دیاسپۆرای کورد؛ هێزێکی بێسنوور

بەپێی ڕای ئەمیر حەسەنپوور و شەهرزاد موجاب (٢٠٠٥)، ڕەوتی کۆچکردنەوە بۆ زیادکردنی توخمێکی ترانسنشال بۆ نەتەوەی کورد یارمەتیی دیاسپۆرای کوردی داوە. توخمەکانی دیاسپۆرا، بەتایبەتی لەو سەردەمەدا کە ئەکتەرەکانی ناوخۆ بەهۆی شەڕ و سەرکوتکردن و سانسۆرەوە دەرفەتی خۆنیشاندانیان نییە، داواکارییەکانی نەتەوەی کوردی بۆ جیهانی دەرەوە گواستووەتەوە. لە ڕاستیدا، بزووتنەوەی دیاسپۆرای کوردی لە چەند دەیەی ڕابردوودا، لە ڕێگەی لۆبیکردنی چالاک و کەمپەینی هەڵبژاردن و دامەزراندنی دامەزراوە و تۆڕە کوردییەکانەوە، خۆی بۆ ئەکتەرێکی سیاسی گۆڕیوە. بۆ نموونە، ئەمڕۆ لە بروکسێل کۆنگرەی نەتەوەییی کوردستان هەیە کە پلاتفۆرمێکە بۆ ڕێکخراو و حیزبە سیاسییە جیاوازەکانی کورد لە ئەورووپا و ئامانجی لۆبیکردنە لەگەڵ حکوومەتەکان، یەکێتیی ئەورووپا و نەتەوە یەکگرتووەکان و بەرزکردنەوەی ئاگاداری لە بارودۆخی کوردستان. بێگومان، کەمپەینی لۆبیکردنی ئەم کۆنگرەیە بووە هۆی ئەورووپیکردنی کێشەی کورد.
دامەزراوەیەکی دیکەی ترانسنشالی کورد، پەرلەمانی کورد لە ئەورووپایە کە لە ساڵی ١٩٩٥ دامەزرا و یەکەمین کۆبوونەوەی لە لاهەی هۆڵەندا ئەنجام دا و لە خستنەڕووی کێشەی کورد لە بەرنامە سیاسییەکانی ئەورووپادا ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا. ئەندامە سەرەکییەکانی ئەم پەرلەمانە دوای هەڵوەشاندنەوەی پاراستنەکانیان و هەڕەشەی زیندانیکردن، داوای پەنابەرییان لە ئەورووپا کرد و چەندین هاوکاریان، لەوانە لەیلا زانا، دەستگیر کران و بە زیندانیی درێژخایەن سزا دران.
پەیمانگای کوردیی پاریس لە ساڵی ١٩٨٣ بە پاڵپشتیی حکوومەتی فرانسوا میتران دامەزرا و لە فەرەنسا یەکەمین دامەزراوەی کولتووریی کوردی بوو. هەروەها دامەزراوە کولتوورییەکان و ناوەندە کۆمەڵایەتییەکان لە پایتەختەکانی ئەورووپا خولەکانی زمانی کوردییان ڕێکخستووە و پاڵپشتییان لە بڵاوکردنەوەی گۆڤار و کتێبی کوردی کردووە. سوید بۆ کوردەکان، کە زۆربەیان لە عێراق و ئێرانن، وڵاتێکی دیکەی میوانداریی گرنگە. دەگوترێت کۆچبەرانی کورد لە ئەڵمانیا لە ڕووی سیاسییەوە زۆر ڕێکخراون، لە کاتێکدا کوردەکان لە سوید لە ڕووی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە هەمەچەشنن. جگە لە پەیمانگای کوردی لە فەرەنسا، پەیمانگای کوردیی واشینگتۆنیش هەمان ئەرکەکانی هەەیە. هەروەها ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤی کوردی کە لە لەندەن و بۆن جێگیرن، ڕەفتاری تورکیا لەگەڵ کوردەکان خستووەتە بەرچاوی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان.
لە کۆتاییدا، نموونەی ئاشکرای ترانسنشالکردنی کێشەی کورد، دامەزراندنی کۆنگرەی نەتەوەییی کوردستانە کە بوونی فەرمیی خۆی لە ساڵی ١٩٩٩ لە ئەمستەردام دەستی پێ کرد و بارەگاکەی لە بروکسێلدایە. بەگشتی دەتوانرێت بگوترێت ئەم گرووپ و دامەزراوە ترانسنشالییانەی کورد بە خستنەڕووی بیرۆکەی پاڵپشتیکردن لە ناسنامەیەکی نەتەوەییی کوردی، هۆکاری گەشە و پەرەسەندنی نەتەوەپەرستیی کوردیان لە سەردەمی جیهانیبووندا ڕەخساندووە.
