بەڵێ بۆ بەڵێ یاخود نا بۆ بەڵێ

​لەم سەردەمەدا ئەگەر مەبەست و پێویستمان لە پێوەر و بەڵگەیەکی زیندوو، بەرچاو و بەرجەستە بۆ سەلماندنی ئاراستەی سەربەخۆییخوازیی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بێت، ئەوا بێگومان جیا لە چەندین ڕاپەڕین و بەشداریی سەرتاسەری خەڵکی سەرشەقام لە شۆڕشی «ژن، ژیان، ئازادی»دا، دەست و دەنگ بەرزکردنەوە و ڕادەربڕین و بەشداریی بەرفراوان، مێژوویی پڕ شەرەف و شکۆی ئەم جەماوەرە لە ئاهەنگی پشتگیری لە سەرکەوتنی ڕاپرسیی باشووری کوردستاندا، یەکێکە لە هەرە گرنگترین نیشانەکانی ئەم ئاراستەیە؛ ڕووداوێک و سەرەداوێک کە دەکرێت وەک دەنگێکی زیندووی بەشێکی بەرچاو لە خەڵکی ڕۆژهەڵات بۆ پشتیوانی لە مافی چارەنووس لێک بدرێتەوە. تەنانەت لە ناوچەکانی وەک کرماشان و ئیلامدا، ئەگەرچی بەهۆی کەشوهەوای دژواز و دژواری ئەمنی و گوشارەکانی کۆماری ئیسلامییەوە بەشداریی سەرشەقام وەک ناوچەکانی تر بەرچاو نەبوون و نەبینران، بەڵام ئەم پشتیوانییە لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی پەیام، ئاهەنگی بنەماڵەیی و چالاکیی بەرفراوان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، ئامادەیی بەهێز و ڕێگەدۆزینەوەی خۆی نیشان داوە.

​هەر بەو پێ و پێوەرە، کاتێک دێینە سەر پرسی ناسنامە و مەیلی سەربەخۆییخوازیی خەڵکی خۆرهەڵات بەگشتی و بەتایبەتی لە ناوچەکانی خوارووی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، وەک کرماشان و ئیلام (جیا لەو دەنگ و ڕەنگ و زایەڵە حاشاهەڵنەگرانەی کە لەسەرەوە باسیان لێکرا و ئێستاکە و ڕۆژانەش لە جاران زیاتر دەیبینین و دەیژنەفین) پێویست ناکات خۆمان بە پێوەرە فەرمی و سیاسییەکانەوە ببەستینەوە؛ چونکە بەڵگە کولتوورییەکانیش دەتوانن لایەنێکی گرنگی ناسنامەی کۆمەڵایەتی ڕوون بکەنەوە. وەک نموونەیەکی هەرە بچووک لێرەدا، گۆرانییە پڕئاوازە ناوازەکانی حەسەن زیرەک و ئاواز و سروودە حەماسییەکانی ناسر ڕەزازی وێنایەکی زیندووی ئەو کاریگەرییەن کە هونەری نەتەوەیی و نەتەوەخوازی توانیویەتی وشیاریی نەتەوەیی بەرهەم بێنێت و دەشتوانێت لە سنوورە دەستکرد و قەفەسە بەرتەسکە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵات تێپەڕێت و هەتا ناوچەکانی خوارووی لوڕستانیش بگات. با ئەوەش بڵێین کە ئەم کاریگەرییە کولتوورییە، هەرچەندە بەڵگەیەکی گرنگە بۆ پەیوەندیی نەتەوەیی، بەڵام لەخۆیدا بەڵگەی یەکلاکەرەوەی هەڵوێستی سیاسیی هەموو دانیشتووانی ئەو ناوچەگەلە نییە.

​بەڵام ئەگەر ئەمڕۆ، لە ناوەند و سەکۆ فەرمییەکاندا دەنگی هەندێک لەم ناوچانە کەمتر دەبیسترێت، نابێت ئەمە ببێتە پێوەر و بە مانای نەبوونی ناسنامە یان لاوازیی هەستی نەتەوەیی ئەوان لێک بدرێتەوە؛ بەڵکو یەکێک لە هۆکارە ئەگەرییەکان، دووری و دابڕانی زمانی و کولتووریی نێوان بەشی سەروو، ناوەڕاست و خوارووی ڕۆژهەڵاتی کوردستانە لە ناوخۆیدا و، دەرئەنجام؛ لە نێوان حیزبەکان و بەشێک لە خەڵکی ئەم ناوچەگەلەدایە. چونکە کاتێک بە زمانی ڕۆژانە، زاراوە و شێوەزاری خەڵکی سەرشەقام و کۆڵانەکانی ئەوێکانێ قسە ناکەیت و نادوێیت و ناژنەفیت، گەلێک ڕوونە پەیامەکانت بە ئاسانی نەگەنە دڵ و دەروونیان! ئەم دۆخە لە هەندێک ڕووەوە لە جیاوازیی زاراوەیی نێوان سۆرانی و کورمانجیش دەچێت، بەڵام کێشەکە تەنیا لە ئاستی ئاخافتندا نامێنێتەوە، بەڵکو لە ڕێنووس و بنەما فەرمییەکانی نووسینیشدا ڕەنگ دەداتەوە.

