ڤیرهایشتن و دوارەسازی دەسەڵات زوانی ئەرا بانانەل چەندزوانە
زانیاری بڵاوکردنەوە
- نووسەر
- گەڕین هەمەوەند
- جۆر
- وتاری گۆڤار
- بڵاوکراوەتەوە لە
- گۆڤاری تیشک
- وەشانخانە
- ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک
- ڕێکەوت
- 2026/11/13
- بەرگ
- ٢٨
- ژمارە
- ٧٤
- ISSN
- 2942-7894
- زمان
- کوردی
- لاپەڕەکان
- ٣٧٧ – ٣٨٧
هەمەوەند، گەڕین (2026): ڤیرهایشتن و دوارەسازی دەسەڵات زوانی ئەرا بانانەل چەندزوانە. گۆڤاری تیشک ٢٨ (٧٤)، ٣٧٧–٣٨٧، ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک.
ئاگو!بۆنژور، سڵام.
Miiŋa nyɛ fɛɛ, Mekyia wɔn, Buenas tardes, Makadii,
ئێوارە گشت ڤە خەێر بوو.
مایە شانازییە ئەڕام ک دەنگ کریامە ڤە سەمپۆزیوم مۆزاییک تاگەر ڕوانگە ئەفریقایێک ئەژ بابەت ئاموزشت زوان داڵکەیی ڤەگەرد شێڤە دژ ڤە ستعمار پێشکەش بکەم.مەێتم ئەژ دوکتۆر ئەمیر کەلان و شەبەکە مۆزاییک زانستگا مەکگیل دەسخوەشی بکەم ک باوەڕیان یە بی ک منیش ڤە سەر ئێ بابەتە قسە ئەرا ڤتن درم.
ئاموزشت ڤە زوان داڵکەیی چ ڤە نام خوەنینەلم چ ڤە نام شوخڵم هەر ڤە ئەسکە ڤیرێ من ڤەرێ وژێ کیشاوی. ئەڕا ڤە ڤەردەست هایشتن دیمەن مەنتەقەیی ڤە بابەت کێشەگەل و سەرکەتنەل ئاموزش چەندزوانە، نیازە ک ئازموونەل ئاموزشی وژم بیلم ڤە نام بەستەر تاریخی و فەرهەنگی وژیان. ڕوانگەل و زەمینەگەل ک ئێمڕووژ ڤە نام ئێ ڤتار کلیدییە بەڕەسییە مەکەم، گشتگیر نییەن و نەبایست ڤە ئونوان زایەڵە یەکلایی ئەژ ئازموون سەرانسەر قارە ئەفریقا ڤە ژمارە بان. ئازموون من ئەژ ئاموزش چەندزوانەێ سووار ڤە زوان داڵکەیی، ئەژ دەوران کەڵینگ بین و مەدرەسەچین پێشدەبستانی تا دەبستان ئێ ڤڵات “غەنا” شکڵ گرتێیە. دەورەێ نزیک ڤە هەشت ساڵ ک هالیپا ئەژ گیاندارترین ساڵەل ڤیرم و ڕەوایەتەل ئاموزشی منە. من چۊ ئایل چەندزوانە چیم ڤە نام ئێ ساختارە- قسەکەر ڤە سەر زاونەل “گا”، “ئینگلیسی” و “چووی”.
شەوق من ئەڕا یادگیری، فرە ڤەخت ڤە ژێر فشار پەیرەوی کردن مەئلمەل ئەژ سیاسەتەلێ بی ک دەوڵەمەنی زوانی و سەرکەنییەل فەرهەنگی ک ڤەگەرد وژم ماوردم ڤە کڵاس، ڤە ڤەر چەم نمەگرتن. ساختار ئاموزشی و زوورەملی ئەڕا پلانن زۊتر ئایلەمەدرەسەییەل ڤەرێ لا ئاموزش ڤە سەر زوان ئینگلیسی، فرەگل چەندزوانە بین ڤە ئونوان توانایی ڤە ژمارە نماورد و حەقیقەت زوانی من و -بێ ژمارە ئایلەلتر_ چۊ چێ “نافەرمی” یان “بوومی” ڤە هساوە ماورد. ڕوانگە من یەکێک ئەژ فەراوان ڕوانگەل ڤە نام “غەنا” و سەرانسەر “ئەفریقایە” ک ڤەگەرد نەسل هەمەڕەنگێ ئەژ ئایلەمەدرەسەییەل هامدەنگە. ئێمە ڤە نامدڵ چەندین چاکسازی ئاموزشی ڤەسەر زوان داڵکەیی گەپا بیمن. ئێمە “مۊشەل ئازمایشگایی” پلانەل چاکسازی بیمن ک فرەگل ڤە ئسم “پەیجووریەل موردی ئاموزش سەواد” شناسە مێڤیان.
“ڤە ئێرە بازی زوانی من دو مانا هەسە نامێ، چوون هەنەک ماجراکە فرە قۊلە: هەم ئاماژە ڤە سوژە ئازمایشگایی درێ، و هەمیش ئاماژە ڤە سکە تڵا مستعمراتی”گۆلد گینی” ک نەماد بازرگانی نامجا بریتانیا و ئەفریقایە.”
واژەی”گینی” وژێ چەند لوو مانا درێ: ڕیشەێ هەسە نام واژە بەڕبەڕی
“aginaw “
ڤە باکوور ئەفریقا، ک ڤە پیاگەل سێتاوە باشوور سەهراێ کەڵینە مووشن.پرتقالیەل ئێ واژە ڤە شێڤەێ
“Guiné”
ئەڕا مەردمان کەنارە دەریا ڤە ڕووژاوا ئەفریقا ڤە کارە مەگرن. دوماگل واژەکە گوەڕیاس و بییەسە “گۆلد گینی” -سکە ک ساڵ ١٦٦٣ زەرب کریاس، ئەژ تڵاێ ک ڤە ساحلگەل تڵا غەنا ڤە توڕ بازرگانی بریتانیا ڤە دەسە مەهات ، سکەێ ڤە ئەرزشت ٢١شیلینگ (گەڵێ فرەتر ئەژ 1پۆند) ک مەنتق ئابووری ئەمپراتوری ڤە نام وژێ دیارە مەکرد. ئێگلە، ئێمە ئایلەمەدرەسەییەل “ساحلێ تڵا” یا “ساحل گینی” قەرار بی مێهر هەر ئە ئەمپراتورییە ڤە مل سەر وژمان داشتۊمن: دەرس خوەنریا، ئەمان ڤەگەرد زوان ئەڤە، ڤە نام چوارچوە ئەڤە. ڤەسان یەوا ئاموزش فەرمی ڤە ئەفریقا تا بن ڕەگ و ڕیشی ڤەگەرد مێژووێ هێز و زاڵ بین و زوور ستعمار تێکەل بۊ.
