بازدان بۆ ناوەڕۆک

وتارەکانی گۆڤار

کوردها و ایزدی‌ها: علت درگیری‌های هزارساله و پیامدهای آن

زانیاری بڵاوکردنەوە

نووسەر
یوری رومانوویچ داسنی
وەرگێڕ
کامران امین آوه
جۆر
وتاری گۆڤار
بڵاوکراوەتەوە لە
گۆڤاری تیشک
وەشانخانە
ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک
ڕێکەوت
2026/11/13
بەرگ
٢٨
ژمارە
٧٤
ISSN
2942-7894
زمان
فارسی
لاپەڕەکان
٣٦١ – ٣٧٥
داگرتنی PDF

با وجود آنکه کُردها و ایزدی‌ها ریشۀ تاریخی مشترک، آداب و رسوم، زبان و فرهنگ نزدیک به هم دارند، در جهان کنونی´ سال‌هاست این بحث جریان دارد که چه کسی کُرد به شمار می‌رود و چه کسی ایزدی. شایان توجه است که حتی در انجمن‌های علمی نیز در این باره نظر قطعی وجود ندارد. از بیرون، همه چیز ساده به نظر می‌آید: [داشتن] تاریخ، زبان و فرهنگ مشترک به معنای یک ملت بودن است. اما با وجود روشن بودن پاسخ، اختلاف میان این دو جامعه تا به امروز پایان نیافته است.

کُردهای مسلمان بر این باورند´ که ایزدی‌ها کُرد هستند. ایزدی‌ها به سه گروه تقسیم شده‌اند: گروهی معتقدند که کُردها و ایزدی‌ها یک ملت‌اند؛ گروه دوم می‌گویند که کُردها همان ایزدی‌هایی هستند که دین دیگری را پذیرفته‌اند؛ و گروه سوم بر این باورند که ایزدی‌ها ملتی مستقل از کُردها بوده و تاریخ، فرهنگ و زبان اصیل خود را دارند. با توجه به این‌که، این اختلافات پیشینه‌ای دیرپا و آشتی‌ناپذیر، و ریشه در باورهای دینی دارند، این مساله تاکنون حل‌نشده باقی مانده است.

کلیدواژه‌ها: کُردها، ایزدی‌ها، ایزدی‌گری، ملت کُرد، زبان کُردی، کُردستان جهان امروزین سرشار است از درگیری‌های اتنیک و میان اتنیک؛ برخی از آن‌ها بدون دلایل جدی آغاز شده و ادامه می‌یابند. دلبستگی نشان ندادن طرف‌های درگیر برای رسیدن به آشتی، اغلب شرایط بالقوه‌ای برای فراروییدن این اختلافات به درگیری‌های مسلحانه را فراهم می‌سازد. در شرایط جهانی‌شدن، چنین درگیری‌های اتنیکی می‌توانند جنگ‌های بین‌المللی، مهاجرت‌های جمعی گسترده و فاجعه‌های زیست‌محیطی را افزایش دهند و حتی بطور هم‌زمان زمینه‌ساز بی‌ثباتی در چندین کشور شوند.

کشمکش‌شناسی[٢] بعنوان یک رشته علمی مستقل، در میانۀ سدۀ بیستم شکل گرفت. جامعه‌شناسانی مانند ج. بارتون، ل. کوزر و ر. دارندورف از بنیان‌گذاران این رشته به شمار می‌آیند. برپایۀ نظریه‌های کشمکش‌شناسی، درگیری و ستیز در هر جامعه‌ای به‌ علت تفاوت منافع افراد گریز‌ناپذیر است. در پس هر تضادی، معمولاً یک اختلاف میان‌فردی[٣] نهفته است که می‌توان آن را نخستین عامل شکل‌گیری هر نوع درگیری دانست. اما شدیدترین شکل ادامۀ این اختلافات، تضادهای اجتماعی است. بطور معمول، علت تضادهای اجتماعی در رویارویی افراد یا گروه‌هایی نهفته است که اهداف مهم اجتماعی را دنبال می‌کنند.

نابرابری اجتماعی، پیگردهای سیاسی، بیگانه‌هراسی و… از جمله سبب‌سازهای چنین تضادهایی هستند. برای پیش‌بینی، جلوگیری یا حل هر نوع کشمکشی، باید علت‌ها، دلیل‌ها و شرط‌های آن را به‌روشنی درک کرد [دارندورف، 1994، صص. 147–142].

آشکار است که در اساس رویارویی کُردهای مسلمان و ایزدی‌، اختلافات میان‌ فردی نه در میان افراد منفرد، بلکه در میان گروه‌های اجتماعی قرار دارد´ که در نبود سازگاری دو جانبه، نمود پیدا می‌کند. با توجه به اینکه این اختلافات، تاریخی دیر پا و حل نشده دارند و باورهای دینی در بنیان آن‌ها قرار گرفته‌اند، مسالۀ رابطه میان نام و نشان کُرد مسلمان و ایزدی همچنان مساله‌ای پیچیده و حل‌نشده باقی مانده است. در هنگام بحث و جدل، هر یک از دو طرف دلیل آوری‌های خود را پیش می‌کشند و می‌کوشند شباهت‌ها، تفاوت‌ها و علت‌هایی که سبب‌ساز این مناسبات در میان‌شان شده است را باز نماید. گاهی موضعِ برخی ایزدی‌ها به اندازه‌ای پذیرفتنی است که برای فردی ناآشنا با موضوع، تردیدهایی درباره نام و نشانِ کُردیِ ایزدی‌ها به وجود می‌آید. این مشکل تا حدی به آن شرایطِ سیاسی و محیطِ اجتماعیِ خاصی برمی‌گردد که کُردها در سدۀ بیستم در آن قرار گرفتند؛ به دلیل نبود یک دولت ملی، در میان کُردها ایدۀ ملیِ یکپارچه شکل نگرفت و رویکردِ واحدی برای تعریف مفهوم «ملت کُرد» نیز به‌وجود نیامد. مجموع این عوامل سبب شده است که در روشن کردن رابطۀ مفاهیم «ملت» و «دین» در جامعۀ کُردی نوعی سردرگمی به چشم بخورد.

در این پژوهش، این مسالۀ پیچیده را از موضع کشمکش‌شناسی بررسی می‌کنیم و تا حد امکان می‌کوشیم پاسخی پذیرفتنی برای هر دو طرف بیابیم. در بررسی این موضوع، ناگزیر باید علت‌ها، دلیل‌ها و شرط‌های بروز این کشمکش را توضیح دهیم و انگیزه‌هایی را تحلیل کنیم که طرف‌های درگیر را وا می‌دارد تا چنین با جدیت در برابر یکدیگر بایستند. برای دریافتن سرشت این کشمکش‌ها ابتدا باید به این پرسش پاسخ دهیم: کُردها و یا ایزدی‌ها چه کسانی هستند؟ سپس: آنان چه نسبتی با هم دارند؟ چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد؟

کُردها جمعیت بومی میان‌رودان[٤] هستند و پیشینۀ خود را با [تمدن‌های] سومر، بابل، ماد و شاهنشاهی ساسانی پیوند می‌دهند. در علم تاریخ امروزین، چندین نظریه دربارۀ خاستگاه عنوان «کُرد» وجود دارد. برپایۀ یک نظریه، پس از چیرگی عرب‌ها بر شاهنشاهی ساسانی در سدۀ‌ هفتم میلادی و برپایی خلافت عربی، پارسیان بسوی سرزمین‌های واقع در خاور کوه‌های زاگرس رفتند، زرتشتی‌گری را کنار گذاشتند و اسلام آوردند و دولت اتنیکی خود ـ پرسیا ـ را تشکیل دادند. دیگر قبایل و مردمان ایرانی میان‌رودان (که پر شمار بودند) و به گویش‌های گوناگون برگرفته از زبان مادی سخن می‌گفتند و بطور عام «کرمانجی» [٥]نامیده می‌شدند، پس از فروپاشی ساسانیان´ بدون دولت باقی مانده و پارسیان آنان را «کُرد» نامیدند. واژۀ «کورد» [٦]در زبان فارسی به معنای «دلاور، مغرور، قهرمان» است. تاریخ‌نگار کُرد، شرف‌خان بدلیسی، در شرف‌نامه می‌نویسد که ‘اتنیک‌ نام’ [٧]”کُرد” به معنای «شجاعت»، «قهرمان» و «دلاور» است. [٨][بدلیسی، ١٩٧٦، ص ٨٥] با توجه به تاریخ کُردها و مبارزۀ دلاورانۀ آنان برای استقلال، این معنا دور از واقعیت نیست. این قبیله‌ها از نظر انسان شناسی (آنتروپولوژی) و دینی رنگارنگ بودند. در میان آن‌ها نمایندگان تیره‌های آسیای مقدم، خراسانی و خزری دیده می‌شد و از نظر مذهبی نیز ایزدی‌ها، زرتشتیان، یهودیان، مسیحیان و دیگر گروه‌ها[ی مذهبی در بین آن‌ها] حضور داشتند. از حدود سده‌ دهم میلادی، برای اشاره به مردمان ایرانی‌تبار (بطور دقیق‌تر: مادی – ساسانی) در ادبیات فارسی واژۀ «کُرد» و در ادبیات عرب واژۀ «اکراد» رایج شد. این نام در زبان‌های گوناگون به شکل‌های گوناگون تلفظ می‌شود، اما معنای آن تغییر نمی‌کند.