​تەنانەت کاتێک لەوەی تا ئێستاکە بە ڕێنووسی فەرمی ناسێنراوە، تایبەتمەندییە دەنگی و زمانییەکانی ئەوێکانێ لەبەرچاو نەگیراون و بۆ نموونە پیتی «ۊ» (وەک بێستۊن، چەۊیە، جۊر، چۊ، چۊن، کۊچە، تەنانەت مۊنشن و هتد) کە لە سەدان وشەی ڕەسەن، ناوی جوگرافی و ئاخافتنی ڕۆژانەی ئەم ناوچەگەلەدا ڕۆڵی جەوهەرییان هەیە پشتگوێ خراوە و لەنێو سۆرانییەکاندا ئەو وشەگەلە بە شێوازێکی تر دەنووسرێن و بێژە دەکرێن و لە ئاکامدا چ گوێیەک نادرێتە ئاخافتنی ڕۆژانەی وان، ئەوا پرسیارێکی هەرە گرنگ دروست دەبێت: ئایا ئەم جیاوازییانە تەنیا کێشەیەکی ڕێنووسین؟! یان نیشانەی ئەوەن کە تایبەتمەندییە زمانییەکانی ئەم ناوچانە لە داڕشتنی بنەما فەرمییەکاندا بەپێی پێویست ڕەچاو نەکراون؟ ئەگەر ئەم پیتە و شێوەنووسینانە پشتگیریی زمانەوانییان هەبێت، ئەوا پێویستە لە ڕێنووسی فەرمیی کوردیدا بە جیددی تاوتوێ بکرێن، نەک بەبێ وتووێژ و لێکدانەوە پشتگوێ بخرێن.

​هەر بۆیە، حیزبەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێویستە بە وردی و زۆر بە قووڵی لە پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ خەڵکی خۆیاندا بچنەوە و دەنگیان بژنەفن و تایبەتمەندییە زمانی و کولتوورییەکانیان بناسن. فرە ئاسانە! دەتەوێت لێت تێبگەم؟ (دەبێت بە زمان و زاراوەی خۆم لەگەڵم بدوێی!) و خەڵک نابێت ناچار بێت و ناچاریش نییە بۆ ئەوەی لە گوتاری سیاسیی حیزبەکاندا جێگەی خۆی بدۆزێتەوە، لە زمان و شێوەی دەربڕینی خۆی دوور بکەوێتەوە؛ بەڵکو ئەوە حیزبەکانن کە بۆ گەیشتن بە ئامانجی بەرزی سەربەخۆیی کە خەیاڵ و خەونی سەرسەرینی گشت شەهید و زارۆکانی کوردستانە، خۆیان لەگەڵ فرەیی زمانی و کولتووریی کۆمەڵگەکەیان بگونجێنن و دەبێت.

چاویلکەیەکی بەڕۆژتر بدەن لە چاوەکانیان؛ کە ڕوونیشە لە ئەگەری ئەم نۆژەنکردنەوەدا، پێویستە دامەزراوە سیاسییەکان ئازایەتیی ئەوەیان هەبێت واز لە خۆهەڵخەڵەتاندن و ناچارکردنی خەیاڵینەیی خەڵک بهێنن و شێوازی کۆنی کارکردن وەلا بنێن؛ تاوەکوو ئیتر لەلایەن نەوەی نوێ، خەڵکی خوێندەوار و ئاکادیمیک و دەستەبژێری ڕۆژهەڵاتییەوە بە دواکەوتوو و گوێنەگر لێیان نەڕوانرێت و چیتر ئەو مەودایەی کەوتووەتە مابەینیان، قووڵتر و دوورتر نەبێتەوە و دە با خەڵکی ڕۆژهەڵات، حیزبەکانی خۆرهەڵات بە بیرکۆن و دەروێش و شوێنکەوتووی ئەم و ئەو نەزانن!