پاراستنی بەها و کەرامەتی سروشتیی هەر تاکێک بۆ پەروەردەکردنی کۆمەڵگەیەکی یەکگرتوو زۆر گرنگە، چونکە هەر پێشێلکردنێک بۆ ئەم کەرامەتە دەتوانێت لێکەوتەی بەرچاوی بۆ تاکەکان هەبێت. هەر تاکێک بەهۆی مرۆڤایەتییەوە مافی سروشتیی خۆی هەیە و زۆر گرنگە کە ئەم مافانە کە بە مافی مرۆڤ ناسراون، بەبێ پێشێلکاری بمێننەوە.

بە درێژایی ساڵان، چەمکی مافەکانی مرۆڤ وردەوردە پەرەی سەندووە و کاتێکی بەرچاوی پێ چووە تا گەیشتووەتە دۆخی ئێستای. بەڵام بەتایبەتی جاڕنامەی جیهانیی مافەکانی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٤٨، لەلایەن کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەک وڵامێک بۆ ئەو وانانەی لە جەنگی جیهانیی دووەمەوە وەرگیراون، سەری هەڵدا. هەروەها دواتر پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان لە ساڵی ١٩٦٦، پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان لە ساڵی ١٩٦٦ و پرۆتۆکۆڵی ئیختیاریی پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان لە ساڵی ١٩٦٦ پەسەند کران. لەو کاتەوە زۆربەی گەلان قبووڵیان کردووە کە مرۆڤەکان عەقڵانین و بەهۆی مرۆڤایەتییەوە هەندێک مافی سروشتی و زەوتنەکراویان هەیە کە بە مافی مرۆڤ ناسراون. لە ڕاستیدا مافی مرۆڤ مافێکی سروشتییە کە بە شێوەیەکی گشتگیر بۆ هەموو تاکەکان بەبێ شوێنی نیشتەجێبوون، زمان، ڕەگەز و ئایین ڕەوایە.

بەگشتی هەموو تاکێک بە دادپەروەرانە لە مافەکانی مرۆڤ بەهرەمەندە و نابێت لەسەر بنەمای هەڵاواردن لەو مافانە بێبەش بکرێت. بەشێوەیەکی گشتی گرنگترین پایەکانی مافی مرۆڤ بریتین لە:

١- مافی مەدەنی و سیاسی

٢- مافی ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری

٣- مافی بەکۆمەڵ یان گرووپی

بەڵام پەیوەندیی نێوان جیهانگیری و مافی مرۆڤ چییە؟ دەبێت بگوترێ کە جیهانگیری فراوانبوونی مافە نێودەوڵەتییەکانی مرۆڤی خێراتر کردووە. ئەم مافانە سنوورە نیشتمانییەکان و چوارچێوە دەوڵەتییەکان تێدەپەڕێنن و کاریگەرییەکانیان لەسەر ئاستی جیهانی فراوانتر دەکەن. هەروەها پێویستە بگوترێ، ئەمڕۆ جیهانگیری و پەرەسەندنی هۆشیاریی گەلان بووەتە هۆی فراوانبوونی بەهاکانی مافی مرۆڤ و بەهێزبوونی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان و زیادبوونی هۆشیاریی گشتی بۆ ئەو مافانە. بە واتایەکی تر، جیهانگیری کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر سەرهەڵدانی بەها گشتگیرەکان و گشتگیربوونی مافەکانی مرۆڤ هەبووە. لەم پێوەندییەدا پێویستە ئەوەش بگوترێ کە ئەمڕۆ بەجیهانیبوونی بەهاکانی مافی مرۆڤ و ئازادییە سیاسی و کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان هێندە شکۆمەند بووە کە پێشێلکردنیان لەلایەن ڕژێمە تۆتالیتار و خۆسەپێنەکانەوە ڕەوا نییە.

بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە خاڵی وەرچەرخانێکی گرنگ لە پێوەندی لەگەڵ بەجیهانیبوونی بەهاکانی مافی مرۆڤ، کۆتاییهاتنی شەڕی سارد و داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت بوو لە ساڵی ١٩٩١.