هانە بنووڕن ک:
ڤە جیا پەروەردە کردن و ئاموزش ڤەگەرد زوان داڵکەیی، مەبەست یە بی ک ڤە ئێمە_ڕووڵەل ساحل گۆلدگینی_ئاموزش ڤەگەرد زوان ستعمار بەیررێ، ئێگلە زوانەل ک ڤەگەردیان گەپا بۊمن ڤە پەراوێز دریان.
ئاموزش ڤە زوانەل داڵکەیی ئێمە ڤە نامجا هانە چاکسازی ئاموزشی چەندزوانەێ، نە کەرەم یا خڵات ئەژ لا دەسەڵات ستعمارگەر، بەڵکوو شێڤەێ ئەژ چەقپووق و سازش ڤەگەرد ئمپراتووری ڤە هساوە مەهات.
ئێمە ئایلەل، ئێ کیشمەکیش و فشارە ڤە نام کتاوەل دەرسیمان، ڤە نام ڕەستەبەندیەلمان و هەتا ڤە نام کشمات و بێدەنگیمان هەستە مەکردیمن.
ئەڕا یە ک مەبەستم ڕووشنتر بوو، مەێتم بیرەوەری ئەژ دەوران ئایلی وژم ڤازگفتا بکەم. هەنێ ک ڤە دەهە ٩٠ زاینی ڤە پایتەخت غەنا شار”ئاکرا” کەڵینە مەڤیام، فرەگل وژم ڤە نام هاڵێکە مەونستم ک گەرم خوەنین شعرەل ئایلەکانە چۊ
“هامپتی دامپتی ڤەسەر دێوار نیشت”
یان
“پێڵ لەندنە مەڕمێ” بیم.
گورانییەل ک هۊچ پەیوەندێ ڤەگەرد ژیان و فەزا من نیاشتن. ئێسکە هەنێ ڤە ئە ڕووژەلە فکرە مەکەم، ڤە وژمە مەپرسم:
ئامانج ئەژ ئێ شعرەلە چە بی؟
ئایا قەرار بی یاد بگریمن واژەلێ چۊ
“Empety”
خاس بێژە بکەیمن؟
یا گاس هامپتی دامپتی_ ئە خا نامدارە ک کەت و شکیا_ مەجاز بی ئەژ نازکی و تورت بین؟ ئایا قەرار بی ئایل چوارساڵان ڤە غەنا، ڤەگەرد ئێ شعرە، ئەژ شەڕ و ئاژاوە ناموژ ئینگلیس دەرس سیاسی بگرێ؟ و ئەڕا بایس دەربارە ڕمیان پێڵێ ڤە لەندن ئێ ساڵ ١٠١٤ زاینی بزانم؟ هانە شعرەلێ ک ڤە نام بەرنامە ئاموزش خوەنین و نۊساین ئێمە گونجانۊن، تەنیا بازییەل زوانی نەڤین، ئەوانە نیشانە مێاردن ک سیاسەت ئاموزشی ئێمە هالیپا جامەک و کاردانەوە میرات ستعمارە_ سیاسەتێ ک ڤە سەر تەک زوانی و تەک فەرهەنگی سازکریایە و هالیپایش مەنتق ئمپراتووری ڤە نام وژێ درێ. ڤە نام بەش دوما یە، مەێتم هەشت دەقە ئەژ فیلم پەژووهشیێ ڤە ئسم” زوان بوومی قەدەقن!” ڤە نمایش بیلم.
فیلمێ ک ئسم وژێ هەر ئەژ ئە قانوونەل مەدرەسەییە گرتێیە ک ڤە نامیان قسە کردن ڤە زوانەل ئەفریقایی ڤە سەر کڵاس قەدەقن بی. ئێ فیلمە کاردانەوە ئەژ ئازموون و تەجرەبە مەئلمەلێکە ک ڤە نام پەیجووری ڤە باوەت سیاسەت زوانی ڤە غەنا ڤەگەردیان قسە کردمە. ئێ فیلم موستەنەدە یەکەمین خوەنین موردی منە ک یەکێ ئەژ چاڵشەل گرنگ ئاموزش چەندزوانە ڤە ئەفریقا نیشانە مەێ.
گوواێ ڤە نامدڵ ئێ چاڵشیشە دەرفەت ئێجادە مەکەێ تا دوارە ئقتدار زوانی وژمان بازسازی بکەیمن. ئقتدارێ ک ڕیشی ڤە نام زوانەل و حەقیقەتەل فەرهەنگی ئێمە درێ.
هەر ئە جوورە ک مەئلمەلە ڤە نام فیلمەکە ئاماژە مەکەن، ڤە نام ساختار ئاموزشی غەنا “سەواد” ڤە تور گشتی هامسان ڤەگەرد زانستن گرامرئینگلیسی بی. ئەڤەیشەم ڤە چوارچوە سیاسەتێ ک ستفادە ئەژ زوانەل ئەفریقایی ڤە سەر کڵاسەل دەرس قەدەقنە مەکرد. دەسکەت مەڤیا یە ک مەئلەل و ئایلەمەدرەسەیێلە ڤە نام گرتن و ئنتقاڵ مانا ئەسڵی دەرسەل ڤەگەرد گرفت ڕۊەڕۊ بوون.
چوون ئەوان مەجبوور بین ک باسەل زانستی و فەرهەنگی تەنیا ئەژ ڕێگا زوان ئینگلیسی یاد بگرن._زوانێ ک ئەڕا فرەێ ئەژ ئەوان، زوان یەکەم نەڤی.ڤەڕاسی، بایس یەکەم گل هەر نام ئە زوان بێگانە ڤە سەواد بەڕەسیان تا ئێگلە بتۊنن ڤە نامڕۊک ڕاسکانی دەرسەکە دەسبڕەس داشتۊن. دەسکەتەل پەژووهشی من نیشانە مەێ ک گەرچێ چەندزوانەگی ڤە نام کوومەڵگا غەنا چێ فرە ئاسایێکە، ئەمان ڤە نام فەزا مەدرەسە، مەئلمەل مەێل ڤە بەهرە گرتن ئەژ شێڤەل ئاموزش چەندزوانە نەێرن. ئەوانە ئەژ تێکەڵ کردن زوانەل یا ڕەوشتەلێ چۊ ” ترەنس لنگویچینگ” دۊرە مەگرن.
چوون سیاسەتەل ڕەسمی هالیپا ئقتدار زوانی تەنیا ڤە نام زوان ئینگلیسیە مەونێ.
ئێ ناکووکییە بیەسە بایس یە ک کڵاسەل دەرس ڤە غەنا بڕەسن ڤە جا حەساس و چاڕەنۊس سازێ. شوونێ ڤە نامجا گوزەیشتە ستعماری و ئایەندەێ ک مەتۊنێ چەندزوانە و بوومی بوو.
مەئلەمەلە مووشن مەدرەسە بەرچەپ کوومەڵگا هالیپا شوونێکە ک جووراجووری زوانی و فەرهەنگ مەردم، ئێ ڤەر چەم نمەگیررێ.