از این رو، حکومت جدید پارس‌ها به پیدایش مردم تازه‌ای به نام کُرد انجامید، که ایزدی‌ها را نیز در برمی‌گرفت. پارس‌ها اصطلاح «کُرد» را به یک نام شناخته شدۀ گروه اتنیکی تبدیل کردند[٩]و این نام سپس از سوی عرب‌ها و دیگر مردمان منطقه پذیرفته شد و تقریباً از سدۀ‌ دهم میلادی به بعد، نام «کُرد» بطور گسترده رواج یافت. در تاریخ´ موارد بسیاری وجود دارد که نام یک ملت را همسایگانش بر روی آن گذاشته‌اند و بعدها همان نام به صورت خودنام [١٠][آن ملت]درآمده است. این امر نه تنها با تئوری اتنیک نامی (اتنونیمیک) [١١]سازگاری دارد، بلکه یک رویه جهانی نیز بشمار می‌رود. چنین فرآیندی را می‌توان در مورد تُرک‌ها نیز بچشم دید؛ که ‘اتنیک‌ نام’ آنها با نام اتنیکی «تُرکمن» که امپراتوری عثمانی را بنیان گذاشت، شباهت دارد. در آغاز، تنها اعضای خاندان عثمانی – «عثمانی» نامیده می‌شدند، اما بعدها هرچند وارثان واقعی امپراتوری عثمانی، همان عثمانی‌ها بودند، ساکنان امپراتوری، ‘اتنیک نام’ «تُرک» را برای خود برگزیدند.

بر پایۀ نظریه‌ای دیگر، کُردهای امروزی را با اقوامی مانند «کورت‌ها» و «کاردوخ‌ها» که در شمال میان‌رودان و فلات ایران می‌زیستند در پیوند می‌دانند. اما این نظریه که بر پایۀ شباهت [١٢]کُرد نقش داشته باشند، اما هیچ دلیل معتبری وجود ندارد که آنان را از زمرۀ بنیان‌گذاران اصلی کُردها بدانیم؛ زیرا بر بنیان داده‌های معتبر تاریخی، ملت امروزی کُرد نتیجۀ پیوند اقوام و قبیله‌های خویشاوند و دیرین میان‌رودان است. دربارۀ این نظریه´ بیش از این می‌توان در پژوهش فرهنگ‌وند[١٣] فرهنگستان علوم قزاقستان، ک. ا. میرزویف، زیر عنوان «نظریه تاریخی- ادبی خاستگاه کُردها» مطالعه کرد [میرزویف، ۲۰۰۱، صص. ١٧–٨].

فاکت مربوط به خاستگاه سده‌های میانه‌ اتنیک نام «کُرد» از سوی بسیاری از دانشمندان برجسته تأیید شده است. خاورشناس نامدار، و. ف. مینورسکی، نوشته است:«کُردها، اهالی دیرین ایران، حوالی باختری سرزمین مادهای باستان را اشغال کرده‌اند و احتمالاً یکی از وارثان مستقیم مادها هستند» [مینورسکی، ۱۹۱۵، ص ۳].

او. ل. ویلچفسکی یادآور می‌شود که مادها به چندین گویش سخن می‌گفتند که همپای گویش فارسی، زبان واحد ایران باستان را شکل می‌دادند. نام کُرد بعنوان نام یک خلق´ بسیار دیر پدید آمد و بعنوان اتنیک نامه هویتی نیز دیرتر، در زمان نگارش وقایع‌نامه آربلا [١٤]که در بازۀ زمانیِ سال‌های ۵۴۰ تا ۵۶۹ میلادی نوشته شده، یعنی در پایان حکمفرمایی ساسانی، اصطلاح کُرد برای اشاره به قبایل ایرانی‌زبان با ساختار نظامی قبیله‌ای، شناخته شده بود. نویسندگان عرب‌زبان و فارسی‌زبان نخستین سده‌های اسلام´ این اصطلاح را برای اشاره به قبایل کوچ‌نشین ایرانی در جنوب و مرکز ایران که ساختاری همانند داشتند و در [چارچوب] همپیمانی‌های سیاسی (کنفدراسیون‌ها) متحد شده بودند، به‌کار می‌بردند [ویلچفسکی، ۱۹۶۱، صص. ١١٢–۱۱١].

فرهنگ‌وند ن. ی. مار، که شخصاً کُردهای مسلمان و ایزدی را می‌شناخت، بر این باور بود که «ایزدی‌گری» دین پیشااسلامی کُردها بوده و بیشتر کُردها پیش از پذیرش اسلام پیرو آن بودند [مار، ۱۹۱۲، صص. ۱۴٧، ۱۴٣]. بسیاری از خاورشناسان دیگر نیز´ همین نظر را دارند [مینورسکی، ۱۹۱۵؛ نیکیتین، ۱۹۶۴؛ ویلچفسکی، ۱۹۶۱؛ اولفریف، ۲۰۱۷ و دیگران].

پروفسور س. اگیازاروف، که در پژوهشی مستقل تنها به ایزدی‌ها پرداخته است، بطور قطعی نتیجه‌گیری می‌کند که ایزدی‌ها و کُردها یک ملت هستند [اگیازاروف، 1891].

دیپلمات و خاورشناس روس، س. پ. اولفریف، که در سال 1912 سفری به کُردستان داشت، می‌نویسد:”ایزدی‌ها به معنای کامل این کلمه کُرد هستند. اشتراک زبان، نوع و شیوه زندگی آن‌ها بر این امر دلالت دارد. خاستگاه کُردها و ایزدی‌ها یکی است” [اولفریف، 2017، ص 151].

کُردشناسان برجسته اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی ـ روسیه فدراتیو، م. س. لازاریف، ش. خ. محوی، ی. ای. واسیلیه‌وا، م. آ. حسرتیان، و ا. ای. ژیگالینا در پیشگفتار کار جمعی‌شان ـ “تاریخ کُردستان” ـ پافشاری می‌کنند که کُردها – مجموع همه آن‌ مردمانی هستند که در درازای هزاره‌ها باشندگان این سرزمین بوده‌اند [لازاریف و دیگران، 1999].

در سدۀ شانزدهم، شرف‌خان بدلیسی، که خود کُرد و بنیان‌گزار تاریخ‌نگاری کُرد است، از کُردها چونان مردمی آمیخته یاد می‌کند. او به روشنی می گوید که مردم کُرد از قبایلی تشکیل شده که به گویش‌های نزدیک به هم سخن می‌گویند. او کُردها را بسته به گویش به چهار بخش تقسیم می‌کند: کرمانجی، لُری، کلهوری و گورانی [بدلیسی، 1976، جلد 2].

محمود بایزیدی، تاریخ‌نگار نامدار کُرد در سدۀ نوزدهم، در کار خود بنام «آداب و رسوم کُردها» دربارۀ مردم کُرد چنین می‌نویسد:

«… واژه “کُرد” و “اکراد” از واژه “گرده” گرفته شده که به معنای “گردآمده” یا “درهم آمیخته” است. قبایلی که از سرزمین‌های مختلف گردهم آمدند،”کُرد” و “اکراد” نام گرفتند و بعنوان یک ملت شناخته شدند» [بایزیدی، 1963، ص 9–19، 200–202].

خ[خانا] عمرخالی، پژوهشگر ایزدی‌گری، در کتاب «ایزدی‌گری: از ژرفای هزاره‌ها» می‌نویسد که ایزدی‌گری کهن‌ترین و اصیل‌ترین دین کُردهاست و امروزه نیز اغلب از کُردها، صرف‌نظر از دین فعلی‌شان´ شنیده می‌شود که دین اصلی نیاکانشان ایزدی بوده است [عمرخالی، 2005، ص 11، 13].

