوانییەکان باشتر «لەنگەر» بگرن. ئەگەر پابەندبوونەکان متمانەیان نەبێت، ڕەنگە بازرگانان و کرێکاران هەڵاوسانی بەردەوام لە دانوستانەکانی نرخ و مووچەدا جێگیر بکەن، ئەمەش ئەرکی گەڕاندنەوەی سەقامگیریی نرخەکان ئاڵۆزتر دەکات.

بەم پێیە، چوارچێوەی وودفۆرد ئەوە نیشان دەدات کە سیاسەتی دراو لە ڕێگەی هەردوو بارودۆخی دارایی و ئەو چاوەڕوانییانەوە کار دەکات کە بڕیارە ئابوورییەکان لە قاڵب دەدەن. لێدوانەکانی بانکی ناوەندی دەتوانێت کاریگەری لەسەر دەرئەنجامە ئابوورییەکان هەبێت، چونکە بنەماڵەکان و کۆمپانیاکان لەسەر بنەمای ئەوەی کە پێیان وایە داڕێژەرانی سیاسەت دەیکەن، پلان دادەنێن.

کەلێنی بەرهەمهێنان و سنووری وردبینیی سیاسەت:

یەکێک لە چەمکە گرنگەکانی شیکاریی «کینزیی نوێ»، «کەلێنی بەرهەم»ـە؛ کە بریتییە لە جیاوازیی نێوان بەرهەمی ڕاستەقینە و خەمڵاندنی ئاستی «بەرهەمی پۆتانسێل» یان بەرهەمی سروشتیی ئابووری، بەپێی ئەو مۆدێلەی بۆ پێناسەکردنی بەکار هاتووە.

کەلێنی بەرهەمهێنانی ئەرێنی، بەگشتی ئاماژەیە بۆ ئەوەی چالاکییە ئابوورییەکان لە سەرووی ئاستی جێگیر یان کارامەیی خۆیانەوەن، ئەمەش ئەگەری زۆرە فشارێکی هەڵکشان لەسەر هەڵاوسان دروست بکات. کەلێنی نەرێنی نیشانەی ئەوەیە کە سەرچاوەکان بە کەمی بەکار دەهێنرێن، هەرچەندە ئاستی ئەم سستییە و کاریگەرییەکانی لەسەر هەڵاوسان، بەستراوەتەوە بە سروشتی شۆکەکە و پێکهاتەی ئابوورییەوە.

کەلێنی بەرهەمهێنان پەیوەندییەکی چەمکی لە نێوان چالاکییە ئابوورییە ڕاستەقینەکان و فشاری هەڵاوساندا دروست دەکات؛ یارمەتیدەری داڕێژەرانی سیاسەتە بۆ ئەوەی هەم بەهێزیی خواست و هەم توانای ئابووری بۆ دابینکردنی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان لەبەر چاو بگرن.

سەرەڕای ئەوە، ناتوانرێت بەرهەمی پۆتانسێل ڕاستەوخۆ دیاری بکرێت. دەبێت بە پشت بەستن بە داتا و گریمانەی ناتەواو سەبارەت بە بەرهەمهێنان، دابینکردنی کار، بەکارهێنانی سەرمایە و هۆکارە پێکهاتەییەکانی تر، خەمڵاندنی بۆ بکرێت. هەر کاتێک زانیاریی نوێ دەستەبەر ببێت، دەکرێت پێداچوونەوەیەکی بنەڕەتی بەو خەمڵاندنانەدا بکرێت.

ئەم نادڵنیاییە دەرەنجامی گرنگی هەیە؛ ئەگەر داڕێژەرانی سیاسەت، توانای بەرهەمهێنانی ئابووری بە زۆر بخەمڵێنن، ڕەنگە نەزانن بەرگەی خواستی زۆر و هەڵاوسانی بەردەوام بگرن. ئەگەر بە کەمیش بیخەمڵێنن، لەوانەیە سیاسەت بەبێ پێویست توند بکەنەوە و بەمەش دەرفەتی دامەزراندن و وەبەرهێنان سنووردار بکەن.