و ئێ کێشە تەنیا هن غەنا نییە. ڤە سەرانسەر قارە ئەفریقا_هەر ئەژ ڤڵاتەل فەرانسەوی زوان گرتێیە تا پرتقاڵی زوان، ئسپانیایی زوان و هەتا کوومەڵگاگەل ئەفریقایێ دەیشت ئەژ قارە_ هالیپا ئایلەل مەدرەسەڕەو هەر ڤەگەرد ئێ چالشە ڕۊەڕۊ هەسن. چێیەلێ ک ڤە سەر کڵاسەل ڤە چەم دیم و ڤت و بووشەلێ ک ڤەگەرد مەئلمەل کردم، نیشانە مەێ ک ئەوانە هانە ژێر فشار تاگەر ئەژ ڕەفتار و گفتلفت ئاسایی وژ دۊر بگرن. تا وژیان بکەنە لف ئایلەمەدرەسەییەل ک بگر ” ئینگلیسی زوان بوومی” هەسن.ک ڤە بوونە ئێ کارە حەقیقەت زوانی و فەرهەنگی ژیانیان ئەژ فەزا ئاموزشی پاکە ماو.سەروەری داین ڤە زوان ئینگلیسی، بیەسە بایس یە ک تلیش قۊلێ ڤە نامڕاس ئاموزش و شوناس فەرهەنگی ڤە ئەمەڵ بای. ڕەوشتەل دەرسداین هالیپا ڤە سەر ئە ئەساسەل سەردم ستعمارییە پاوا مەگرن.
هەتا مەئلمەلێ ک ئاموزش زوان داڵکەیی ئەنجاما بێیەن، ناخافڵ ئەژ پەخشانەل و ڕەوایەتەل ئۆرووپایی بەهرە مەگرن. ئێگلە، زوانەل، پاچال و شوناسەل بوومی ئەفریقا مەچن ڤە پەرارێز.و مەئلمەل ڤەرەڤەرە ئقتدار زوانی و فەرهەنگی ڤە کیسیانە مەچوو.
ئقتدارێ ک بایس پایە ئاموزش چەندزوانە بوو.
ڤە دەوران پێش ئەژ دەبستان فرەگل شعرەل چۊ
“Ring a Ring o’ Roses”
مەخوەنیایمن، ئەمان شعرەل ڤە زوان “گا” یا “چوی” فرە کەم بین.
ئێ شعرەلە ک بێمزەڕات ڤە چەمە مەهاتن، ڤەڕاسی ئەبزارەلێ بین ئەڕا جاهایشتن ڕەوایەتەل ستعماری ڤە نام مەگز ئایلە گوجینەل. تا ئێمڕووژیش فەرمانڕانی هانە ناوەڕۊکێ ڤە نام ساختار ئاموزش درێژە درێ. ئێ فەرمانڕانییە نەتەنیا ڤە سەر پەێڤەنی ئایلەل ڤەگەرد زوان و شوناسیان کاریگەرە، بەڵکوو ڤەرەڤەرە ئقتدار زوانی مەئلمیش کەم گیانە مەکەێ. هەنێ پێوەر ئاموزش ڤە سەر ئەساس زوان و فەرهەنگ ئۆرووپایی پا بگرێ، زانست و تەجرەبە بوومی مەئلم ئێ ڤەر چەم نمەگیررێ و ئەوان هەستە مەکەن ک دەنگ وژ ڤە نام سیاسەتەل ئاموزشی ئەژ دەست دانەسا. هەر ئەڕا یەسە ک ئێمڕووژ فرەتر ئەژ هەر زەمان ڤە شوون چارەگەری بۊمن:
چ ڕەوایەتەلێ پایە ئاموزش ئێمە شکڵ دانە و چۊیە ماو ک بتۊنیمن ڤە شێڤە ئەمەڵی، ئێنسانی و بێکووم ئاموزش چەندزوانە ئەژ بەند ستعمار و تاکە زوانی ئازادا بکەیمن.
پەیجووری من نیشانە مەێ ک ڤە نام کڵاسەل دەرس ڤە غەنا،گەرچێ مەئلمەل و ئایلەلمەدرەسەڕەو ڤە نام ژیان ئاسایی وژیان ڤە چەند زوان قسە مەکەن، ئەمان ڤە نام فەزا ڕەسمی مەدرەسە ئەژ ئێ حەقیقەتە دۊرە مەگرن. ئەوانە ڤە نام جەڤێ پەروەردە مەون ک تەنیا زوان ئینگلیسی ڤە ئونوان زوان “دورس” و “ستاندارد” شناسریا ماو. ئێگلە، تەجرەبە و توانایی ڕاسکانی زوانیان ڤە چەم کەس نمای. هەر ڤە بوونە یەوا، فرەگل مەئلمەل ئەژ ڕەوشەل سروشتی و چەندزوانە ئاموزش دۊرە مەگرن.
مەسەلەن ئەژ ڕەوشەلێ جوور “ترەنس لەنگویجینگ” _یانێ بەهرە گرتن ئازاد ئەژ چەند زوان ڤە نام ئاموزش_مەر چوزانم ستفادە بوو، چوون سیاسەتەل ئاموزشی هالیپا ئێ جووراجووری زوانیە قەبوول نمەکەێ.
ئێ باسە ڕیشی ڤە نام مێژوو درێ، ک ڤە درێژای ئقتدار زوانی و فەرهەنگی مەئلمەل ڤەرەڤەرە بێ ئاز بییە.
ڤەسان یەوا، کڵاسەل دەرس ڤە غەنا ئێمڕووژ هانە جا حەساسێ، شوونێ ڤە نامجا دوارەسازی ئولگوەل ستعماری و ئمکان سازریاین ڕێگا تازە ئەڕا بنیات نیاین ئاموزش چەندزوانە.
مەئلمەل مووشن مەدرەسە تەنیا نەهادێکە ک هالیپا ڤە نامێ جووراجووری زوانی و فەرهەنگی کوومەڵگا ئێ ڤەر چەم نمەگیررێ.
گوواێ ئێ کێشە تایبەت ڤە غەنا نییە. ڤە سەرانسەر قارە ئەفریقا_ ئەژ ڤڵاتەل فەرانسەوی زوان تا پرتقاڵی زوان و ئسپانیایی زوان_ و هەتا ڤە نامجا کوومەڵگال ئەفریقایی دەیشت ئەژ قارە، ئایلەل مەدرەسەڕەو ڤەگەرد هانە گرفتەلێ ڕۊەڕۊ هەسن.
هانە ک من ڤە چەم دیم، مەئلمەل و ئایلەل هانە ژێر فشار سیاسەتەل ک زوورە مارێ ڤە سەریان تاگەر ئەژ قسەکردن سروشتی و چەندزوانە وژ دۊر بگرن و وژیان لف ئینگلیسی زوانەل بوومی نیشان بێیەن.
ڤەسان یەوا، حەقیقەت زوانی ژیان ئاساییان ئەژ ئاموزش بێبەشە ماو.
ئێ دووخە تلیش قۊلێ ڤە نامڕاس زوان ئاموزش و شوناس فەرهەنگ ئێجاد کردێیە.تلیشێ ک ڕیشی ڤە نام سەردەمەل ستعمار درێ.