بەپێی بڕوای جەیمس کلیفۆرد، ئەمڕۆ ئەندامبوون لە کۆمەڵگە دیاسپۆرایییەکان توانایەکی شاراوە دەڕەخسێنێت کە لەوانەیە گرنگترینیان تواناکردن بۆ کۆکردنەوەی پاڵپشتیی ترانسنشال و نێودەوڵەتی بێت؛ چ لە وڵاتدا بێت و چ لە وڵاتی میوانداردا. پەیوەندیی دیاسپۆرا لەگەڵ خاکی دایکی و ئامادەبوونیان لە جوگرافیایەکی جیاواز، ئەم دەرفەتەیان پێ دەدات کە کێشە ناوخۆیییەکان بگەیەننە ئاستە نێودەوڵەتییەکان. یەکێک لە گرنگترین ڕێکخراوە کوردییەکان لە ئەورووپا، ڕێکخراوی کۆمەڵگە کوردییەکان لە ئەورووپایە (کۆن-کورد) کە لە بروکسێل جێگیرە و بۆ پاراستن و باشترکردنی مافە کولتووری، ئابووری و سیاسییەکانی کوردەکانی دانیشتووی ئەورووپا دامەزراوە. هەروەها دەبێت ئاماژە بە چالاکیی دیاسپۆرای کورد لە ئاستی حکوومەتەکان بکرێت؛ بۆ نموونە یەکێتیی خێزانە کوردستانییەکان لە ئەڵمانیا (یاکام) و فیدراسیۆنی کۆمەڵەکانی کوردستان لە ئەڵمانیا (کۆمکار). یاکام پەیوەندی بە پارتی کرێکارانی کوردستانەوە هەیە (لە دەقەکەدا نووسرابوو: حیزبی کارگەرانی کوردستان)، لە کاتێکدا کۆمکار لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە پەیوەندی بە چینێکی تایبەتەوە نییە. دەستێوەردانی یاکام لە سیاسەتی ئەڵمانیا ڕێگەی پێ دەدات گوشار بۆ دەستێوەردان لە کردەوەکانی حکوومەتی تورکیا دژی کوردەکان بخاتە سەر حکوومەتی ئەڵمانیا.
پرۆژەی مافی مرۆڤی کوردی کە لە لەندەن جێگیرە، سەرنج دەخاتە سەر بەرزکردنەوەی ئاگاداریی نێودەوڵەتی بۆ مافی مرۆڤی کوردەکان لە ئێران، عێراق، سووریا و تورکیا و ڕاپۆرتی ساڵانە بڵاو دەکاتەوە. ئەمڕۆ کوردەکان زیاتر لە پێشتر لە ڕۆژنامەگەریی ئەورووپادا ئامادەن و میدیا نوێیەکان و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان هاوکاریی زیاتری لە نێوان دیاسپۆرا و نیشتماندا بەهێز کردووە.

ئێستا زیاتر لە یەک ملیۆن کورد لە ڕۆژاوای ئەورووپادا دەژین و دیاسپۆرای کورد لە ئاگادارکردنەوەی ڕای گشتیی ڕۆژاوایی لە چارەنووسی کوردەکاندا ڕۆڵێکی سیاسیی سەرەکی هەبووە.
لە کۆتاییدا دەبێت بگوترێت ئەم هێزە بێسنوورە لە ئەورووپا سنووردار نابێت؛ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش سەرەڕای دانیشتووانی کەمی کوردەکان، ستراتیژی سەرنج دەخاتە سەر «دۆستکردن» لە کۆنگرە و سێناتدا، نەک ئاراستەی حیزبی. چالاکوانانی وەک حیکمەت بامەرنی دەڵێن: «هەر کەسێک پاڵپشتی لە کوردەکان بکات، ئێمەش پاڵپشتیی لێ دەکەین». نموونەی ئیسرائیل شێوازێکی دیکەیە؛ کۆمەڵگەی جولەکەکانی کوردنژاد بە سەرکردایەتیی یەهودا بن یوسف لۆبییەکی چالاکی لە کێنێستدا دەست پێ کردووە. بەم شێوەیە، دیاسپۆرای کورد لە هەر سێ بوارەدا — ئەورووپا بە دامەزراندنی ترانسنشال، ئەمریکا بە لۆبیی هەڵبژاردن و ئیسرائیل بە پەیوەندیی نەتەوەیی-مێژوویی — بۆ کاریگەری لەسەر سیاسەتی حکوومەتی میواندار سوود لە پێگەی «دەرەوەی نیشتمان» وەردەگرێت.