بۆیە سیاسەتی سەقامگیرکردنی بەرپرسیارانە، دەبێت شیکاریی مۆدێل-بنەما لەگەڵ حوکمدانی ورد، سیناریۆی بەدیل و هەڵسەنگاندنی بەردەوامی داتاکان تێکەڵ بکات. هیچ نیشاندەر یان مۆدێلێکی تاک ناتوانێت نادڵنیایی لە بڕیاردانی ئابووریدا نەهێڵێت.

شۆکی دابینکردن: کاتێک هەڵاوسان و بێکاری پێکەوە بەرز دەبنەوە:

جیاوازیی نێوان «شۆکی داواکاری» و «شۆکی دابینکردن» زۆر گرنگە. کاتێک خواستی گشتی لاواز دەبێت، کەمکردنەوەی ڕێژەی سوود یان پشتگیریی داراییی ئامانجدار، ڕەنگە بۆ بووژاندنەوەی خەرجی و هەلی کار یارمەتیدەر بێت، بەبێ ئەوەی ببێتە هۆی هەڵاوسانی زۆر؛ ئەمەش بەو مەرجەی ئابوورییەکە توانای بەرهەمهێنانی پێویستی هەبێت.

شۆکی نەرێنیی دابینکردن، دۆخێکی قورستر دروست دەکات. بەرزبوونەوەی لەناکاوی نرخی وزە، پچڕانی زنجیرەکانی دابینکردنی نێودەوڵەتی، یان دابەزینی توانای بەرهەمهێنان، دەتوانێت تێچووی کۆمپانیاکان بەرز بکاتەوە و هاوکات بڕی ئەو کاڵا و خزمەتگوزارییانەش کەم بکاتەوە کە ئابووری دەتوانێت بەرهەمی بهێنێت.

لەو هەلومەرجەدا، ڕەنگە هەڵاوسان بەرز ببێتەوە، تەنانەت ئەگەر بەرهەم دابەزیبێت و بێکاریش زیادی کردبێت. ئەم دۆخە دەکرێت لە «هەڵاوسانی چەقبەستوو» (Stagflation) بچێت کە لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا ئەزموون کرا.

هاندانی داواکاریی گشتی ناتوانێت ئەو زیانە بنەڕەتییانەی لە توانای بەرهەمهێنان کەوتووە، قەرەبوو بکاتەوە. ئەگەر سیاسەتی دارایی هەوڵی گەڕاندنەوەی دەستبەجێی هەموو بەرهەمە لەدەستچووەکان بدات، ڕەنگە فشاری هەڵاوسان بەردەوام بێت، بەبێ ئەوەی کێشەی سنوورداربوونی دابینکردن چارەسەر بێت. بە پێچەوانەوە، توندکردنەوەی بەهێزی سیاسەتی دراویی ڕەنگە هەڵاوسان کەم بکاتەوە، بەڵام بە تێچووی لاوازبوونی بەرهەمهێنان و کەمبوونەوەی هەلی کار.

وەڵامدانەوەی گونجاو، پەیوەستە بە ماوەی بەردەوامبوونی شۆکەکە، چۆنێتیی پێشبینییەکانی هەڵاوسان، دۆخی بازاڕی کار و متمانەپێکراویی سیاسەتی دراوی.

ڕەنگە شۆکی کاتیی دابینکردن، پاساوێک بێت بۆ وەڵامێکی جیاواز لەو هەڵاوسانەی بەهۆی زۆریی خواست یان کاریگەرییەکانی خولی دووەمی مووچە و نرخەوە دروست دەبێت. هەروەها حکوومەتەکان دەتوانن لە ڕێگەی ڕێوشوێنێکەوە کە ئاسایشی وزە، ژێرخان، کێبڕکێ و توانای بەرهەمهێنان باشتر دەکات، بەشێک لە لاوازییەکانی لایەنی دابینکردن چارەسەر بکەن.