چوون هالیپا ڤە نام مەدرەسەل “سەواد” یانێ ڕامووڵ بین ڤەسەر زوان ئینگلیسی، نە توانایی ڤەسەر سیفا و نۊساین ڤە زوان داڵکەیی.
ڤە نام پەیجووری من ڕووشن بی ک هانە چەم هایشتنێ، نەتەنیا مانا ئاموزش گوجەرە مەکەێ، بەڵکوو ماو ڤە بایس یە ک هەتا هەنێ ک دەرسەل ڤە زوان داڵکەیی ئاموزشە مەێررن، هەمبازیش نامڕۊک ئەوانە ئەژ سەرچەمەل و ڕەوایەتەل ئۆرووپایی بگیررێ.
ڤەسان یەوا، زوانەل، داستانەل و جەهان بینیەل ئەفریقایی مەچن ڤە پەراوێز، مەئلمەل ڤەرەڤەرە ئە دڵنیایی و ئقتدار زوانی وژیان ڤە دەستە مێیەن. ئقتدار ک بایس ڤە سەر ئەساس چەندزوانی، تەجرەبە و فەرهەنگ بوومییان بوو.
هەسە ڤیرم دەوران پێش ئەژ دەبستان، ئێمە فرەگل شعرەل ئینگلیسی چۊ
Ring a Ring o’ Roses
مەخوانیایمن، گوواێ شعر ڤە زوان “گا” یا “چوی” فرە کەم بی. ڤە زاهر، ئێ شعرەلە بێمەزرت و ئایلکانە بین، گوواێ ڤەڕاسی، ئەبزار ئەڕا ئنتقاڵ ڕەوایەتەل ستعماری ڤە ژمارە مەهاتن. ئەوان هەر ڤە ئە ساڵەل ئەڤەڵە، کارێکە مەکردن تا مەگز ئێمە ڤەگەرد زوان و فەرهەنگ بێگانە سا بایژێ، ئێگلە زوانەل وژمان ڤەرەڤەرە ئێ بێدەنگیا ئەژ ڤیرە مەچیان. ئێ کاریگەرییە تاگەر ئێمڕووژیش درێژە درێ.
هەنێ نامڕۊک ئاموزشێ ک ڤە سەر بنەما ئۆرووپایی کووک بوو. نەتەنیا ئایلەل، بەڵکوو وژێ مەئلمەلیش ئقتدار زوانییان ڤە کیسە مەچو. چوون ڤە نام هانە نزامێ، ئەڤە ک ئەرزش درێ، زوان و فەرهەنگ ئۆرووپاییە نە تەجرەبە و زانستێ ک ئەژ ژیان و فەرهەنگ بوومی هێزە مەگرێ.
ڤەسان یەوا، مەئلمەل ڤە جیا یە ک “خاون دەنگ” بوون، ماون ڤە گوماشتە سیاسەتەلێ ک ڤە جاێ ترا نۊسریانە. و ڕاسایڕاس هەر ڤە ئێرەسە ک ئاموزش ئەژ مانا و پەێڤەند ئێنسانی هالییە ماو. من ئێ قسەلە ڤەگەرد هومە مووشم، تا ڤە سەر ئێ نوکتە پا بەیمن ڤە گەز و ئەژ وژمان بپرسیمن:
چ کەسەلێ ڕەوایەتەل ئاموزشی ئێمە مەنۊسن؟
و چۊیە مەتۊنیمن ئاموزش چەندزوانە ڤە ژێر چنگ سیبەرە ڕەوایەتەل ئەوانە ئازادا بکەیمن؟ ئەڤەیش ڤە شێڤە ئێنسانی، فەرهەنگی و هێزگرتێ ئەژ حەقیقەت ژیان وژمان.
ڤە رای من، چاڵشەل و سەرکەتنەل ئاموزش چەندزوانە پەێڤەنی ڤەگەرد یە درێ ک ئەسڵەن چ فامێ ئەژ چەندزوانەگی داشتۊمن. یەکێ ئەژ ڕادیکاڵترین و پیشرەفتەترین گامەل ئەڕا گوڕانن ئێ ڕوانگە، فام دوارە ئەژ چەندزوانەگییە. ئەڤەیش نەتەنیا ڤە ئونوان کوومە بین چەند زوان ڤە لادەست یەک، بەڵکوو ڤە ئونوان یەک شێڤەێ ژیان، یەک زوان پەێڤەندێ هامبەش.
ڤە سەر تەجرەبە ئەفریقایی، پەیجوورەل مووشن:
چەندزوانەگی بەشێ ئەژ حەقیقەت ژیاین ڤە نام ئەفریقایە، ڤەڕاسی چەندزوانەگی وژ زوان هامبەشێ ئێمەیە.
گوواێ پرسیار ها ئێرە:
هەنێ ئەژ زوان هامبەش، یا هەر ئە “لینگوا فرانکا” قسە مەکەیمن، مەبەست چێیە؟ ڤە نام فرەێ ئەژ ڤڵاتەل ئەفریقایی، زوانەلێ چۊ ئینگلیسی، فەرانسەوی، پرتقاڵی یان عەرەبی ڤە ئونوان زوان فەرمی یا هامبەش قەبوول کریانە.
ئێ ڕەواڵە، ڤە زاهر، چارەسەری ئەمەڵی ئەڕا جووراجووری زوانییە، گوواێ ڤە نام کار، ئاستەل شاردریا ئەژ زوور و فەرمانرەوایی مایژێ ڤە ڕێ. هەر ئە جوورە ک ” ئێنگرێید پیلر” زوانشناس ئاماژە مەکەێ، هەنێ تەنیا یەک زوان بیلیمن ڤە پێوەر ئەڕا ئاموزش و پەێڤەنی گرتن، ڤەڕاسیا دریمن ڤەگەرد چەم هایشتن تاکەزوانی سەێر پەدیدەکە مەکەیمن. هانە چەم هایشتنێ، جووراجووری زوانی سادە و یەکدەست کریا نیشانە مەێ، هانە ک بگر هەر تەنیا یەک زوان “جەهانی” و “مۆدرن” ڤە چەم باێ و ئەیاکی زوانەل، بێئەرزش و ناکارامە ڤە ژمارە بان.
هەتا ڤە نام پەیجووریەل زانستگایی هەم، چەندزوانەگی فرەتر ئەژ دەروەچ زوان ئینگلیسی بەڕسییە مەکەرێ، ک ئێ کارە بێ یە ک بەیتیمن هەر ئە “زهنیەت غاڵب”ە دوارە زنێیە مەکەێ ک مەگستیمن ڕەخنە ئەژنێ بگریمن.