لەڕاستیدا لەگەڵ نەمانی هەڕەشەی کۆمۆنیستەکان، ئەمریکا لەگەڵ یەکێتیی ئەورووپا دەستی کرد بە هاندانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ وەرگرتنی مافی مرۆڤ و مافی کەمینەکان و ڕێزگرتن لە فرەکولتووری وەک ڕێگەیەک بۆ تێپەڕاندنی ململانێی شوناس لە سەدەی بیستەمدا. لەڕاستیدا یەکێک لە بنەما بەردەوامەکانی سەردەمی دوای جەنگی سارد ئەوە بوو کە جیهانگیری دەتوانێت کاتالیستێک بێت بۆ بەدیموکراسیکردن و پەرەپێدانی بەهاکانی مافی مرۆڤ لەلایەن ئەو وڵاتانەوە. کاتێک ئایدیاڵە دیموکراسییەکان سنوورەکان دەبڕن یان تەنانەت دەگەنە دەوڵەتە تاکڕەوەکان، جیهانگیری دیموکراتیزەکردن و مافی مرۆڤ دەکاتە شتێکی حەتمی. لایەنگرانی ئەم بۆچوونە ئاماژە بە بڵاوبوونەوەی دیموکراسی دەکەن لە چارەکی کۆتاییی سەدەی بیستەم و هەروەها سەرەتای سەدەی بیست و یەک، بەتایبەت لە جیهانی عەرەبیدا.

بەڵام وەک ئاماژەمان پێ دا، چەمکی مافی مرۆڤ بە واتای سەروەریی یاسا و مافەکانە کە پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان لەناو دەوڵەتەکاندا و هەروەها لە نێوان دەوڵەتەکاندا ڕێک دەخەن. لە یاسای نێودەوڵەتییدا پێوەرە تاڕادەیەک قبووڵکراوەکان لەسەر بابەتگەلێکی وەک یاسای جەنگ، یاسای ژینگە، تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانەکانی جەنگ دانراون و هەموو ئەمانە لەسەر بنەمای جیهانگیریی مافی مرۆڤ دامەزراون.

بەگشتی جیهانگیری و مافی مرۆڤ دوو بابەتی پەیوەندیدارن کە کاریگەرییان لەسەر شێوازی کارلێکی مرۆڤ و حکوومەتەکان لە سەرانسەری جیهاندا هەیە.

لە ڕاستیدا جیهانگیری، لەگەڵ زیادبوونی کارلێک و پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتان، بووەتە هۆی سەرهەڵدانی مافی مرۆڤ وەک چەمکێکی گشتگیر.

بەڵام وەک پێشتر ئاماژەمان پێ دا، بەڵگەی هەرە بەرجەستە لەسەر کاریگەرییەکانی جیهانگیری لەسەر بەدیموکراسیکردن، تێکەڵکردنی نۆرمەکانی دیموکراسی و بنەماکانی مافی مرۆڤە، کە لەمێژە لەلایەن زۆرێک لە دامەزراوە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکانەوە جەختیان لەسەر کراوەتەوە.

لەم پێوەندییەدا، دەستگیرکردنی ئۆگستۆ پینۆشێت، سەرۆکی پێشووی شیلی، دامەزراندنی دادگای تایبەتیی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یوگۆسلاڤیا و ڕواندا لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکان و دواجار لە سێدارەدانی سەدام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٦، بەڵێنی هەنگاوێکی فراوانتر بە ئاراستەی دادپەروەریی نێودەوڵەتی دەدات.

شایانی باسە کە پرەنسیپەکانی دیموکراسییش خەریکە دامودەزگاکانی ناوچەیی لە قاڵب دەدەنەوە. یەکێتیی ئەورووپا کە لە بنەڕەتدا کۆمەڵگەیەکی ئابوورییە، ئێستا وەک پێشمەرجێک بۆ ئەندامێتی پێویستی بە حوکمڕانیی دیموکراسی هەیە و لە سیاسەتی دەرەوەی بەکۆمەڵدا دیموکراسی و مافەکان بەرەوپێش دەبات.

شایانی باسە دەستوەردانی سەربازیی ئەنجومەنی ئاسایش لە کۆسۆڤۆ، بۆسنە و هەرزەگۆڤینا و سوودان و دامەزراندنی ناوچەی پاراستن لە عێراق و دەرکردنی دەیان بڕیارنامەی دژ بەو حکوومەتانەی مافی مرۆڤ پێشێل دەکەن، ئاماژەن بۆ زیادبوونی هەستیاریی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرامبەر بە بەهاکانی مافی مرۆڤ.

بەڵام سەبارەت بە کورد و پرسی مافی مرۆڤ، پێویستە ئەوە بڵێین کە خۆشبەختانە ئەمڕۆ، فراوانبوونی پێوەرەکانی مافی مرۆڤ و پەیوەندییە دیموکراسییەکان، هاوکات لەگەڵ گەشەکردنی ڕێکخراوە ناحکومییەکان، سەرچاوە و دەرفەتی بۆ چالاکوانانی کورد ڕەخساندووە بۆ بەشداریکردن لە چالاکییەکانی مافی مرۆڤ.

لە ڕاستیدا مافەکانی مرۆڤی کورد وەک بەشێک لە مافە گەردوونییەکانی مرۆڤ، بریتین لە: مافی ژیان، ئازادی و ئاسایش، ئازادیی ڕادەربڕین، ئازادیی بیروباوەڕ، ئازادیی گردبوونەوە و هتد. لەم ڕووەوە جیهانگیری وەک پرۆسەیەکی زیادکردنی پەیوەندی و کارلێکە نێودەوڵەتییەکان، کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر مافەکانی مرۆڤی کورد هەیە. لە ڕاستیدا یەکێک لە سەرچاوەکانی دەسەڵاتی تێکۆشەرانی کورد، ڕاکێشانی پشتیوانیی دامەزراوە و کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکانە؛ هەر بەم بۆنەیەوە دەکرێت بڵێین لە سەردەمی جیهانگیری و لەگەڵ بەجیهانیبوونی پرسی مافی مرۆڤ، چالاکانی کورد دەرفەت و سەرچاوەی زیاتریان لە ڕابردوودا هەیە بۆ بەرزکردنەوەی ئیدیعا و ڕەنگدانەوەی دۆخی زیندانییان و دەستبەسەرکراوانی کورد بۆ کۆڕ و کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکان.

هەروەها فراوانبوونی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و میدیای نوێ لە سەردەمی جیهانگیریدا، وای کردووە کورد بە ئاسانی زانیاری هاوبەش بکات و دەنگی خۆی لە سەرانسەری جیهاندا ببیستێت.

گرنگە بزانین کە ڕاپۆرتی ساڵانەی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، لەوانەش ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی، سەبارەت بە بارودۆخی زیندانییانی سیاسی لە وڵاتانی وەک سووریا، تورکیا و ئێران، کاردانەوەی وڵاتان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤی لێ کەوتووەتەوە.

هەروەها ئەم ڕاپۆرتانە نموونەیەکی ڕوونن لە گرنگی و پێگەی گوتاری مافی مرۆڤ و کاریگەریی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان لەسەر بارودۆخی ئێستا و داهاتووی چالاکانی سیاسی و مەدەنیی کورد. جگە لەوەش لەبەر ڕۆشناییی فراوانبوونی ڕێکخراوە مەدەنی و مافەکانی مرۆڤ لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا، زۆرێک لە چالاکانی کورد هەوڵیان داوە ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ دابمەزرێنن، هەرچەندە لە زۆر حاڵەتدا ئەمە بووەتە هۆی دەستگیرکردنیان. بەگشتی دەکرێت بڵێین کورد لەو گەلانەیە کە ڕووبەڕووی چەندین پرسی مافی مرۆڤ بووەتەوە و بەردەوامیشە، لەوانە:

١- سەرکوتکردنی کولتووری و زمانەوانی (قەدەغەکردنی زمانی کوردی و پەروەردە)

٢- کۆتوبەندی سیاسی و بەشدارینەکردن لە حکوومەت

٣- پێشێلکردنی مافە مەدەنی و سیاسییەکان، لەوانەش دەستگیرکردنی سیاسی و سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان

٤- ئاوارەکردنی زۆرەملێ و وێرانکردنی ناوچەکانی نیشتەجێبوون

لە ئەنجامدا دەکرێت بڵێین بەجیهانیبوونی مافی مرۆڤ ئامرازێکی گرنگە بۆ پاراستنی مافەکانی کورد و ئەمڕۆش جیهانگیری دەرفەتی ئەوەی بە کورد داوە کە شوناس و مافە مەدەنی و سیاسییەکانی خۆی لە گۆڕەپانی جیهانیدا دووپات بکاتەوە.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٤ی سەرماوەزی ٢٧٢٥ی کوردی

قەنبەری، لوقمان (٢٠٢٥): کورد، مافی مرۆڤ و جیهانگیری. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.