ف. هنربیچلر، کُردشناس، که سال‌ها در میان کُردها زیست و به پژوهش کُردشناسی سرگرم بود، در نوشتۀ خود «خاستگاه کُردها» نتیجه‌گیری روشنی ارائه می‌دهد و کُردها را ملتی شکل گرفته از عناصر گوناگون اتنیکی می‌داند که زیر نام «گروهگان [١٥] کُردی» متحد شده‌اند.[Hennerbichler, 2012, p.78]

از این پژوهش چنین برمی‌آید که شکل‌گیری کُردها بعنوان یک خلق به دور و بر سدۀ دهم میلادی بر می گردد و این امر از راه درآمیختن شمار بسیاری از قبیله‌ها و مردمان بومی ایرانی (بطور دقیق‌تر، مادی ـ ساسانی) انجام پذیرفت. ساختار عشیره‌ای و سنت‌های حفظ‌شدۀ جامعه کُردی تا به امروز، نمونه بارز آن است. تا آغاز سدۀ بیستم، در درازای تاریخ پیشین این ملت، اصطلاح “کُرد”عمدتا به معنای یک اتنیک نامه هویتی به کار نمی‌رفت، زیرا بیشتر دیگر مردمان این واژه را برای اشاره به کُردها بکار می‌بردند تا خود کُردها برای خود. کُردها بهتر آن می‌دانستند که خود را با نام عشیره‌شان معرفی کنند. امروزه بنا بر برآوردهای گوناگون، جمعیت کُردها در جهان بیش از ۴۰ میلیون تن است. بیشترشان سنی‌مذهب هستند، اما شیعه، علوی، یارسانی، زرتشتی، یهودی، مسیحی و پیروان طریقت‌ها و مکاتب عرفانی گوناگون نیز در میان آنان وجود دارد؛ دومین جامعۀ بزرگ مذهبی کُردها، ایزدی‌ها هستند.

ایزدی‌ها [١٦]یکی از کهن‌ترین فرقه‌های میان‌رودان´پیرو دین یکتاپرستانه ایزدی‌گری هستند[١٧] و از دیرباز پیشین‌ترین باشندگان این سرزمین بوده‌اند. آنان خود را از هم‌نسل‌های سومری‌ها، بابلی‌ها، مادها و شاهنشاهی ساسانی می‌دانند. خودنامی «ایزد» از نظر تاریخی بیانگر یک جامعۀ دینی است و وابستگی به ایزدی‌گری همواره بر بنیان سنجه‌های دقیق مذهبی و بر اصل به دنیا آمدن از پدر و مادری ایزدی تعیین شده است.

پس از سقوط شاهنشاهی ساسانی در سدۀ هفتم، ایزدی‌ها، شاهزاده‌نشین اتنیکی‌ داسین [١٨] را با مرکزیت شهر دهوک تشکیل دادند. این یک دولت توانمند با مرزهای گسترده و دارای نفوذ چشمگیر در منطقه بود، چنان‌که منابع عربی و دیگر منابع تاریخی بر آن گواهی می‌دهند. یاقوت حموی (١٢٢٩ – ١١٧٩/١١٧٨) تاریخ‌نگار عرب در این باره می‌نویسد: «داسین کوه عظیمی است در شمال موصل، در خاورِ دجله، جایی که “طایفه”های زیادی به نام ” الدّاسينيّة”زندگی می‌کنند» [پولادیان، ۱۹۸۷، ص ۷۷].

در سده‌های میانه، شاهزاده‌نشین‌های مستقل و نیمه‌مستقل ایزدی پرشماری وجود داشت. اهالی امارت‌هایی همچون شیخان، مروان با مرکزیت دیاربکر، قصر(در سوریه), حکاری، بادینان، باتمان و بوتان عمدتاً از پیروان دین ایزدی بودند. سلطان‌های عثمانی برای امیران ایزدی احترام قائل بودند و روابط خوبی با آنان داشتند. سلطان عثمانی، سلیمان قانونی در سال ۱۵۳۴ ناحیه اربیل و کمی بعد سراسر ولایت سوران را به یکی از امیران ایزدی، حسین‌بیک داسنی بخشید. مرزهای شاهزاده‌نشین‌های ایزدی از انطاکیه و آلپو[١٩]تا دیاربکر و جزیره کشیده می‌شدند و مناطق موصل، زاخو، اربیل و سوران را نیز دربر می‌گرفتند، در قلمرو آنان قبایل مسلمان، جوامع مسیحی و یهودیان بسیاری نیز زندگی می‌کردند [بدلیسی، ۱۹۷۶، ص ۳۲۵–۳۲۶].

مسلمانان تحت رهبری امیران، برای آنکه ایزدی ها اسلام آورند، بر ضد آن‌ها دست به حمله‌های ویرانگری می‌زند. روحانیت ایزدی در سدۀ دوازدهم برای پاسداری از هویت و دین نیاکان خویش، بر آن شد که جامعۀ ایزدی را بطور کامل از مسلمانان جدا کند و با جدیت آمیزش با کُردهای [مسلمان]همدین پیشین خود را ممنوع اعلام کرد. می‌توان گفت که از همین دوره، جداییِ فاجعه بار مردم، بر پایۀ مذهب به دو بخش ناهمساز شروع شد- ایزدی‌ای که دین اجدادی را حفظ کرد و ایزدی‌ای که از دین اجداد خود روی گردان شد و دین عربی اسلام را پذیرفت. از آن زمان، ایزدی‌ها، کُردهای مسلمان را جزو مردم خود به‌شمار نیاوردند و نام «کُرد» برای آنان با واژه «مسلمان» هم معنا شد. از آن پس، اصطلاح‌های «ایزد» و «کُرد» به دوگانگی پایداری تبدیل شد.

تا سدۀ هجدهم، ایزدی‌ها هنوز نیرویی تأثیرگذار در منطقه بودند. آنان با تلاش برای پاسداری از استقلال، نه تنها با عرب‌ها و عثمانی‌ها، بلکه با فرمانروایان امارت‌های کُردی نیز وارد جنگ شدند. در پی جنگ‌های داخلی کُردها و ایزدی‌ها، در سدۀ‌ هجدهم´ واپسین شاهزاده‌نشین ایزدی شیخان´همچون دیگر امارت‌های کُردی، بطور کامل زیر سلطه امپراتوری عثمانی و ایران درآمد. روندِ اسلامی‌سازی به شکلی گسترده دنبال شد و بسیاری از قبایل ایزدی ناچار به پذیرش اسلام شدند. شمارِ دقیق جمعیت ایزدی‌ها در هنگام حمله اعراب در سدۀ هفتم میلادی روشن نیست. اما این روشن است که در درازای هزار سال گذشته، میلیون‌ها ایزدی بدست مسلمانان کشته یا ناگزیر به روی‌آوری به اسلام شده‌اند. به‌دلیل عدم سرشماری جامع از ایزدی‌ها و مهاجرت خودانگیخته آنان به کشورهای مسیحی، تعیین جمعیت دقیق آنان دشوار است. به گفتۀ سازمان‌های ایزدی، جمعیت ایزدی‌های جهان در سال ۲۰۲۳ حدود ۱٫۵ تا ۲ میلیون نفر بوده است و در حدود یک میلیون از آن‌ها در میهن تاریخی خود، و عمدتاً در عراق، همچنین در سوریه، ترکیه و ایران زندگی می‌کنند. سایر ایزدی‌ها در سراسر جهان پراکنده‌اند. بزرگ‌ترین جامعه‌ی آوارگان ایزدی در ارمنستان، گرجستان، روسیه، آلمان، فرانسه و ایالات متحده آمریکا است.

شباهت‌ها

هر انسان ویژگی‌های فردی خاص خود را دارد – خطوط چهره، اندام، منش، ذهنیت و بسیاری نشانه‌های دیگر. اما چیزهایی نیز وجود دارد که با جمع کردن افراد در گروه‌هایی جداگانه‌ سبب بوجود آمدن ملت‌ها می‌شود: ریشه‌های مشترک، تاریخ، سرزمین، ذهنیت، خُلق‌وخو، زبان، فرهنگ، سنت‌ها و غیره.

در واقع، هم ایزدی‌ها و هم کُردهای مسلمان بر پایۀ حافظۀ جمعی خود به خوبی آگاه‌اند که ریشه‌های مشترکی دارند. هر دو جامعه، گذشتۀ خود را با دولت‌های باستانی سومر، بابل، ماد و شاهنشاهی ساسانی پیوند می‌دهند.