گوواێ کێشە “زهنیەت غاڵب” تەنیا یەک باس تاکەکەسی نییە، بەڵکوو ساختاری و نەهادییە. هەنێ نزام ئاموزش تەنیا یەک زوان فەرمی ڤە ئونوان زوان ئاموزش دیارییە مەکەێ، ڤە ئەساس درێ زوانەکە ک بوومییە مایژێ ڤە لاوا، نڤشتار بوومی مایژێ ڤە پەراوێز. و ماناێ “زانست دورس” ڤە سوود یەک زوان دەسەڵات پەێداکردێ دوارەنۊسییە مەکەێ. ڤە غەنا دوما سەرڤەخویی، ئینگلیسی ڤە ئونوان زوان یەکگرتن نەتەوەیی هەڵوەژاردریا. ئەمان ڕاسیەکە یەسە ک ئێ هەڵوەژاردنە ڤە ژێر کاریگەری ڕاسایڕاس ئوڵگوەل ستعمار و ئەمریکا بی. ئوڵگوەلێ ک سەخت ڤە سەر سەواد ئەلفبایی و زوان ستاندارد بین. دەسکەت چە بی؟ کوومەڵگا چەندزوانە، ئەمان گرفتار ڤە نام نزام تاکە زوانە. زوان هامبەش ڤە جیا یە ک پێڵ پەێڤەند بوو، بی ڤە ئاشپاڵن ک تەنیا بڕێ ئەژ دەنگەل ڤەرنێ ڕەدا مێڤیا. ڤە نام هانە دووخێ، مەفهووم تازە گرینگی پەێدا مەکەێ: ئقتدار چەندزوانە.
ئێمە بایس بپرسیمن: کی شرووڤە مەێ ک چەندزوانەگی یانێ چە؟
و کی حەق یە درێ ک ئەڤە ڤە سەرکڵاس دەرس و سیاسەت ئاموزشی دامارزنێ؟ ڤە نام پەیجووریەکە وژم ، ئەژ ئە ڕەوانگە سونەتی “چەندزوانەگی ڤە ئونوان کێشە یا سەرچەمە” دۊر گرتمە و ڤە جیا ئەڤە، ئەژ مەفهووم “ئقتدار چەندزوانە” قسە کردمە.
ئقتدارێ ک ڕیشی ڤە نام توانایی مەئلمەل درێ تاگەر بتۊنن زوان سیاسەت ئاموزشی ڤە نام چەند زوان بخوەنن، فامێ بکەن و دوارە تەفسیرێ بکەن. ئقتدار زوانی، مەئلم تەنیا ڤە چەم پێشکەشکار تاماشا نمەکەێ، بەڵکوو مەئلمەکە مەکەێ ڤە هەڵگەردانکەر و نامجیکەر زوانی و فەرهەنگی، کەسێ ک ئەژ دڵ تەجرەبە ژیاین وژێ سیاسەت ئاموزشی مارێ ڤە ئەمەڵ. ئێ ئقتدار زوانییە خێاڵی نییە، ڤە نام مێژوو و حەقیقەت ژیان ئەفریقایەل ڕیشی درێ. چەندزوانەگی ڤە ئەفریقا چێ تایبەتێ نییە، بەڵکوو بنەما ژیان ئاساییە. ڤە نام ئێ نووڕستنە، چەندزوانەگی دی ئەبزار یان مەهارەت نییە، بەڵکوو جەوهەر زانستن، ئاموزش و ژیانە.
هانە گوەڕیاینێ، نووڕستنەکە ئێمە ئەژ ڕەخنەگرتن پەتی، ڤەرێ دوارەسازی و ئافراندن دوارە ئاموزش رەهنەماییە مەکەێ. یانێ دوارەشناسی ئقتدار چەندزوانی، نە ڤە ئونوان ئێمتیاز، بەڵکوو ڤە ئونوان زانست قۊل و تەجرەبە زنێ ک ڤە نام زوانەل مەحەلی، ڤت و بووشەل ڕووژانە و شێڤە دەرس داین مەئلمەل نموود پەێدا مەکەێ.گوواێ ئێ گوەڕیاینە تەنیا ڤە نام واژە و ڤەچڕ خنجا نمەو. ئەڕا زنێ کردن ئقتدار چەند زووانە، بایس وژێ ئە ساختار ئاموزشیشە ئەژ نوو دامارزان. ساڵان ساڵە هانە مەئلمەل هووکارە کردیمنە ک چەندزوانەگییە وژیان بشارن، نە یە ک پەروەرشێ بێیەن. ئێسکە ڤەخت ئەڤە ڕەسییە ک ڤە گشت زوانەل زنێ کوومەڵگامان گووش بتەکنیمن.”ترەنس لەنگویجینگ” و “پلوری لینگویسم”، مەفهوومەل تازە نین ک ئەژ غەرب هاتۊن، بەڵکوو هەر ئە شێڤە مێژوویی ژیاین، یادگرتن و پەێڤەندی ڤە ئەفریقان. میرات باوان ک دوارە گلامارنا تاگەر ڕێگا نوو ئەڕا ئاموزش بانان ئێمە ڕووشن بکەن.
ڤە بەرامبەر ئە چاڵشەلە ک ئێ غەنا ڤە چەم دیمن، مەێتم ڤە بابەت نموونەێ تر ئەژ ئەفریقا ڤەگەرد هومە بووشم. نموونەێ ک دیمەن ڕووشن ئەژ ئە چێیە ک ئمکانێ هەس نیشانە مەێ. هەنێ ک ئقتدار چەندزوانە ڤە ناوەند ئاموزش بوو.
ئەژ چەمگە من، تازەگەری ئاموزشیێ
“Bua_lit”
ڤە ناوچە “وسترن کیپ” ڤە ئەفریقا جنووبی، نموونەێ ئێلهام بەخش ئەژ ئێ گوەڕیاینەسە. ڕەوایەت ک دیارە مەکەێ ڤە ڤیرسەپاردن ئەسکە چۊیە مەتۊنێ بوو ڤە ئاز ئەڕا گوڕانکاری ئاموزشی.
Bua_lit
گرووهێ بی ک ئەڕا واکنش ڤە ئاژاوە سەواد ڤە ئەفریقا جنووبی پاگرت. گوواێ چەمهایشتن ئێ گرووهە، بەرچەپ فرەێ ئەژ بەرنامەل ڤەردەست، ڤە سەواد چۊ “کەم وکورتی فەنی” تاماشا نمەکرد. ئەوان ڤە سەر نەزەرییە زوانشناسی “بریان ستریت”، سەواد چۊ یەک کردار کوومەڵگایی ماناە مەکردن. چێی ک ڤە بەستەر ژیان، ڤیر و پەێڤەندەل ئێنسانی شکلە مەگرێ. هانە بووشیمن ک ئێ گرووهە باوەڕ داشت ئاموزش کاریگەر هەنێ پا مەگرێ ک زانست، زوان و فەرهەنگ وژێ کوومەڵگا ڤە ناوەند بوو.