وانەی گرنگ ئەوەیە کە سیاسەتی سەقامگیری دەبێت جیاوازی بکات لە نێوان سەرچاوەی پشێوییەکە و دەرئەنجامەکانی. جووڵەی هاوشێوە لە هەڵاوساندا، لە کاتی جیاوازیی هۆکارە بنەڕەتییەکاندا، پێویستی بە وەڵامی جیاواز دەبێت.

سیاسەتی دارایی و دراو: ئامرازی تەواوکەر:

هەرچەندە سیاسەتی دراو لە مۆدێلە مۆدێرنەکانی سەقامگیریدا پێگەیەکی ناوەندیی داگیر کردووە، بەڵام سیاسەتی دارایی هێشتا وەک پێویستییەکی بنەڕەتی دەمێنێتەوە.

حکومەتەکان لە ڕێگەی خەرجییە گشتییەکان، باج، گواستنەوەی پارە و جێگیرکەرە ئۆتۆماتیکییەکانەوە کاریگەری لەسەر خواستی گشتی دادەنێن. کاتێک چالاکیی ئابووری لاواز دەبێت، داهاتی باج بەگشتی کەم دەبێتەوە و هەندێک بڕەپارەی یارمەتیدەر بۆ بژێوی بەرز دەبێتەوە؛ ئەمەش ڕێگر دەبێت لە داکشانی داهاتی ماڵەکان. ئەم میکانیزمانە دەتوانن بەبێ پێویستبوون بە بڕیاری نوێی سیاسەتی ئیختیاری، پشتگیری لە داواکاری بکەن.

ڕەنگە ڕێوشوێنە داراییە ئامانجدارەکان بەتایبەتی کاتێک کاریگەر بن کە ماڵەکان ڕووبەڕووی سنوورداربوونی نەختینەیی دەبنەوە، یان کاتێک سیاسەتی دراو بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی سوود دەستی کراوە نییە. هەروەها ئەگەر پڕۆژەکان لە ڕووی ئابوورییەوە ڕەوا بن، بە باشی داڕێژراو بن و بە شێوەیەکی کارا جێبەجێ بکرێن، وەبەرهێنانی گشتی دەتوانێت توانای بەرهەمهێنان فراوانتر بکات.

بەڵام فراوانخوازیی دارایی بێ تێچوو نییە. ڕێوشوێنە بێ ئامانجەکان لە کاتێکدا کە هەڵاوسان لە ئاستێکی بەرزدایە، دەبنە هۆی زیادبوونی خواست؛ لە بەرامبەردا، کورتهێنانی بەردەوام و بەرزبوونەوەی تێچووی خزمەتگوزاریی قەرز دەتوانێت هەڵبژاردەی سیاسەتەکانی داهاتوو تەنگ بکاتەوە. کاریگەریی خەرجییە گشتییەکان بەندە بە پێکهاتە، کات، دۆخی دارایی و سەرچاوە بەردەستەکانی ئابووری.

بۆیە دەبێت دەسەڵاتە دراویی و داراییەکان دان بە کارلێکی نێوان ئامرازەکانی خۆیاندا بنێن. لە کاتێکدا داواکاری بەهێزە، سیاسەتی دارایی فراوانخواز ڕەنگە بارگرانی لەسەر سیاسەتی دراو زیاد بکات. لە کاتی داکشانی توندیشدا، تێکەڵەیەک لە جێگیرکردنی دراوی و پشتیوانیی دارایی بە شێوەیەکی گونجاو، ڕەنگە یارمەتیدەر بێت بۆ ڕێگریکردن لە شۆکێکی کاتی کە ببێتە هۆی بچووکبوونەوەی درێژخایەنی ئابووری.