کُردهای مسلمان و ایزدی از دیرباز در یک سرزمین زندگی کرده‌اند. امروزه در علم تاریخ هیچ سندی وجود ندارد که نشان دهد آنان مردمی‌ بیگانه بوده‌اند؛ برعکس، بسیاری از پژوهش‌گران جهان بر بومی بودن شان در این منطقه پافشاری می‌کنند. هر دو جامعه´ تاریخ، آثار تاریخی و ادبی، شخصیت‌ها و قهرمانان نامدار مشترکی دارند.

از نظر انسان‌شناختی، کُردها و ایزدی‌ها به هم شباهت دارند. از نظر چهره و قد و قواره تمایز کُرد از ایزدی یا برعکس بسیار دشوار است. هر دو جامعه ذهنیت یکسانی دارند که در شیوۀ اندیشیدن، رفتارها، احساس‌ها، سلیقه‌ها، جهان‌بینی و ساختار روحی و غیره نمود پیدا می‌کند.

کُردهای مسلمان و ایزدی ویژگی‌های شخصیتی همانندی دارند که بسیاری از گردشگران و پژوهشگران به توصیف آن‌ها پرداخته‌اند. نمونه‌هایی از آن را یادآور می شویم: پایبندی به امور ناموسی، وفا به عهد، احساس بزرگواری، احساس غرور سرکش، پیکارگری، جوانمردی، مهمان‌نوازی، احترام و مسئولیت‌پذیری نسبت به خویشاوندان، آمادگی برای فداکاری در راه قبیله خود، خون‌خواهی و دشمنی‌های طایفه‌ای حتی در میان خویشاوندان نزدیک، دلاوری، سازش ناپذیری، احترام به زن، دلبستگی به رقص‌، آواز و شعرهای مردمی و غیره.

روشن نیست که آیا کُردها در گذشته همگی با یک زبان مشترک و قابل فهم برای یکدیگر حرف می‌زدند یا نه؛ امروزه آنان به چندین گویش´ اما بطور عمده به “کرمانجی” و “سورانی” حرف می‌زنند. البته این سرنوشت بسیاری از دیگر ملت‌های جهان نیز بوده است: انگلیسی‌ها، عرب‌ها، روس‌ها، ایتالیایی‌ها، فرانسوی‌ها و دیگران. هنوز هم کشورهایی هستند که در آن‌ها گوناگونی زبانی دیده می‌شود (بریتانیا، اسپانیا، ایتالیا، چین، گرجستان، سوئیس و…). ایزدی‌ها به گویش “کرمانجی” سخن می‌گویند؛ همان گویش اکثریت کُردها. با این حال، زبان ایزدی‌ها آن‌چنان با زبان کُردی همانندی دارد و آن چنان برای کُردهای مسلمان قابل درک است که هیچ پایه‌ای برای مستقل دانستن آن زبان وجود ندارد.

اصطلاح «فرهنگ» تعریف‌های فراوانی دارد، اما به معنای گسترده، دربرگیرنده همه ارزش‌هایی است که یک ملت در گذشته آفریده´ و در حال حاضر دارد و به نسل‌های آینده منتقل می‌کند: ارزش‌های مادی و معنوی، دستاوردهای علمی، آفریده‌های ادبی و نوشتاری، کارهای هنری، فرهنگ توده، رقص‌ها، جامه‌های ملی، خوراک و بسیاری چیزهای دیگر. هر دو جامعه´ هر آن چه در گذشته و حتی امروز آفریده شده است را بطور یکسان، فرهنگ خود می‌دانند. برای نمونه، آفریده‌های ادبی (همچون منظومه‌های “مم و زین”، “یوسف و زلیخا”، “خان زرین‌دست”، “سبدفروش” و دیگر آفریده‌های ادبی)، را [کُردهای] مسلمان و ایزدی بطور یکسان می‌خوانند. آن‌ها خط و دستور زبان مشترکی دارند. کُردهای مسلمان با کمال میل آوازهای «ایزدی» را گوش می‌دهند و ایزدی‌ها «کُردی» را.

با وجود اینکه بسیاری از کُردها´ مدت‌ها پیش اسلام را پذیرفته‌اند، عناصر پیشااسلامی دین پیشین و آداب و رسوم نیاکان هنوز در میان آنان حفظ شده است – پرستش خورشید، باور به زیگورات‌ها [٢٠]، آداب ازدواج، برخی جشن‌ها مانند نوروز، خضر نبی، قوچ‌اندازی، آیین‌های مربوط به کشاورزی، آب و دامداری و غیره. کُردهای مسلمان و ایزدی هر دو خورشید و آتش را بعنوان نمادهای اصلی خود می‌شناسند. این نمادها بر پرچم ملی، در خانه‌ها، در محل کار و بر بسیاری وسایل زندگی و زیور آلات دیده می‌شود. در درازای هزاران سال موجودیت این مردم، این نمادها چنان استوار و پایدار در فرهنگ کُردی جای گرفتند که امروزه در جهان، کُردهای مسلمان و ایزدی‌ها را با آن نماد‌ها می‌شناسند.

سرانجام، کُردهای مسلمان و ایزدی‌ سرنوشت فاجعه بار مشترکی دارند. هر دو جامعه تاکنون ملتی بی‌دولت بشمار می‌روند. در درازای سده‌های پیاپی، هر دو جامعه´ بارها قربانی نسل‌کشی شده‌اند. تنها تفاوت در این است که کُردها بر پایه هویت ملی‌ و [کُردهای]ایزدی‌´ هم بر پایه هویت ملی‌´ و هم بخاطر دین‌شان´ آماج نسل‌کشی قرار گرفته‌اند.

تفاوت‌ها

امروزه برای کمتر کسی جای تردید است که کُردهای مسلمان و ایزدی‌‌ها یک ملت واحد هستند. این موضوع نه تنها با حافظۀ جمعی، بلکه سرچشمه‌ها و پژوهش‌های پرشمار نیز بر آن مهر تأیید می‌زند. با این حال، همانند هر ملت دیگری، میان کُردهای مسلمان و ایزدی‌ تفاوت‌هایی وجود دارد.

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها، دین است. امروزه بیشتر کُردها مسلمان هستند، و مشکل در مسلمان بودن آن‌ها نیست؛ بلکه مشکل از آنجا سرچشمه می‌گیرد که بسیاری از آنان نسبت به ایزدی‌ها نگرش منفی دارند. از یک سو، کُردها وجه مشترک خود با ایزدی‌ها را می‌پذیرند، آنان را بخش اساسی ملت خود و ایزدی‌گری را دین نیاکان خود می‌دادند؛ اما از سوی دیگر، با همه توان می‌کوشند تا ایزدی‌ها را به دین خود درآورند. این در حالی است که در آیین ایزدی، چنان که آشکار است، نوکیش‌سازی [٢١]وجود ندارد و بنیان آن بر دگراندیش‌پذیری و مهربانی استوار است. ایزدی‌ها در درازای تاریخ دیرپای خود، هرگز در حمله به هیچ‌کس، و از جمله به مسلمانان پیشقدم نبوده‌اند؛ کسی را نکشته‌اند به کسی ستم روا نداشته‌اند، بر دار و ندار دیگران دست اندازی نکرده‌اند، معابد دیگران را ویران نساخته‌اند و آبادی‌ها را به خرابه تبدیل نکرده‌اند. به‌ واسطۀ اصول دین خود، ایزدی‌ها غالباً مهربان‌تر و نرم‌خوتر از کُردها[ی مسلمان] هستند. برخلاف اسلام، ایزدی‌گری به پیروان خود آموزش می‌دهد که نسبت به همه انسان‌ها، فارغ از خاستگاه‌شان، و نسبت به همه دین‌ها و از جمله اسلام با شکیبایی و احترام رفتار شود.

ایزدی‌ها از بدو تولد سنت‌گرا هستند، در دین و زندگی روزمره محافظه‌کار و سخت‌پایبند به رسوم پیشینیان خود هستند. برخلاف کُردهای مسلمان که مراسم آیینی و دعاهای خود را به زبان عربی برگزار می‌کنند، ایزدی‌ها آن‌ها را تنها به زبان کُردی اجرا می‌کنند. همین موضوع سبب شده است که دین پیشینیان´ نه تنها نژادگی‌اشان، بلکه پاکیزگی زبان مادری را نیز حفظ کند. برخلاف ایزدی‌ها، بسیاری از کُردهای مسلمان، خود را بعنوان تُرک، عرب، فارس، آذربایجانی و… معرفی می‌کنند، زیرا در اسلام باور بر این است که ملت‌های جداگانه‌ای وجود ندارند و همه مسلمانان یک «امت واحد اسلامی» را تشکیل می‌دهند. در نتیجه، بسیاری از آنان بطور کامل در محیط عربی، فارسی، تُرکی، آذربایجانی و تُرکمنی همگون شده‌اند. [٢٢]هنوز هم کُردهایی هستند که دین را مقدم بر ملت می‌دانند، بی‌آنکه درک کنند که با این کار، خود را در جایگاه یک اتنیک تابع قرار می‌دهند که برای دست‌یابی به یک زندگی آزاد در آینده´ شانس اندکی خواهند داشت. این نکته‌ای مهم برای درک چگونگی اثر ویرانگر فرایند اسلامی‌سازی در زمینۀ [رسیدن به] خودمختاری [٢٣] بر تمام کُردها است.

