بە ناو کوردستانی ئازاددا؛ گەشتێک بە ناو وڵاتێکی تەژی لە متمانە
زانیاری بڵاوکردنەوە
- نووسەر
- هاوڕێ
- جۆر
- وتاری گۆڤار
- بڵاوکراوەتەوە لە
- گۆڤاری تیشک
- وەشانخانە
- ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک
- ڕێکەوت
- 2026/11/13
- بەرگ
- ٢٨
- ژمارە
- ٧٤
- ISSN
- 2942-7894
- زمان
- کوردی
- لاپەڕەکان
- ٤٦١ – ٤٦٤
هاوڕێ (2026): بە ناو کوردستانی ئازاددا؛ گەشتێک بە ناو وڵاتێکی تەژی لە متمانە. گۆڤاری تیشک ٢٨ (٧٤)، ٤٦١–٤٦٤، ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک.
پێشەکی
لە نێوان ئەو بەرهەمانەی کە لەسەر کوردستان، ژیانی گەلی کورد، ناسنامە و مێژووی ئەم گەلە نووسراون، هەندێک کتێب تەنها بەهۆی زانیارییەکانیان گرنگ نین، بەڵکو بەهۆی ئەوەیە کە بتوانن کوردستان و کورد لە ڕوانگەی مرۆڤێکی گەشتیار، چاودێر و بیرمەندەوە پیشان بدەن. کتێبی «بە کوردستانی ئازاددا» لە نووسینی خاتوو هێلا شلۆمبێرگێر لەو جۆرە بەرهەمانەیە کە گەشتکردن لەگەڵ بیرکردنەوە و هەست و تێڕوانین تێکەڵ دەکات.
ئەم کتێبە تەنها گێڕانەوەی گەشتێک بۆ ناوچەیەک نییە؛ بەڵکو هەوڵێکە بۆ نزیکبوونەوە لە خاکێک، خەڵکێک و کۆمەڵگەیەک کە لە درێژایی مێژوودا لەگەڵ پرسی ناسنامە و ئازادییەوە دەستی و پەنجەی نەرم نەبووە. لە خوێندنەوەی کتێبەکەدا، کوردستان تەنها ناوێکی جوگرافی نییە؛ دەبێتە شوێنی یادەوەری، خەون، خەبات، ناسنامە و هیوا.
لەو ڕووەوە، گرنگیی کتێبەکە تەنها لە بابەتی گەشتەکەی نییە، بەڵکو لەوەدایە کە خوێنەر بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆتر لەگەڵ ژیانی کۆمەڵایەتی و مرۆیی کوردستان پەیوەندی دروست دەکات.
کوردستان لە نێوان گەشت و ناسنامەدا
گەشتکردن لە زۆربەی بەرهەمە ئەدەبییە گەشتیارییەکاندا تەنها گواستنەوەی مرۆڤ لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر نییە؛ گەشت هەندێک جار شێوازێکە بۆ ناسینی مرۆڤ و کۆمەڵگە. لەم کتێبەشدا، کوردستان لە ڕێگەی گەشت و بینین و دیدارەوە دەبێتە بابەتی تێڕوانین و لێکدانەوە.
نووسەر بە چاوی گەشتیارێک دەڕوانێتە سروشت، گوند، شار، شاخ و دۆڵ و ژیانی خەڵک. بەڵام لە پشت ئەم وێنانەدا پرسیارێکی گەورەتر هەیە: ئەم خاکە بۆ خەڵکەکەی چییە؟
وەڵامی ئەم پرسیارە تەنها لە جوگرافیا یان سروشتدا نییە. خاک لە هەستی مرۆڤی کورددا پەیوەندییەکی قووڵی بە ناسنامەوە هەیە. کوردستان لە تێڕوانینی ئەم جۆرە گێڕانەوەیەدا دەبێتە شوێنی کۆبوونەوەی مێژوو و ئێستا؛ شوێنی یادەوەریی نەوەکان و هیوا بۆ داهاتوو.
بۆیە خوێنەر کاتێک لەگەڵ وێنەی سروشتی کوردستان، ژیانی خەڵک و کەلتووریاندا ڕووبەڕوو دەبێتەوە، تەنها وێنەی ناوچەیەکی جوان نابینێت؛ بەڵکو هەستی بەوە دەکات کە لە پشت هەر گوند و شاخ و شارێکدا چیرۆکێکی مرۆیی و مێژوویی هەیە.