دووس و هامڕێ من، “زولیسا گۆزۆلا” ئەڕانم شرووڤە دا ک ئێ گرووهە دەسکەت هامکاری چەند پەیجوور و مەئلم پێشڕەوە ک ئەفریقا جنووبی کردێیەسە پێشڕەوێ خوەنینەل ئاموزش چەندزوانە. ڤە سەر ڕێگا نیشاندانەل زوانشناسەل و ئوستادەلێ چۊ “کارۆلین مەک کەینی” ،”کاترین کل”،
“زولیسا گۆزۆلا”،”رۆبین تایلر”
گرووهێ
Bua_lit
ڕەوشێ ڤە ئسم “پداگۆژیێ ترەنس لەنگویجینگ” ڤە پێش بردن. ڕەوشێ ک چەندزوانەگی نە ڤە ئونوان دێوار ڤە سەر ڕێ ئاموزش، بەڵکوو سەرچەمە ئەڕا یادگرتنە مەزانێ.
ئێ رەفتارە، ڕەوایەتەل ڤەردەست ڤە چالشە مەکیشێ ک چەندزوانەگی ڤە ئونوان ” کێشەێ ئەڕا چارەسەر کردن”ە مەزانێ. ڤە جیاێ، چەندزوانەگی ڤە پەدیدە سروشتی و کوومەڵایەتییە مەزانێ ک بایس ڤەگەرد زانیاری و ڕێز ڤەگەردێ ڕۊەڕۊ بۊن. ڤە چەم ئەوانە، “ترەنس لەنگویجینگ” تەنیا یەک ڕەوش ئاموزشی نییە، بەڵكوو شێڤەێ ئەژ کردار کوومەڵایەتی دژ ڤە ستعمارە، یەک ڕێ ئەڕا ڤیرهایشتن و دوارەسازی ئقتدار زوانی ڤە نام دڵ کوومەڵگالێ ک ساڵەل فرەێ بێدەنگ بینە.
ڤە چوارچوە پلان
Bua_lit
گامەل سەرەکی ئەڕا ئاموزش چەندزوانە و دادگەرانە هانەسە:
– هەڵسەنگانن ڤە نام مانا “سەواد” و پەڕە داین ڤە بنێ ڤەرێ لا ماناەل فەرهەنگی و کوومەڵایەتی
_دوارە تاریف ئەژ ژێدەرەل ک ئەڕا ئاموزش ڤە نام مەدرەسەل و زانستگال نیاز ڤە بنان هەس.
_بەراوەرد کردن دوارەێ ئازموونەل ستاندارد و پێوەرەل سەرکەتن
_بەڕەسی نەخش سیاسەتەل زوانی ڤە نام دوارەسازی نابەرابەری
_ و دەست ئاخر، چەم خڕداین دوارە ڤە نام کتاوەل دەرسی و ئەبزارەل یادگیری
ئامانج ئێ جمشتە، بازسازی ئایندە چەندزوانەگییە
ئایندەێ ک ڤە نامێ، سەواد نە یەک پێشە فەنی، بەڵکوو پرۆسە کوومەڵایەتی، ئێنسانی و فەرهەنگییە.
Bua_lit
دیمەنێ دیارییە مەکەێ ک ڤە نامێ یادگرتن ها سەر پایە زوانەل، تەجرەبەل و شوناسەل جوورانجوور ئایلەل مەدرەسەڕەو. ئەوانە ئەژ مەئلمەلە مەێتن تاگەر ڤە جیا فەرمانبەری بێدەنگ ئەژ سیاسەتەل، ڤەگەرد حەقیقەت زوانی کڵاس وژیان دەرگیر بوون و ئاموزش ئەژ چوارچوو یەک مەهارەت هوشک، بگوڕنن ڤە یەک فەرهەنگ زنێ و یەک پەێڤەند ئێنسانی.
ڤە نام ئێ دیدگا، دی سەواد هەر تەنیا خوەنین و نۊسانن نییە، بەڵکوو توانایی سازین مانا، گرتن پەێڤەندی و ئافراندن زانستێکە ک ئەژ دڵ زوان و فەرهەنگ تافەیە ماێ. دەست ئاخر یە ک، ئامانج ئەوانە پەروەردە کردن ئە چێیەسە ک ڤە بنێیە مووشن “سەوادەل دەوڵەمەنتر”.
ڕویکرد گشتگیر ک گشت زوانەل و ستعدادەل ئایلە مەدرەسەیەل مەگرێ ڤە ڤەر و تاریف گوجەر و تاک زوانە سەواد ڤە چالشە مەکیشێ.
بازسازی بانانەل چەندزوانە، یانێ ڤیرکردن دوارە ڤە سەر مانا ڕاسکانی”سەواد”، نە تەنیا ڤە ئونوان مەهارەت فەنی، بەڵکوو ڤە ئونوان پرۆسە کوومەڵایەتی، فەرهەنگی و ئێنسانی.
گرووه
Bua_lit
ڤە ئەفریقا جنووبی، چوارچووە گوڕاندەر ئەڕا ڕەسین ڤە ئێ ئامانجە پێشنیار داس. ئەوانە کوومەێ ئەژ ئەسڵەل و ڕێگاێ چارەسەری دیارییە مەکەن، نە ڤە ئونوان نسخە یەکلایی کەر، بەڵکوو ڤە ئونوان بانگەوازی ئازاد ئەڕا ئەندێشەێ دوارەێ ئاموزش و یادگرتن.
ئامانج ئەوانە پەروەردە کردن چێیکە ک نامێیە مەنن ڤە “سەوادەل دەوڵەمەنتر”. ڕویکردێ گشتگیر، ک ڤە جیا بەن کردن ڤە تاکە زوانی، گشت شێڤەل ڤتن، زوانی و فەرهەنگی ئایلەل مەدرەسەڕەو ڤە ڤەر مەگرێ.
ئێ ڕەوانگە ئەژ مەئلم مەێتێ ک:
_ڤەگەرد ڤەرچەم گرتن زوانەل و ئاگاهی ئایلەل کار بکەن، تا ئایلەل بتۊنن ئەژ گشت توان زوانییان ئەڕا یادگرتن بەهرە بگرن
_ ڤە سەر کڵاس رێز ئەژ کار کردن ڤەگەرد زوانەل دو یان چەندگانە بگرن و ڤە ماف بزاننێ و وژیان هەم تووڕ ئە کارە بگرن.
_ئاموزش داین خوەنین و نۊساین ڤە نام بەستەر کارەل و شوونەل ڕاسکانی ئەنجام بێیەن نە جیا ئەژ ژیان ئاسایی.
_هەر ڤە نام گام یەکەم ئاموزش، ڤیریان ڤە چوار نەخش ئەساسی سەواد بوو:
ڕەمزڤازکەر و نۊسەر، ماناساز و شروڤەکار
کاربەر و بەرهەم هێنەرێ دەق و پەخشان
و دەست ئاخر، ڕەخنەگەر و داهێنەرێ دەق و پەخشان.
_یارمەتی ئایلەل بێیەن تا ڤەگەرد خێاڵ و بازی و حەزەل تاکەکەسی وژیان پەێڤەندی ئەرێنی و لەزەتبەخش ڤەگەرد خوەنین و نۊساین بگرن.
_ڕوشد کردن سەواد تەنیا ڤە نام ساڵەل سەرەتایی نەزانن، بەڵکوو ڤە سەرانسەر دەوران دەرسخوەنین شوونگیرێ بوون، ئەڤەیش ڤە نام گشت دەرسێ، نە ک تەنیا ڤە نام زوان و ئەدەبیات.