اما ایزدی‌ها برعکس، همیشه پشتیبان نژادگی و نام و نشان کُردی بوده و همچنان خواهند ماند. آن‌ها با وجود آزار و پیگرد، دلاورانه سعی کرده‌اند در سرزمین خود بمانند و برای پاسداری از نام و نشان ملی خود بجنگند. باید تأکید کرد که خودویژگی جامعۀ ایزدی نقش مهمی در حفظ نام و نشان کُردهای مسلمان داشته است، زیرا بخش بسزایی از تاریخ و فرهنگ اتنیکی کُردها به لطف ایزدی‌ها باقی مانده است. اما این بازمانده‌ها در صورتی که ایزدی‌ها سرزمین خود را ترک کنند [به احتمال زیاد] از میان می‌رود؛ امری که با توجه به روی دادن نسل‌کشی ایزدی‌ها در سال ۲۰۱۴ و پیامدهای آن، شوربختانه می‌تواند رخ دهد. همان‌گونه که تاریخ نشان می‌دهد، کاهش ظرفیت فرهنگی کُردهای مسلمان سبب می‌شود تا آنان بیشتر با خطر جذب کامل فرهنگی ـ مذهبی جهان اسلام رو برو گردند.

چنان‌که می‌بینیم، تاریخ، زبان و فرهنگ کُردهای مسلمان و ایزدی با یکدیگر کاملا همخوانی دارد؛ هر دو´ ریشه‌های تاریخی، سرزمینی، نوع انسان‌شناختی، رسوم، ذهنیت، احساس‌ها، سلیقه‌ها، عاطفه‌ها، خُلق و خُو و در نهایت ویژگی‌های ملی همانندی دارند که سرشار از عشق و توانمندی است. پاسداری از نام و نشان اتنیکی از ویژگی هر دو جامعه [کُردهای مسلمان و ایزدی] است. هر دو جامعه، نه تنها در گذشته تاریخی خود، بلکه در بالندگی کنونی‌شان نیز همانندی‌های زیادی دارند. تفاوت‌هایی که در بالا از آنها یاد شد، آن‌قدر اساسی نیست که بتواند کُردهای مسلمان و ایزدی‌ را بعنوان دو ملت جداگانه تعریف کند.

علت اختلافات

برای درک ریشه این اختلافات، باید به تاریخ این مردم بازگشت. تاریخ امروزین کُردها، داستان زنده‌مانی ایزدی‌هاست در محیطی مسلمان‌نشین. کُردهایی که به اسلام گرویده و تحت تأثیر ایدئولوژی آن قرار گرفتند، در ترکیب ارتش‌های مسلمان (گاهی بطور مستقل) پی در پی به ایزدی‌ها ـ که آنها را «شیطان‌پرست» می‌دانستند ـ، حمله می‌کردند. در واقع، این ایدئولوژی و صفت من درآوردی«شیطان‌پرست» از سوی ملاها برای برانگیختن نفرت مسلمانان نسبت به ایزدی‌ها و با هدف پیگرد جمعی و گرویدن‌شان به اسلام´ با تکیه به زور بوده است. کُردهایی که پیش‌ترها هم‌دین و به خوبی به یکتاپرستی و سیمای روشن دین ایزدی آگاه بودند، تحت تأثیر ایدئولوژی شوونیستی [اسلام]، حقیقت را پنهان و تحریف کردند. شکار واقعی ایزدی‌ها شروع شد، آنها را هر جا دست‌شان رسید کشتار کردند، زنان و کودکان را ربودند، منابع نوشتاری و نمادهای دینی‌شان را سنگدلانه نابود کردند و خانه‌ها و دار و ندارشان را مصادره کردند. ایزدی‌ها به خاطر پاسداری از دین و فرهنگ خود به گونه‌ای گسترده از سوی عرب‌ها و تُرک‌ها و با همکاری فعال هم‌ میهن‌های کُردشان قربانی کشتار جمعی شدند. این سیاست´ نه تنها نسبت به ایزدی‌ها، بلکه نسبت به مسیحیان منطقه نیز اعمال می‌شد. از سدۀ‌ هجدهم، ایزدی‌ها همراه با مسیحیان به گونه‌ای گسترده سرزمین مادری خود را ترک کردند تا پناهگاهی در کشورهای مسیحی بیابند؛ جایی که با دین آنها به نسبت با رواداری برخورد می‌شد.

اسلامی‌سازی تا امروز نیز با یورش‌های منظم به ایزدی‌ها و قتل‌عام خانواده‌هایشان، توهین به مقدسات و غارت و ویرانی کامل روستاهایشان همراه بوده است، تا آن که جایی برای بازگشت‌شان باقی نماند.

در تک‌نگاری «نینوا و خرابه‌های آن» نوشته هنری لایارد، وضعیت ایزدی‌ها به گونه ای پردامنه بیان شده است: «ایزدی‌ها در درازای سده‌ها مورد پیگرد مسلمانان قرار گرفتند. حرم‌های جنوب ترکیه پر از آنها بود. هر ساله از سوی فرمانداران ایالت‌ها، گروه‌هایی برای رفتن به این مناطق سازماندهی می‌شد. با مردان و زنان با سنگدلی رفتار می‌شد و دختران و پسران خردسال اسیر و در شهرهای بزرگ به فروش گذاشته می‌شدند. پایبندی ایزدی‌ها به دینشان، به مانند یهودیان، چشمگیر است. آنها همیشه بین خیانت (به دین) و شمشیر قرار دارند. و من هرگز موردی ندیده‌ام که یک فرد بالغ از دین خود دست برداشته باشد. آنها همواره مرگ در زیر شکنجه را [بر دست برداشتن از دین] ترجیح می‌دهند.” [لایارد، ۱۸۴۸، صفحه ۴۹]

کُرد‌شناس پرآوازه، ی. آی. واسیلیه‌وا، می‌نویسد: «محمد بیگ امیر رواندوز با سپاهی شش هزار نفره به سرزمین قبیله داسنی حمله کرد. نبرد سختی با این قبیله روی داد، او سپاه‌اشان را تارومار کرد، هزاران تن کشته شدند و بیش از ۱۰ هزار مرد و زن به اسارت درآمدند. از آن میان´ کسانی که اسلام آوردند، آزاد گردیدند و مابقی بیرحمانه کشته شدند. در این لشکرکشی، غارت اموال داسنی‌ها به حدی زیاد بود که شمارش آن را غیر ممکن می‌ساخت. محمد بیگ از این ثروت عظیم به شکوه و عظمت دست یافت.» [واسیلیه‌وا، ۲۰۱۶، صفحه ۱۶۷]

رشاد میران، تاریخ نگار [کُرد]، می‌نویسد: «در سال ۱۸۰۰، ابراهیم پاشا´ امیر بابان ضربۀ سنگینی به ایزدی‌ها وارد کرد. ویرانگر‌ترین و خانمانسوزترین حمله به ایزدی‌ها در سال ۱۸۳۲ از سوی محمد پاشای رواندوز، امیر سوران، انجام شد.» [رشاد میران، ۲۰۰۳، صفحه ۷۴] برپایه‌ی داده‌های ایزدی‌ها، بیش از ۵۰۰ هزار ایزدی کشته شدند و اجساد آنها در رود دجله انداخته شد، تا آنجا که آب رودخانه چند روز از خون آن‌ها قرمز بود.

گفتگوی بیگ‌های کُرد و جانگیر[جهانگیر] آغا، قهرمان ایزدی که از سوی دیپلمات روسی، اولفریوف، ثبت شده، بسیار چشمگیر است: «این دیگر چه دینی است؟ آنها پیامبر را قبول ندارند، بلکه به شیطان باور دارند!» – «باید همه آنها را مثل سگ‌ خفه کرد». کُردی که کنار عُمر بیگ نشسته بود´ گفت: «تو فکر می‌کنی تعداد کمی از آنها را کشتند؟ زیاد، وای که چقدر زیاد!» – «زمانش می‌رسد و باقی مانده‌هایشان را به نام خداوند توانا و مهربان نابود خواهیم کرد». عُمر بیگ این را گفت، کف دستانش را بهم کوبید و فریاد برآورد که قلیان بیاورند. [اولفریوف، ۲۰۱۷، صفحه ۱۵۰]

نمونه‌هایی از این دست بسیار زیاد است. بر پایۀ منابع ایزدی، از سدۀ‌ هفتم میلادی تاکنون ۷۴ مورد جنایت نسل‌کشی برضد جامعۀ ایزدی‌ها انجام شده است و آخرین آن بدست دولت اسلامی [داعش][٢٤]در سال ۲۰۱۴ بود. اگر رویدادهای نسل‌کشی ۲۰۱۴ را با رویدادهای پیشین (خصوصاً توصیف های لایارد) مقایسه کنیم، خواهیم دید که تاکتیک و استراتژی جهادی‌ها دقیقاً تکرار می‌شود. ستروتیپ [٢٥]کینه نسبت به ایزدی‌ها هنوز در جامعه مسلمانان وجود دارد. با وجود سرنوشت سوگناک مشترک، امروز نیز رابطۀ کُردهای مسلمان با ایزدی‌ها یک دست نیست. بسیاری از کُردهای مسلمان که در درازای سده‌ها، خود در موقعیت‌ بی حقوقی و تحقیرآمیز در جهان اسلام بوده و ستم مسلمانان هم دین را تجربه کرده‌اند، امروز نیز به هم میهن‌های ایزدی‌ خود تبعیض روا می‌دارند. در کُردستان هنوز مواردی از بیگانه‌هراسی[٢٦]، گردهمایی‌های علنی ضد ایزدی و برخی اوقات حتی فراخوان‌هایی برای نابودی اقلیت ایزدی شنیده می‌شود. بسیاری از ایزدی‌های عراق و ترکیه می‌گویند که کُردها، آنها را به کار نمی‌گیرند یا اگر هم بگیرند با حقوق کمتر [به کار می‌گیرند]؛ آنها به کافه‌ها، رستوران‌ها و فروشگاه‌های ایزدی نمی‌روند، در خانۀ آن‌ها غذا نمی‌خورند چرا که غذای آنها را «حرام» می‌دانند؛ رفتار خودخواهانه و بی‌احترامی برخی کُردها نسبت به ایزدی‌ها دیده می‌شود، آن‌ها ایزدی‌ها را انسان‌های درجۀ دو می‌شمارند و اغلب در هنگام خشم، به آن‌ها اهانت کرده و تحقیرشان می‌کنند.

می‌توان نتیجه‌گیری کرد که علت این اختلافات اجتماعی، رفتار دشمنانه و ناعادلانه کُردهای مسلمان نسبت به ایزدی‌ها در درازای هزار سال گذشته است که با کشتار، خشونت، بیگانه‌هراسی، فشارهای اخلاقی و روانی بر پایۀ دین همراه بوده است. در درازای سده ها، کُردها در سرزمین خود´ نه تنها شرایطی وحشتناک، بلکه تحمل ناپذیر برای زندگی ایزدی‌ها به وجود آوردند. به همین دلیل، در این بازه زمانی، میلیون‌ها ایزدی کشته شده و به اسلام گرویدند و هزاران نفر برای نجات جان خود به کشورهای مسیحی گریختند. دلیل اصلی این ستیز‌ها، گرایش مسلمانان برای مسلمان کردن ایزدی‌ها به هر بهایی بوده و هست.

در واکنش به این وضعیت، در سدۀ بیستم، جنبشی ملی‌گرایانه در میان ایزدی‌ها پدید آمد که آنان را ملتی مستقل معرفی کرد و ارتباط شان با کُردها را به‌طور جدی رد کرد. این بخش از ایزدی‌ها بر این باورند که ایزدی‌ها مستقل از ملت کُرد و دارای تاریخ، فرهنگ و زبان خاص خود به نام «ایزدی» هستند و خواستار برپایی دولت ملی ایزدی در میهن تاریخی خود یا خودمختاری در خارج از آن هستند. به نظر آنها تنها دولتی که بر اساس قوانین ایزدی اداره شود، می‌تواند پاسدار حقوق ایزدی‌ها باشد. این رویکرد مورد انتقاد کُردهای مسلمانی قرار می‌گیرد که ایزدی‌ها را هم‌میهن خود می‌دانند. با این حال، باید دادورانه گفت که بخشی از ایزدی‌ها فقط به دلیل سیاست مذهبی بسته و تدافعی‌شان توانسته‌اند خود را حفظ کنند. امروزه کُردهای ایزدی خود را ایزدی می‌نامند، نه به این خاطر که مخالف کُردها یا مسلمانان هستند، بلکه به این دلیل که می‌خواهند نژادگی خود را حفظ کنند.

این اختلافات اجتماعی در جامعه کُردها به پدید آمدن بسیاری از دشواری‌های سیاسی و مدنی برای همه کُردها انجامیده است و بزرگترین چالش، بی دولتی مردم کُرد است. در همین حال، همان‌گونه که تجربه نشان می‌دهد، دولت‌های ملی که کُردستان را تقسیم کرده‌اند، بنا به سرشت خود توانایی آن را ندارند که منافع شهروندانی از ملیت‌های دیگر را همچون منافع خودشان در نظر بگیرند. همچنین در شرایط افزایش فزاینده جمعیتی و برتری اجتماعی‌، اقتصادی و نظامی ملت‌های همسایه بزرگ‌تر (عرب‌ها، تُرک‌ها، فارس‌ها)، ادامۀ اختلافات فردی و اجتماعی و نبود راهکارهای کارآمد برای حل این اختلافات، تهدیدی جدی برای چشم‌انداز پاسداری از نام و نشان ـ هم برای کُردهای مسلمان و هم برای ایزدی‌ها به شمار می‌رود. این چالش تنها زمانی قابل حل است که عامل درونی کُردها به جای ادامۀ رویارویی، در راستای یافتن راه‌هایی برای ایجاد روابط دوستانه تلاش کند. اگر علت نهایی اختلافات اجتماعی کُردها را نقض حقوق دینی ایزدی‌ها بدانیم، راه حل آن هم روشن خواهد بود. اول از همه، باید علت های عینی نقض حقوق ایزدی‌ها، نابرابری اجتماعی را از میان برداشت و نظام عادلانه‌ای در جامعه برپا ساخت، تا منافع هیچ کس پایمال نشود. بسیاری از این موارد بستگی به بخش پیشروی جامعه کُرد دارد. به نوبه خود، سیاست دولت[اقلیم] کُردستان عراق در پرورش جهان‌بینی کثرت‌گرایی و رشد دگراندیش‌پذیری در منطقه خودمختار، روشی کارآمد برای رسیدن به همرایی بین‌المللی و بین مذهبی در جامعه کُرد است. از چشم انداز ملی، می‌توان گفت ایزدی‌ها به‌عنوان وارثان راستین سنت‌های کهن کُردی، در پایداری مذهبی در برابر اسلام -درواقع به سود کل ملت کُرد عمل می‌کنند، زیرا در عمل از نیک نژادی و نام و نشان کُردی دفاع می‌کنند. کُردهای مسلمان که روزگاری مانعی بر سر راه تشکیل دولت ملی بودند، اکنون در روندهای سیاسی مربوط به تعیین سرنوشت خود نقش کارآمدی ایفا می‌کنند. در چنین وضعیتی، می‌توان اتحاد دوباره کردها را، بدون در نظر گرفتن باورهای دینی‌شان، احیای نوعی عدالت تاریخی دانست.

با سپاس فراوان از دوست گرانمایه‌ام میرحمید عمرانی(امید) برای ویرایش این ترجمه

زیرنویس‌ها و توضیحات:

کلیه‌ی واژه‌های داخل کروشه [ ]، معادل‌های روسی و انگلیسی در زیرنویس‌ها، و توضیحات مشخص‌شده با “م”، افزوده‌ی مترجم‌اند.

1. Yury R. Dasni, PhD (Politics), Senior Research Fellow at the Institute of Oriental Studies RAS, Moscow; yudasny@gmail.com ORCID:0009-0001-1463-359

2. Конфликтология, Conflictology, Conflict resolution,

این اصطلاح در زبان فارسی بعنوان «حل منازعه» یا «مدیریت تضاد» نیز ترجمه شده است. م.