مرۆڤ و خاک؛ پەیوەندییەکی قووڵی ناسنامەیی
یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی خوێندنەوەی «بە ناو کوردستانی ئازاددا» پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و خاکە. لە تێڕوانینێکی ئەکادیمیدا، خاک تەنها بۆشاییەکی جوگرافی نییە؛ دەتوانێت ببێتە بەشێک لە ناسنامەی کۆمەڵایەتی و مێژووییی کۆمەڵێک مرۆڤ.
کاتێک باس لە کوردستان دەکرێت، ئەم پەیوەندییە زیاتر ئاڵۆز دەبێت، چونکە پرسی کوردستان بە مێژوو، زمان، کەلتوور و هەستی ناسنامەی کوردییەوە گرێدراوە. لەم ڕووەوە، ئەوەی کتێبەکە دەیخاتە بەردەم خوێنەر تەنها پرسیاری «کوردستان چۆنە؟» نییە، بەڵکو پرسیاری «کوردستان بۆ کورد چییە؟» ـیشە.
ئەم جیاوازییە زۆر گرنگە. چونکە گەشتیار دەتوانێت شوێنێک ببینێت و وەسفی بکات، بەڵام تێگەیشتن لە مانای ئەو شوێنە بۆ خەڵکەکەی پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵتر هەیە. لەبەر ئەمە، خوێندنەوەی کتێبەکە دەتوانێت بۆ خوێنەر ببێتە دەستپێکی بیرکردنەوە لەسەر پەیوەندیی نێوان جوگرافیا و ناسنامە.
ئازادی؛ تەنها پرسیارێکی سیاسی نییە
ناوی کتێبەکە خۆی، واتە «بە ناو کوردستانی ئازاددا»، خوێنەر بەرەو پرسیاری ئازادی دەبات. بەڵام ئازادی نابێت تەنها بە مانای سیاسییەکەی بخوێندرێتەوە.
ئازادی دەتوانێت مانای پاراستنی زمان، کەلتوور، مێژوو و توانای کۆمەڵگە بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆی هەبێت. بۆ گەلێک کە ناسنامەکەی لەگەڵ زمان و کەلتوور و خاکدا پەیوەندییەکی قووڵی هەیە، پاراستنی ئەمانە خۆی جۆرێک لە خەبات بۆ مانەوە و بەردەوامبوونە.
لەو ڕووەوە، کتێبەکە دەتوانێت خوێنەر بەرەو تێگەیشتنێکی فراوانتر لە چەمکی ئازادی و ڕزگاری ببات. ئازادی تەنها گۆڕینی سیستەمێکی سیاسی نییە؛ بەڵکو دەتوانێت پڕۆسەیەکی درێژخایەن بێت بۆ گەشەپێدانی کۆمەڵگە، بەرزکردنەوەی هۆشیاری، پاراستنی کەلتوور و بەهێزکردنی توانای مرۆڤ.
خەبات؛ لە چەکەوە بۆ هۆشیاری
یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی ئەم خوێندنەوەیە ئەوەیە کە خەباتی گەلی کورد نابێت تەنها بە خەباتی چەکداری سنووردار بکرێت. مێژووی کۆمەڵگەکان پیشانی دەدات کە هیچ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بە چەک بە تەنیا بەدەست نایەت.
خوێندن، هۆشیاری، پەروەردە، پاراستنی زمان، بەهێزکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی، یەکگرتوویی و دروستکردنی بیرکردنەوەی سیاسی، هەموویان بەشێکن لە پڕۆسەی گەشەپێدانی کۆمەڵگە.
لەو ڕووەوە، ئەگەر کتێبەکە وەک بەرهەمێکی تێکەڵکەرەوەی گەشت و مێژوو و کۆمەڵناسی بخوێندرێتەوە، دەتوانێت پرسیارێکی گرنگ بخاتە بەردەم خوێنەر: ئایا داهاتووی کۆمەڵگە تەنها بە خەباتی سیاسی و چەکداری دروست دەکرێت، یان پێویستی بە بنیاتنانی مرۆڤ و دامەزراوە و هۆشیارییەکی نوێش هەیە؟
ئەم پرسیارە کتێبەکە لە سنووری گێڕانەوەی گەشت دەرەخات و دەیباتە ناو بوارێکی فراوانتری بیرکردنەوەی کۆمەڵایەتی و سیاسی.