_ئاموزش دوزوانە و چەندزوانە ڤە نام سیاسەتەل، بەرنامەل دەرسی و هەڵسەنگاندن و حەتا ڤە نام مەواد دەرسی دامارزیا بکەن.
_ئەڕا گشت ئایلەل ئمکان دەسڕەسی ڤە کتاو، سەرچەمەل خوەنستەنی و ئەبزارەل دیجیتال مانادار ئامادە بکەن.
_هاندەر مەئلمەل بوون تا وژیانیش هووکارە خوەنین و نۊساین بوون، تا ڤە نام کار نەخش چالاک و داهێنەر پرۆسە ئاموزش داشتوون.
_دەست ئاخر،ڤەگەرد ئایلەل کاربکەن، تا سەبارەت ڤە زوان و هێز زوان ڤە نام کوومەڵگا زانیاری ڕەخنەیی پەێدا بکەن. گشت ئێ بنەمالە ڤەسەر یەک ڕێگا هامبەش کووە ماون:
بنیات نیان بانان فرەزوانە و دادگەرانە. ئایندە ک ڤە نامێ پەروەردە ئەژ پابەن بوون کوور ڤە سیاسەتەل مەگزەرێ و ماو ڤە دیالۆگ زنێ ڤە بەێن زوانەل، ئێنسان و فەرهەنگەل. ڤە هانە بانانێ، دی خوەندەواری مەهارەت سنووردار و هوشک نییە.بەشکەم پەێڤەندێکە زنێ و فەرهەنگی ڤە نامڕاس مەئلم و شاگرد.
پرۆسەێ ک یادگرتن ئەژ دڵ ژیان سەرچەمە مەگرێ.
ئەڕا یە ک ڤەڕاستی بتۊنیمن بانان فرەزوانە بنیات بنیمن، بایس ڤەگەرد ئێ مەێل هەمیشەگییە ڤە نام پەیجووری و سیاسەت ڕۊەڕۊ بۊمن، مەێلێ ک حەقیقەت فرەزوانی ئەژ ڕەوانگە تاکەزوانی شییە مەکەێ.
هەرچەندە فرەزوانی ڤە فرینەێ کوومەڵگال ئەفریقا پەدیدە سروشتی و کونەیە، گوواێ هالیپا چۊ پرسێک نوو یان تەنانەت کێشەدار ڤە گوتارەل جەهانی سەێرە مەکەرێ. ڤە فرەێ ئەژ لێکۆڵینەوەل، هەمەچەشنی زوانی جنووب جەهانی هەقاتی دەرئەنجام جەهانگیری یان فاکتورێ “بڵخە” شناسە ماو نەک چۊ بەشێ ئەژ دیرووک و ناسنامەێ خەڵک. ڕوانگەێ ڤە ئێ شێڤە، فرە زوانەوانی چۊ بێ ڕەگ و ڕیشەیی دیارییە مەکەێ، ڤەحاڵێ ک ڤە ڕاستیا، فرەزوانی وژ زەمینە مێژوویێ ژیان ڤە نام ئەفریقایە. دەرئەنجام چەندین سەدە بازرگانی و کووچ و بەرخودان و یادەوەری دەستە جەمی. زوانناسەلێ چۊ “سینفری ماکۆنی”، “ئەلاستار پێنیکۆک”، “ئانتا پاڤلێنکۆ” و “ڕوانی تۆپاس” ئێ تاماشاکردن سنووردارە ڤە چالش کیشانە.
ئەوانە دەنگمانە مەکەن ئەڕا دوارە بنیات نیان فاممان ئەژ فرەزوانی. پێناسەکردنێ ک نە تەنیا زوانەل، بەڵکوو ئە کەسەلە ک ڤە ئە زوانەلە مەژین ڤە مەرکەزە مەێلێ.
ڤەتایبەت “تۆپاس” ئەڤە مایژێ ڤە ڤیر ک سیاسەت زوانی هەمیشە ڤەگەرد یادەوەری مێژوویی پلکیانەسە یەکا.
ئەڤە مووشێ: هەرگل مێژوو ستعمار و توندوتیژی و پاڤەگەزداین ڤەڤیر بکەیمن، ڤەڕاستی هەر ئە سیستەم زوانی زاڵبینە دروسە مەکەیمن- تەنانەت ئەگەر مەبەستمان چاکسازیش بوو. ئێ قسە تۆپاسە ڤەگەرد ئەزموون ئێمە ڤە غەنا ڕاسە مای:
ک سیاسەتەل پەروەردە زوان داڵکی
تەنیا بەرهەم ستعمار بەریتانیا نەڤین، بەڵکوو ڤە ژێر کاریگەری سیاسەتەل پەروەردە دوما هەڵوەشاندن بەردەداری ڤە ئەمریکایش بین. یەیشەم ئەڤە مایژێ ڤە دەیشت ک مێژووی ستعمار تەنیا یادەوەری نام وژ نییە، بەڵکوو شەبەکەێ جەهانی ئەژ کۆنترۆڵ و نۊنەرایەتیە.
ڤە پەیچووری من ئەر کڵاسەل دەرس غەنا دیم ڤە چەم ک مەئلمەل بێ ئەڤە ک بزانن یادەوەری دامازریاێ حەزڤ زوانی ڤە کووڵە مەکیشن. ئێ یادەوەری دەرۊنی کریا بییە، کاریگەریێ ڤەسەر چۊنیەتی تەفسیر و جێڤەجێ کردن سیاسەتەل پەروەردە ڤە ئێمڕووژە هەس.
گلگلێ ڤە شێڤە پاڤەگەزداین، گلگلێ ڤە شێڤە دوارە دورستکردنێ هەر ئە ئولگوەل کوینە.
سە ڤەکیس چین ئقتدار فرەزوانی مەئلمەل تەنیا پرسێک پەروەردەیی نییە؛ بەشێکە ئەژ میرات مێژوویی هەر ئە سیستمە ک “سەواد دورس” تەنیا ڤە نام زوانەل ستعماری پێناسە مەکەێ.
ئێ دیرووکە ڤە نام بێدەنگی کتاوەل دەرسی شاردریاس.
دیرووکێ ئەژ سڕینەوە، ڤە بێدەنگ کردن، ڤە جاوازکردن ڕێنۊس و واژەل ڕەسەن ڤەگەرد ئەلفوبێ ستعمار.
ئەڕا ئەڤە ک پەروەردەێ فرەزوانی ڤەڕاستی هەڵگیردێ ڤە سەر مانای ڕاسکانی وژێ، بایس ڕۊەڕۊ ئە ڕابردووە بۊمن و ڤە سەر نوو بشناسیمنێ. تەنیا ئە ساتەسە ک پەروەردە مەتۊنێ ئەژ ئاست “فێرکردن زوان” بانتر بچوو و بوو ڤە فەزاێ ئەڕا دوارە سازکردن دادپەروەری زوانی و فەرهەنگی، شوونێ ئەڕا زنێ کردن متمانە ڤەوژ بوون و یادەوەری و سەرڤەوژ بینێ فکری.