3. Interpersonal conflict(م)

٤.‌ میان‌رودان [بین‌النهرین] ـ منطقه‌ای تاریخی در خاور نزدیک و میانه است که در حوضه رودهای دجله و فرات قرار دارد؛ جایی که یکی از کهن‌ترین تمدن‌های تاریخ بشر در آن شکل گرفته است. کُردها خود را مردمان بومی و کهن این ناحیه می‌دانند. امروزه در این سرزمین، کشورهای کنونی عراق، شمال‌شرقی سوریه و بخش‌هایی از ترکیه و ایران قرار گرفته‌اند.

٥.‌ واژه «کور- مان – جی» در ترجمه از زبان کُردی به معنای تحت‌اللفظی «پسرانی که در جای خود ماندند» است، از همین جا گویش کُردی «کورمانجی» برخاسته است و در واقع به معنای گویش باشندگان بومی است.

6. Kорд, Kord(م)

چون در زبان فارسی معادل دقیقی برای حرف “o” وجود ندارد، واژه‌ی “Kорд” به‌صورت «کورد» نوشته شده تا آن را از کُرد”курд” متمایز کند. م

7. Ethnonym, (م) اتنونیم

٨.‌در شرفنامه آمده است که«… ظاهرا لفظ کرد تعبیر از صفت شجاعت است، چرا که اکثر شجاعان روزگار و پهلوانان نامدار ازین طایفه برخاسته‌اند … ، شرفنامه تاریخ مفصل کردستان، تالیف شرف خان بن شمس‌الدین بدلیسی، به اهتمام ولادیمیر ولییامینوف زرنوف، ص ١٥، چاپ دیبا، ١٣٧٧، تهران. م

٩.‌ ساسانیان پارس نبودند بلکه از هم‌نسل‌های ماد‌ها بودند. خلق‌های زیادی و از جمله بسیاری از خلق‌های بومی ایرانی میان‌رودان و همچنین پارسی‌هایی که آیین یزیدی و زرتشتی داشتند جزو امپراتوری ساسانیان بودند. پارسی‌ها پس از حمله اعراب و شکست امپراتوری ساسانی در قرن هفتم، دولت مستقل خود را تشکیل دادند. هم‌نسل‌های مادی‌ها به دلیل پراکندگی نتوانستند متحد شوند و مطیع خلافت عرب شدند. منظور از «حکومت جدید» دقیقاً همان حکومتی است که پارسی‌ها تشکیل دادند و فرمانراوی این پادشاهی تازه بنیاد شد. از منابع روسی و منابع کُردها مانند شرف‌نامه اثر شرف‌خان بدلیسی و آداب و رسوم کُردها اثر محمود بایزیدی، مشخص است که اصطلاح «کُرد» در زمان فروپاشی امپراتوری ساسانی وجود نداشته است. طبق گفته بدلیسی، قبایل پرشمار ایرانی در ارتباطی تنگاتنگ باهم، وجود داشتند و نام بسیاری از آن‌ها در شرفنامه ذکر شده است. بایزیدی می‌نویسد که کُردها مردمی آمیخته‌اند که از قبایل و عشایر متعدد کهن ایرانی تشکیل شده‌اند. بنابراین، احتمالاً اصطلاح «کُرد» در قرون ۹ و ۱۰ میلادی ظاهر شد و مبتکر این نامگذاری حکومت نوبنیاد پارس‌ها بود، حکومتی که همه قبایل و عشایر بومی ایرانی (نه پارسی) را که در طول تاریخ باستانی دارای دولت، ارتش و ضرب سکه بودند، زیر این عنوان متحد کرد. پی‌افزود نویسنده.

١٠.‌ نامی که یک ملت، خلق یا گروه برای خود به‌کار می‌برد.(١٠)

١١.‌ شناخت نام‌های اتنیکی، ‌Ethnonymic.(م)

١٢.‌ اتنوژنز، پیدایش اتنیکی، شکل‌گیری اتنیک(م)

١٣.‌ آکادمیسین.(م)

١٤.‌ تذکره اربیل؛ وقایع نامه آربلا – Chronicle of Arbela(م)

١٥.‌ کمپلکس، مجموعه.(م)

١٦.‌ خودنامی ایزدی [ezdi] از دو واژه تشکیل شده است: ez-da، که بطور تحت الفظی به معنای «مرا داد» است، و منظور این است که — خدا مرا داده (خلق کرده) است.

١٧.‌ منظور از ایزدی‌گری، دین ایزدی‌ها است که در زمان‌های بسیار دور پدید آمده و پایۀ آن پرستش خدای یگانه و هفت فرشته بزرگ است.

١٨.‌ در سدۀ سیزدهم، با فرمان برایم[ابراهیم] شیخ اصلی ایزدی‌ها، شاهزاده‌‌نشین داسین به شیخان تغییر نام یافت. شهر دهوک که تا امروز حفظ شده است، در شمال عراق قرار دارد و بخشی از منطقه خودمختار کُردستان است.

١٩.‌ حلب.(م)

٢٠.‌ نیایشگاه‌‌‌هایی که در دوران باستان برای خدایان ساخته می‌شد. م

21. Proselytism(م)

٢٢.‌ هر چند سیاست‌های همگون سازی حاکمان کشورهایی که سرزمین کُردستان در میان آن‌ها تقسیم شده است همواره در راستای همگون‌سازی کُردها بوده است، اما مبارزه و پایداری این ملت مهم‌ترین مانع در برابر پیشبرد این سیاست بوده است. پروفسور لازاریف در این مورد به درستی اشاره می‌کند که «کُردها در جنوب غربي آسيا و تقريبا در تمام كشورهایی كه در آن زندگي مي كنند بزرگترين اقليت ملي هستند. تنها در ايران جمعيت آنها از آذربايجاني‌ها كمتر بوده، در مقايسه با آنها كمتر زير نفوذ «سياست فارسي کردن» قرار گرفته، از نظر حدت حيات اتنیکی و در درجه نخست از لحاظ سياسي در ميان ديگر اقليت‌های ملی در اولويت قرار دارند. کُردها از نظر خصوصيات اتنیکی بطور مشخص از اتنیک‌هاي حاكم كشورهایی كه در آن زندگي مي‌کنند متمايز هستند (از نظر زبان – بخصوص در تركيه، عراق و سوريه، از نظر مذهب در ايران و تا حدي در عراق و تركيه، از نظر سازماندهي اجتماعي بيشتر در ايران و عراق). اين اختلافات مانع اساسي همگون شدن کُردها توسط ترك‌ها، عرب‌ها و فارس‌ها بوده، همزمان منشاء خصومت هاي شديد اتنیکی گرديده است.

سرچشمه: پروفسور م. س. لازاریف، مساله کُرد (منشاء رشد و موقعیت کنونی)، ص ٢١، کُردستان معاصر، ترجمه کامران امین‌آوه، نشر روشنگری، آلمان، چاپ دوم ١٣٩٦(م)

23. САМООПРЕДЕЛЕНИЕ (self-determination)

٢٤.‌ هدف دولت اسلامی عراق و شام (داعش) برپایی خلافت جهانی بود. داعش در بسیاری از کشورهای جهان، از جمله روسیه فدراتیو، به‌عنوان سازمان تروریستی شناخته شده است. در تاریخ ۳ اوگوست ۲۰۱۴، داعش به ایزدی‌های منطقه سنجار (عراق) با هدف مجبور کردن آنها برای گرویدن به اسلام و الحاق به خلافت حمله کرد.

٢٥.‌ کلیشه، رفتار قالبی، Stereotype)م)

26. Xenophobia

*منبع این برگردان:

КУРДЫ И ЕЗИДЫ: ПРИЧИНА ТЫСЯЧЕЛЕТНЕГО КОНФЛИКТА И ЕГО ПОСЛЕДСТВИЯ, C 56-66

ВЕСТНИК Института востоковедения РАН 2024 2 (28), Жур нал вы хо дит че ты ре раза в год Основан в феврале 2018 года Москва

منابع این مقاله:

1. Аристова Т.Ф. Курды Закавказья (историко-этнографический очерк). М., 1966

[Aristova T.F. Kurds of Transcaucasia (historical and ethnographic essay). Moscow, 1966 (in Russian)].

2. Баязиди М.Махмуд. Нравы и обычаи курдов. М., 1963

[Bayazidi M. Mahmoud. Morals and customs of the Kurds. Moscow, 1963 (in Russian)].

3. Бидлиси Шараф-хан. Шараф-наме. Памятники письменности Востока. Т.I–II. Пер. Е.И. Васильевой. М., 1976

[Bidlisi Sharaf Khan. Sharaf-nameh. Monuments of Eastern Literature Vol. I–II. Trans. E.I. Vasilyeva. Moscow, 1976 (in Russian)].

4. Васильева Е.И. Юго-Восточный Курдистан в XVI–XIX вв. СПб., 2016

[Vasilyeva E.I. South-Eastern Kurdistan in the 16th-19th centuries. St. Petersburg, 2016 (in Russian)].

5. Вильчевский О.Л. Очерки по истории езидства. Атеист. 1930. №51. С. 81–113

[Vilchevsky O.L. Essays on the history of Yazidism. Atheist. 1930. No. 51. Pp. 81–113 (in Russian)].

6. Вильчевский О.Л. Курды. Введение в этническую историю курдского народа. М., 1961

[Vilchevsky O.L. Kurds. Introduction to the ethnic history of the Kurdish people. Moscow, 1961 (in Russian)].

7. Дарендорф Р. Элементы теории социального конфликта. Социологические исследования. 1994. №5. С. 142–147

[Dahrendorf R. Elements of the theory of social conflict. Sociological studies. 1994. No. 5. Pp. 142–147 (in Russian)].

8. Дасни Ю.Р. Путешествие из Москвы в Курдистан. М., 2010

[Dasni Y.R. Journey from Moscow to Kurdistan. Moscow, 2010 (in Russian)].

9. Дасни Ю.Р., Вертяев К.В. В поисках забытого прошлого: сборник материалов конференции. М., 2018

[Dasni Y.R., Vertyaev K.V. In Search of the Forgotten Past: Proceedings of the International Scientific and Practical Conference. Moscow, 2018 (in Russian)].

10. Дашков С.Б. Цари царей – Сасаниды. Иран III—VII вв. в легендах, исторических хрониках и современных исследованиях. М., 2008

[Dashkov S.B. Kings of kings – Sassanids. Iran III–VII centuries, in legends, historical chronicles and modern research. Moscow, 2008 (in Russian)].

11. Дьяконова И.М. История Древнего Востока. Ч1. Месопотамия. М., 1993

[Dyakonova I.M. History of the Ancient East. Part 1. Mesopotamia. Moscow, 1993 (in Russian)].

12. Егиазаров С.А. Краткий этнографическо-юридический очерк езидов Эриванской губернии. Тифлис, 1981

[Egiazarov S.A. A brief ethnographic and legal sketch of the Yezidis of the Erivan province. Tiflis, 1981 (in Russian)].

13. Козер Л.А. Функции социального конфликта. М., 2000

[Coser L. A. The Functions of social conflict. Moscow, 2000 (in Russian)].

14. Лазарев М.С. Курдский вопрос (1981–1917). М., 1984

[Lazarev M.S. Kurdish question (1981–1917). Moscow, 1984 (in Russian)].

15. Лазарев М.С., Мгои Ш.Х., Васильева Е.И., Гасратян М.А., Жигалина О.И. История Курдистана. М., 1999

[Lazarev M.S., Mgoi Sh.H., Vasilyeva E.I., Gasratyan M.A., Zhigalina O.I. History of Kurdistan. Moscow, 1999 (in Russian)].

16. Лерх П.И. Исследования о биранских курдах и их предках северных халдеях. СПб., 1856–58

[Lerkh P.I. Research on the Iranian Kurds and their Northern Chaldean ancestors. St. Petersburg, 1856–58 (in Russian)].

17. Марр Н. Еще о слове «челеби» (К вопросу о культурном значении курдской народности в истории Передней Азии). Т. 20. СПб., 1910

[Marr N. More about the word ‘chelebi’ (On the question of the cultural significance of the Kurdish people in the history of Western Asia). Vol. 20. St. Petersburg, 1910 (in Russian)].

18. Ментешашвили А.М. Курды. Очерки общественно-экономических отношений, культуры и быта. М., 1984

[Menteshashvili A.M. Kurds. Essays on socio-economic relations, culture and life. Moscow, 1984 (in Russian)].

19. Минорский В.Ф. Курды. Петроград, 1915

[Minorsky V.F. Kurds. Petrograd, 1915 (in Russian)].

20. Мирзоев К.И. Курды, малая энциклопедия. Алматы, 2001

[Mirzoev K.I. Kurds, small encyclopedia. Almaty, 2001 (in Russian)].

21. Никитин В. Курды. Пер. с франц. М., 1964

[Nikitin V. Kurds. Trans. from French. Moscow, 1964 (in Russian)].

22. Олферьев С.П. В верховьях тигра. М., 2017

[Olferev S.P. In the upper reaches of the tiger. Moscow, 2017 (in Russian)].

23. Омархали Х.Р. Йезидизм из глубины тысячелетий. СПб., 2005

[Omarchali Khanna. Yezidism from the depths of millennia. St. Petersburg, 2005 (in Russian)].

24. Поладян Аршак. Курды в VII–X вв. по арабским источникам. Ереван, 1987

[Poladyan A. Kurds in the 7th-10th centuries according to Arabic sources. Yerevan, 1987 (in Russian)].

25. Рашад Миран. Этно-конфессиональная ситуация в современном Курдистане. СПб., 2003

[Rashad Miran. Ethno-confessional situation in modern Kurdistan. St. Petersburg, 2003 (in Russian)].

26. Allison F.C. The Yezidi oral tradition in Iraqi Kurdistan. London, 2001.

27. Ferdinand Hennerbichler. Origin of Kurds. Advances in Anthropology. 2012. Vol. 2. No. 2. Pp. 64–79.

28. Kreyenbroek Ph.G. Yezidizm: its Background, Observances and Textual Tradition. Lewiston, N.Y., 1995.

29. Layard A.H. Nineveh and its remains. Vol. I–II. N.Y., 1849.

منابع الکترونیکی:

30. Мосаки Н.З. Почему «курды-езиды» не думают репатриироваться в Южный Курдистан?

URL: https://regnum.ru/article/1441718 (تاریخ مراجعه: ٧ اکتبر ٢٠٢٣)

31. Пирбари Д., Рзгоян Р. К вопросу об идентичности езидов

URL: https://www.ezidipress.com/ru/2014/01/31/к-вопросу-об-идентичности-езидов-3/ (تاریخ مراجعه: ٧ اکتبر ٢٠٢٣)

32. Ali Majid Hassan. The identity controversy of religious minorities in Iraq: the crystallization of the Yazidi identity after 2003. British Journal of Middle Eastern Studies, Feb., 2019.

URL: https://doi.org/10.1080/13530194.2019.1577129 (تاریخ مراجعه: ٧ اکتبر ٢٠٢٣)

ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان

زیاتر لە وتارەکانی گۆڤار

هەمووی ببینە
وتارەکانی گۆڤار

ڕێنووسی کوردی و ڕێنمایی نووسین

بە سەرنجدان بەوەی نووسەرانی تیشک و خوێندەوارانی کورد، بنەما گشتییەکانی ڕێنووسی کوردی دەزانن، بە پێویستیمان نەزانی هەموو بەشەکانی ڕێنووسی کوردی لێرە بنووسینەوە و تەنیا لەم نووسراوە کورتەدا ئاماژە بەو خاڵانە کراوە کە بەشێکی زۆر لە نووسەران لەبەرچاویان ناگرن و بە هەڵە دەیاننووسن.

وتارەکانی گۆڤار

لە نیشانەناسییەوە تا ئوستوورەپەردازی: خوێندنەوەی شێعری «کیژی سوور خاوەن مانگە»ی لەیلا ساڵحی

پوخته‌ی بابه‌ت: ئوستووره‌ گێڕانه‌وه‌ یان كۆمه‌ڵه‌ گێڕانه‌وه‌یه‌كی ڕه‌مزی و نمادینی ئاوات، بایخ، ترس و ویستی میلله‌ته‌كانن، گێڕانه‌وه‌ و ده‌ربڕینێك چ له‌ ڕێگه‌ی حیكایه‌ت و به‌یت و باو و به‌ گشتی داب و نه‌ریته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ،چ به‌ زمانی ئه‌ده‌بیات، سینما ، نیگاركێشی و…

وتارەکانی گۆڤار

بە ناو کوردستانی ئازاددا؛ گەشتێک بە ناو وڵاتێکی تەژی لە متمانە

پێشەکی لە نێوان ئەو بەرهەمانەی کە لەسەر کوردستان، ژیانی گەلی کورد، ناسنامە و مێژووی ئەم گەلە نووسراون، هەندێک کتێب تەنها بەهۆی زانیارییەکانیان گرنگ نین، بەڵکو بەهۆی ئەوەیە کە بتوانن کوردستان و کورد لە ڕوانگەی مرۆڤێکی گەشتیار، چاودێر و بیرمەندەوە پیشان بدەن. کتێبی…