کەلتوور و زمان وەک بنەمای ناسنامە
لە هەر کۆمەڵگەیەکدا زمان و کەلتوور دوو بنەمای سەرەکیی ناسنامەن. کوردیش لە درێژایی مێژوودا بە زمان، ئەدەب، مۆسیقا، هۆنراوە، نەریت و شێوازی ژیانەوە ناسنامەکەی پاراستووە.
بۆیە هەر گێڕانەوەیەک کە باسی کوردستان و ژیانی خەڵکی دەکات، بە شێوەیەک یان شێوەیەکی تر دەچێتە ناو ئەم پرسیارە: چۆن ناسنامەی کۆمەڵایەتی لەگەڵ گۆڕانکارییە مێژوویی و سیاسییەکاندا خۆی دەپارێزێت؟
لە کتێبەکەدا، ئەم بابەتە لە چوارچێوەی گەشت و دیدارەوە دەردەکەوێت. خوێنەر لەگەڵ خەڵک و ژیانی ڕۆژانەیان نزیک دەبێتەوە و لە ڕێگەی ئەم نزیکبوونەوەیەوە دەکرێت تێبگات کە کەلتوور تەنها شتێکی مۆزەخانەیی نییە؛ بەڵکو بەشێکی زیندووی ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤە.
ڕۆڵی وەرگێڕان
لە هەر بەرهەمێکی وەرگێڕدراودا، وەرگێڕ تەنها گواستنەوەی وشەکان لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر ناکات. ئەو هەروەها پەیوەندییەکی نوێ لەنێوان نووسەر و خوێنەری زمانەکەی خۆی دروست دەکات.
لە پەڕتووکی«بە ناو کوردستانی ئازاددا»دا، وەرگێڕانی هەڵمەت مەعروفی گرنگیی تایبەتی هەیە، چونکە خوێنەری کورد بەهۆی وەرگێڕانەکەوە دەتوانێت ئەو جیهانە لە زمانی خۆیدا بخوێنێتەوە.
گرنگیی وەرگێڕان لەوەدایە کە دەبێت هاوکات دوو ئامانج بپارێزێت: یەکەم، واتا و مەبەستی دەقی سەرچاوە؛ دووەم، ڕەوانی و سروشتیی زمانی مەبەست. ئەگەر وەرگێڕ تەنها وشەکان بگوازێتەوە، دەقەکە دەتوانێت وشک و بێڕۆح ببێت؛ بەڵام ئەگەر بە ئازادییەکی زۆر لە دەقی سەرەکی دوور بکەوێتەوە، ئەوا دەنگی نووسەر دەگۆڕێت.
لەو ڕووەوە، وەرگێڕانی ئەم کتێبە دەتوانێت بەشێک لە پڕۆسەی نزیککردنەوەی خوێنەری کورد بێت لەگەڵ بەرهەمێکی نووسراو لە دەرەوەی زمان و ئەزموونی ڕاستەوخۆی کوردی.
هەڵسەنگاندنی ڕەخنەگرانە
بەهای کتێبەکە لەوەدا نییە کە خوێنەر دەبێت لەگەڵ هەموو تێبینی و هەڵسەنگاندنەکانی نووسەر هاوڕا بێت. بە پێچەوانەوە، خوێندنەوەی ئەکادیمی پێویستی بە جیاکردنەوەی نێوان «ئەزموونی کەسیی نووسەر» و «داتا و ڕاستییە مێژووییەکان» هەیە.
هەر گەشتیارێک شوێن و ڕووداو لە پێناوی ئەزموونی خۆیەوە دەبینێت. بۆیە ڕوانگەی نووسەر، هەرچەندە دەتوانێت گرنگ و کاریگەر بێت، بەڵام لە کۆتاییدا ڕوانگەیەکی مرۆیی و کەسییە. خوێنەری ڕەخنەگر دەبێت لەگەڵ ئەو دەلاقەیە گفتوگۆ بکات، نەک بەبێ پرس و پرسیار وەری بگرێت.
ئەم خاڵە هیچ بەهایەک لە کتێبەکە کەم ناکات. بەڵکو وای لێدەکات خوێنەر بە چاوێکی وردتر و بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانەتر لێی بڕوانێت.
حیزب، سەرکردایەتی و هیوا
لە بەشێکی گرنگی تێڕوانینی کتێبەکەدا، خوێنەر تەنها ناچێتە ناو کوردستانی سروشتی و کۆمەڵایەتی، بەڵکو نزیک دەبێتەوە لە جیهانی سیاسی و خەباتی کورد و لە ناو ئەو جیهانەدا، لە حیزب و سەرکردایەتی و ئەو کەسانەی کە باری خەبات و هیوا و دڵسۆزییان لەسەر شانی خۆیان هەڵگرتووە.
ئەم بەشە لەبەر ئەوە گرنگە کە مێژووی سیاسیی کوردستان تەنها مێژووی ڕووداوەکان نییە؛ مێژووی مرۆڤەکانیشە. پشت هەر بڕیارێکی سیاسی، هەست و ترس و ئومێد و باوەڕی مرۆڤان هەیە. بۆیە کاتێک کتێبێک ئەم مرۆڤانە لە ژیانی ڕۆژانە و خەباتی سیاسییاندا نزیک دەخاتەوە، مێژوو لە شێوەیەکی زیندووتر دەردەکەوێت.
لەو ڕووەوە، ئەو سەرکردە و کەسانەی کە لە گێڕانەوەی کتێبەکەدا دەردەکەون، تەنها ناوی کەسایەتییە مێژووییەکان نین؛ بەڵکو هێمای ئەو کۆمەڵگەیەن کە لە نێوان خەبات، دڵسۆزی، بوێری و هیوا بۆ داهاتوودا دەژی.
کۆتایی
“بە ناو کوردستانی ئازاددا” دەتوانرێت لە چەند ئاستێکدا بخوێندرێتەوە: وەک گێڕانەوەی گەشت، وەک بەڵگەیەکی مرۆیی، وەک دەقێکی کەلتووری و وەک دەستپێکێک بۆ بیرکردنەوە لە پرسی ناسنامە و ئازادی.
هێزی سەرەکیی کتێبەکە لەوەدایە کە کوردستان لە چوارچێوەی نەخشە و جوگرافیا دەرەخات و دەیباتە ناو جیهانی مرۆڤەکان. کوردستان لێرەدا تەنها خاک نییە؛ خاکێکە کە یادەوەرییەکان لەسەرە، خەڵک لەسەر دەژین، کەلتوور لەسەر دەژی، و هیوا بۆ داهاتوو لە ناخی مرۆڤەکانیدا بەردەوامە.
خوێندنەوەی ئەم کتێبە بۆ خوێنەری کورد دەتوانێت جۆرێک لە خۆناسین بێت، چونکە هەندێک جار پێویستە مرۆڤ خۆی و خاکەکەی لە چاوی کەسێکی دەرەوە ببینێت بۆ ئەوەی هەندێک لە وردەکارییەکانی زیاتر ببینێت. بۆ خوێنەری نائاشنا بە کوردستانیش، کتێبەکە دەتوانێت دەروازەیەک بێت بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵگەیەک کە مێژوو و ناسنامە و ئازادی لە ناخیدا بە یەکەوە گرێدراون.
لە کۆتاییدا، «بە ناو کوردستانی ئازاددا» تەنها بانگەوازێک بۆ سەیرکردنی کوردستان نییە؛ بانگەوازێکە بۆ تێگەیشتن لە کوردستان. جیاوازیی نێوان «بینین» و «تێگەیشتن» لێرەدا زۆر گرنگە. دەتوانیت شاخەکان ببینیت، بەڵام بۆ تێگەیشتن لە مانای شاخ بۆ مرۆڤی کورد، پێویستە مێژوو و کەلتوور و هەستی ئەو مرۆڤەش بخوێنیتەوە.
لەبەر ئەوە، ئەم کتێبە دەتوانێت بۆ خوێنەر گەشتێک بێت؛ بەڵام گەشتێک کە کۆتایییەکەی لەگەڵ داخستنی دوا لاپەڕەی کتێبەکە نییە. چونکە ئەو پرسیارانەی کتێبەکە دەیخاتە بەردەم خوێنەر پرسیاری خاک، ناسنامە، ئازادی، خەبات و داهاتوو دوای تەواوبوونی خوێندنەوەکەش لە مێشک و هۆشی مرۆڤدا بەردەوام دەبن.
لەو ڕووەوە، «بە ناو کوردستانی ئازاددا» دەتوانێت بەرهەمێک بێت کە خوێنەر تەنها لە ڕێگەیەکی گەشتدا نابات، بەڵکو بەرەو ناو دڵی خاکێک دەبات کە لە مێژوودا هەمیشە خەونی ئازادیی بینیوە.
ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