هەماهەنگی پێویستی بە وازهێنان لە سەربەخۆیی دامەزراوەیی نییە؛ بەڵکو پێویستی بە تێگەیشتنێکی ڕوون هەیە لە ئامانج، بەربەستەکان و میکانیزمە جیاوازەکانی گواستنەوە کە هەر دامەزراوەیەک بەڕێوەی دەبات.

بۆچی سەقامگیریی ئابووری بۆ ئەوانەی کەمترین ئاسایشیان هەیە، گرنگە؟

دەرئەنجامە کۆمەڵایەتییەکانی ناجێگیریی ئابووریی گەورە بە شێوەیەکی نایەکسان دابەش بوون. ئەو ماڵانەی پاشەکەوتی بەرچاو، سەروەت و سامانی هەمەچەشن و دامەزراندنێکی مسۆگەریان هەیە، بەگشتی لە دۆخێکی باشتردان بۆ بەرگەگرتنی تێکچوونی ئابووریی کاتی. بەڵام ئەوانەی لە پەراوێزی بژێوی ژیانیاندا دەژین، بژاردەی کەمتریان لەبەردەستدایە.

هەڵاوسانی کاڵا سەرەکییەکان دەتوانێت پشکێکی زۆری بودجەی ماڵە کەمداهاتەکان هەڵمژێت. بێکاری دەتوانێت زیانی بەردەوام لە ڕێگەی لەدەستدانی کارامەیی، کەمبوونەوەی داهات و پچڕانی پەیوەندی بە بازاڕی کارەوە بگەیەنێت. ڕەنگە بزنسە بچووکەکان لە کاتی کەمبوونەوەی قەرزەکاندا تووشی شکست ببن، هەروەها ئەو گەنجانەی لە کاتی پاشەکشەدا دەچنە ناو بازاڕی کارەوە، لەوانەیە تووشی زیانی درێژخایەن لە پیشە و داهاتدا ببن.

ئەم کاریگەرییە دابەشکارییانە، پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان سەقامگیریی ئابووریی گەورە و خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتیدا دادەمەزرێنن.

بەڵام پاراستنی ماڵە لاوازەکان بەو مانایە نییە کە هەموو سەختییەکی ئابووری تەنیا لە ڕێگەی سیاسەتی دراوەوە چارەسەر بکرێت. ڕێژەی سوود ئامرازێکی گشتییە، نەک ئامرازی دابەشکاری کە بە وردی ئامانجدار بێت. کاریگەرییەکانیان لەسەر قەرزوەرگر، پاشەکەوتکەر، خاوەنماڵ، کرێچی و بازرگانەکان جیاوازە. سیاسەتی دارایی، دامەزراوەکانی بازاڕی کار، پەروەردە، بیمەی کۆمەڵایەتی و سیاسەتی کێبڕکێ دەبێت تەواوکەری بەڕێوەبردنی ئابووریی گەورە بن.

هەروەها ئابوورییەکی سەقامگیر هەلومەرجی وەبەرهێنانی درێژخایەن لە سەرمایەی مرۆیی دەڕەخسێنێت. کاتێک ماڵەکان بە متمانەیەکی زیاترەوە پلان دادەنێن و بازرگانەکان ڕووبەڕووی خواستێکی پێشبینیکراوتر دەبنەوە، سەرچاوەکان دەتوانن ئاراستەی ڕاهێنان، داهێنان و وەبەرهێنانی بەرهەمهێنان بکرێن، نەک بەهۆی قەیرانی دووبارەبووەوە بەفیڕۆ بچن.

بۆیە سەقامگیریی ئابووری، هەم ئامانجێکی خۆشگوزەرانیی دەستبەجێیە و هەم وەبەرهێنانێکە لە توانای بەرهەمهێنانی درێژخایەنی کۆمەڵگادا.

پەرەسەندنی بەردەوامی بیری ئابووری:

گەشەسەندنی «کینیزیی نوێ» لە ئابووریدا نیشانەی پێشکەوتنێکی بەرچاوە، بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە کە مۆدێلە ئابوورییەکان بێ کەموکوڕی بن، یان ئەوەی بتوانرێت بە تەواوی ڕێگری لە پاشەکشەی ئابووری و هەڵاوسان بکرێت.

ئابووریی ئەمڕۆ، تێکەڵەیەکە لە دامەزراوە داراییەکان، نایەکسانیی کۆمەڵایەتی، زنجیرەی جیهانیی دابینکردن، فشاری دیمۆگرافی، گۆڕانکارییە خێراکانی تەکنەلۆژیا و سنووردارکارییە سیاسییەکان؛ ئەو بابەتانەی هەمیشە ناتوانرێت لە مۆدێلێکی سادە و کورتدا بە تەواوی ڕەنگ بدەنەوە. قەیرانە داراییەکان، پچڕانی زنجیرەکانی دابینکردن بەهۆی پەتاکان و گۆڕانکارییە لەناکاوەکانی بازاڕی وزە، سەلماندیان کە چۆن کارلێکی نێوان کەرتە جیاوازەکان دەتوانێت کاریگەریی شۆکەکان بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو گەورەتر بکات.

لەبەر ئەمە، پێویستە مۆدێلەکان بە بەردەوامی نوێ بکرێنەوە، لە تاقیکردنەوە ئەزموونییەکاندا هەڵبسەنگێنرێن و بە چوارچێوەی شیکاریی جێگرەوە دەوڵەمەند بکرێن. بنەما وردەکان، ڕەوایەتیی ئابووری بەهێز دەکەن، بەڵام دەرەنجامەکانیان هەمیشە بەندە بە گریمانەکان لەسەر شێوازی هەڵبژاردن، چاوەڕوانییەکان، پێکهاتەی بازاڕ و ڕەفتاری دامەزراوەکان.

ئامانجی کردەیی، دۆزینەوەی مۆدێلێک نییە کە توانای پێشبینیکردنی هەموو ڕووداوێکی هەبێت؛ بەڵکو پەرەپێدانی چوارچێوەیەکی ڕێکخراوە بۆ ئەوەی میکانیزمە هۆکارەکان ڕوون بکرێنەوە، هەڵبژاردنەکانی سیاسەتی ئابووری دیاری بکرێن و لە کاتی کەمیی زانیاریی وردیشدا، بڕیاری دروستتر بدرێت.

بەهێزترین دامەزراوە ئابوورییەکان ئەوانەن کە قووڵیی تیۆری لەگەڵ خۆبەزلزانینی زانستیدا تێکەڵ دەکەن؛ ئەوان نادڵنیاییەکان بە ڕاشکاوی دەردەبڕن، کێشە کاتییەکان لە گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکان جیا دەکەنەوە و هەر کاتێک بەڵگەیەکی نوێ دژ بە گریمانەکانیان دەرکەوت، بەوپەڕی بەرپرسیارێتییەوە پێداچوونەوە بە هەڵسەنگاندنەکانیاندا دەکەن.

دەرەنجام: خۆشگوزەرانی پێویستی بە شتێک زیاترە لە گەشەکردن:

ئابووری، سیستمێکی دامەزراوەیی و بەرهەمهێنانە کە کۆمەڵگاکان لە ڕێگەیەوە، هێزی کار، سەرمایە، زانست و سامانە سروشتییەکان دەکەن بە کاڵا، خزمەتگوزاری و ئەو دەرفەتانەی خۆشگوزەرانیی مرۆڤیان بەستراوەتەوە بەوانەوە. کارکردی ئەم سیستمە، دیاریکەری ئەو دەرفەتانەیە کە بۆ تاکەکان لە بەردەستدان، هەروەها توانای دارایی دەوڵەتان و خۆڕاگریی کۆمەڵگاکان لە بەرامبەر نادیارییەکاندا.

هەر بۆیە، سیاسەتی ئابووری دەبێت ئامانجێک لە گەشەی کورتخایەن بەولاوەتر بەدی بێنێت. ئەم سیاسەتە دەبێت بەدوای گەشەی بەردەوامی بەرهەمهێنان، سەقامگیریی نرخەکان، ڕەخساندنی هەلی کاری فراوان، خۆڕاگریی دارایی و دەستەبەرکردنی دەرفەتە ئابوورییەکان بۆ هەموواندا بێت.

بایەخی شیکاریی ئابووریی گشتیی سەردەم لەوەدایە کە دەری دەخات سیاسەتەکانی سەقامگیریی ئابووری، لە ڕێگەی بڕیار و چاوەڕوانییەکانی خێزان و کۆمپانیاکانەوە کاری خۆیان دەکەن. مۆدێلە «کەینزییە نوێیەکان» بە گرێدانی دەرهاویشتە گشتییەکان بە ڕەفتاری وردی ئابوورییەوە، چوارچێوەیەکی تۆکمەتریان بۆ بڕیاربەدەستان خستووەتە ڕوو تا بزانن چۆن سووی بانکی، بڕیارە داراییەکان و پەیوەندییە متمانەپێکراوەکان کار لەسەر بەرهەمهێنان و هەڵاوسان دەکەن.

سەرەڕای ئەوەش، بایەخی ئەم مۆدێلانە لەوەدا نییە کە بەڵێنی کۆنترۆڵکردنی تەواوەتیی سووڕە ئابوورییەکان دەدەن، بەڵکو لە باشترکردنی کوالێتیی بڕیاردان لە دۆخی نادیار و ناڕووندا دایە. شۆکەکانی دابینکردن هەر ڕوو دەدەن، دۆخی دارایی دەگۆڕێت و تەکنەلۆژیا نوێیەکان شێوازی بەرهەمهێنان دەگۆڕن. ئاڵنگاریی سەرەکی ئەوەیە دڵنیا بین کە ئەم گۆڕانکارییە ناچارییانە، نابنە هۆی بێکاریی پێشگیریکراو، هەڵاوسانی درێژخایەن یان زیانی کۆمەڵایەتیی هەمیشەیی.

لە کۆتاییدا، ئابووریی سەرکەوتوو ئەوە نییە کە لە هەر وەرزێکدا گەشەیەکی بێوچانمان هەبێت؛ بەڵکو ئابوورییەکە کە بتوانێت شۆکەکان هەڵمژێت، خۆی لەگەڵ گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکاندا بگونجێنێت، کاری بەرهەمدار بڕەخسێنێت و بناغەکانی خۆشگوزەرانیی درێژخایەن بپارێزێت. کاتێک دامەزراوە ئابوورییەکان ئەم ئەرکە جێبەجێ دەکەن، سەقامگیری ئیتر تەنیا ئامانجێکی گشتیی ئابووری نییە، بەڵکو دەبێتە ئامرازێک بۆ پاراستنی شکۆی مرۆڤ، پتەوکردنی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی و فراوانکردنی بازنەی هەڵبژاردن بۆ نەوەکانی داهاتوو.

سەرچاوەکان

١. مادەی پاشخانی فەرمی بۆ خەڵاتی نۆبڵ:

خەڵاتی «ڕیکسبانک» لە زانستی ئابووریدا بە یادەوەریی «ئەلفڕێد نۆبڵ» (٢٠٢٦). Nobelprize.org.

سەرچاوەی سەرەکی:

سەقامگیریی ئابووری و خۆشگوزەرانیی کۆمەڵایەتی: کینز (١٩٣٦)، تەواوکەری توێژینەوەی ئەزموونی.

بنەما ئابوورییە وردەکان و ڕەخنەی «لوکاس»: لوکاس (١٩٧٦).

بەکارهێنانی ماڵ و چاوەڕوانییەکانی داهاتوو: هۆڵ (١٩٧٨).

ڕێژەی سوود و هەڵاوسان و متمانەپێکراویی سیاسەتی دراو: وودفۆرد (٢٠٠٣).