ڤە بنیات نیان ئایندە فرە زوانی، نیازە ک سیاسەتەل زوانی ڤە دەور مەردم ئاڕاستە بکەیمن- ڤە سەر تەجرەبەل ئێنسان، یادەوەرییەل زوانی و ئە پەێڤەندی کوومەڵایەتییە ک زوان ڤە نامجا ئێمە دورسە مەکەێ.
ڤە ئێرە، من ئێلهام ئەژ چەمکێ فەلسەفی “ئوبونتو”ە مەگرم —
ئە ئەندێشە ک مووشێ:
“من هەم، چونکە ئێمە هەیمن.”
ئەژ ڕوانگە ئوبونتو زوان و مەردم ئەژ یەکتری جیا نمەکەرن.هۊچ زوانێ بێ ئێنسان مانادار نییە، و هۊچ ئێنسانێ ڤەبێ زوان کامڵ نییە. ئەگەر ڤەێ ڕوانگە سەێر پەروەردە بکەیمن، مەونیمن ک زنێ کردنی فرە زوانی تەنیا پرسێک تکنیکی نییە. بەڵکوو جمشت ئێنسانی و ئەخلاقییە.جمشت ئەڕا هەڵگەڕدانن پەێڤەندی، هامدڵی و بەرپرسایەتی ڤە نام پەروەردە. فرە زوانی تەنیا ئامرازێ نییە ئەڕا یادگرتن، بەڵکوو شێوازێکە ئەڕا ڤەگەرد یەکتری ژیاین.
مەێتم ڤە ئاخر جەخت ڤە ئەڤە بکەم ک
فرەزوانی دیاردەر مۆدێرنیتە و مۆد ڕووژ نییە. فرەزوانی ڤەقەد وژێ ئێنسان دیرووک درێ، ڤە قەد مەێل ئێمە ئەڕا پەێڤەندی گرتن و بازرگانی کردن و ڤەیەکا ژیاین دیرووکییە.
ڤە ڕاسیا فرەزوانی پلکیاس ڤە پەیکەرە شارستانیەتی بەشەر، ڤە بازرگانی، ڤە فەرهرنگ،ڤە بنەماڵە و ڤە نام نەسڵەلێ ک ئەژ توڕ زوان زانست و هەستە وژیان ئنتقاڵ دانە. ئەگەر ئێمڕووژ بەیتیمن پەروەردە ئەژ کۆلۆنیالیزم ڕزگار بکەیمن، بایس واز ئەژ ئێ نووڕستن هەڵە باریمن، ک مووشێ فرەزوانی داهێنانێک تازەییە. نەخێر- فرەزوانەوانی میرات بەشەرە،گوواێ میراتێ ک ساڵانێکە بێدەنگ ڤە ژێر فشار سیاسەت تاکە زوانی کەتێیەسە پەراوێز.
دوارە بنیات نیان بانانێک فرەزوانە ڤە مانا هەڵگەڕدانن دادپەروەری زوانییە. نەک تەنیا ڤەگەرد زیادکردن زوانەل، بەڵکوو ڤەگەرد یادهاوردن ئەڤە ک ئەژ دەس چییە.
زوانەل ڕەسەنمان تەنیا ئەژ ڤیر نەچییە؛ ڤە ئەنقەست بێدەنگ کریانە. سە زنێ کردنیان تەنیا کردەیک پەروەردەیی نییە، کردەیک ئەخلاقی و مێژووییە. ئێمە نمەتۊنیمن بانان فرەزوانە بنیات بنیمن بێ ئەڤە ک ڤەگەرد ئەسکەێ کۆلۆنیالیزمی ڕۊەڕۊی بۊمن. بایس ڕووداوەلێ چۊ کۆنفرانس بەرلین ساڵ١٨٨٤ و ١٨٨٥ ڤە ڤیرمان بوو هەنێ زلهێزەل ئەوروپا، ئەفریقایان ڤە نام وژان بەشبەش کرد، بێ ڤەرچەم گرتن خەڵک و فەرهەنگ و زوانەلیان.
ئە ڕووداوە تەنیا سنوور جوگرافیا نەگوڕان؛
بەڵکوو سنوورەل زانست و زوانیشێ ئەژ نووێرا کێشا.
زوانەل ئورووپایی چۊ زوانی “فەرمی” و “پێشکەتێ” دیاری کریان و زوانەل ڕەسەن پەراوێز کەتن.
ڤیرهاوردن کۆنفرانس بەرلین جوورێ ئەژ نۆستالژی نییە؛
بەڵکوو تەقەلایکە ئەڕا ڤەدوماسەنن بیرەوەری، یادهایشتنێ یانێ فام ئێ ڕاستییە ک باندەستی زوانەل کۆلۆنیالیزمی ڤە پەروەردە، دەسکەت ڕووداو یا هەڤەجەێ مێژوویی نەڤی بەڵکوو بڕیارێک سیاسی و هۆشیارانە بی.
ئێ زوانەل هامبەشانە، ک ئێسکە ڤە ئامراز پەێڤەند جەهانییە مەزانیمان، ڤە بنەڕەت ئامراز کۆنترۆڵکردن و نەهێشتن فەرهەنگی بین. ڤە زاهر پەرد ئەڕا پێشکەتن،گوواێ ڤە کردە دیوار ڤە نامجا خەڵکان و ڕەگە و ڕیشییان. ڤە ئێ بابەتە، بنیات نیان ئایندە فرەزوانی پڕۆژەیەکە ئەڕا دادپەروەری زوانی و یادەوەری مێژوویی.ئێمە بایس مەدرەسەلمان بکەیمن ڤە پەناگا زوان و فەرهەنگمان. شوونەل زنێ ک ڤە نامیان زوان مەردم نە قەدەقە کریا بەڵکوو ئەرجدار بوون.ڤە نام هانە مەدرەسەلێ، مەئلمەل تەنیا درێژەدەر سیاسەت نین،
ئەوانە یادەوەرییە مەپارێزن، ئەوانە ئەژ ڕێگە زوان، ڕابردوو پەێڤەندە مێیەن ڤە بانان. ڤە دەست ئاخر ئامانج ئێمە هەڵبژاردن ڤە نامجا تاکە زوانی و فرە زوانی نییە.
ئامانج ئەڤەیە مرۆڤ بایژرێ ڤە ناوەندێ پەروەردە،
ئەڕا ئەڤە ک بایژێ ڤە ڤیرمان ک زوان بەشێکە ئەژ ژیان نەک تەنیا ئامرازێ ئەڕا ئمتحان و نمرەداین.
زوان مەژی.
زوان لوو لووە.
و تێۆری زوانیش بایس ڤە ورە دەست ڤەرنێ بکرێ
ڤەگەرد ئە ئایمەلە ک زوانەکە مەژین.
*https://www.mcgill.ca/mosaique/dialogues/8?utm_source=chatgpt.com
ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان
