هێڵە سوورەکان، سێبەرە درێژەکان و مووشەکەکانی سەر شارەکان

هێڵە سوورەکان و هەڕەشەی مووشەکی لەکاتێکدا لە مەسقەت جارێکی تر پەیامەکان لە نێوان واشنتۆن و تاراندا ئاڵوگۆڕ دەکرێن؛ لە پشت پەردەوە بارودۆخێکی ستراتیژی خەریکە چڕ دەبێتەوە کە زۆر لە ململانێ فەرمییەکانی سەر سەنتەریفیوژ و سزاکان تێدەپەڕێت.

ئێران دووبارە جەخت لەسەر “مافی دانەماڵراوی” خۆی بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم لەسەر خاکی خۆی دەکاتەوە. دەڵێت مەرجی پێشوەختە قبوڵنەکراوە و دەبێت سزاکان بە تەواوی و بێ مەرج هەڵبگیرێن. ئەمانە ئەو ڕستانەن کە ساڵانێکە بە شێوەیەکی نەگۆڕ دووبارە دەبنەوە، بەڵام ئەمڕۆ قورساییەکی جیاواز و مەترسیدارتریان هەڵگرتووە؛ چونکە پرسی ئەتۆمی مێژوویەکی درێژە بە ڕەهەندێکی دووەمەوە گرێدراوە: کۆگای مووشەکیی ئێران.

مووشەک وەک واقیعێکی ستراتیژی

لە ئیسرائیل، چاوەکان تەنها لەسەر ئاستی پیتاندن و چاودێری نێودەوڵەتی نین، بەڵکو لەسەر ئەو سیستەمە گواستنەوانەن کە لە کاتی شەڕدا بەکاردێن. ئێران ئێستا خاوەنی کۆگایەکی گەورەی مووشەکی مەودا مامناوەند و مەودا دوورە، کە نەک تەنها ئامانجە سەربازییەکان، بەڵکو بە تایبەتی ناوەندە نیشتەجێبوونەکان دەپێکن. تەلئەبیب، حەیفا، قودس – هیچ کام لەم شارانە لە دەرەوەی مەودای مووشەکەکان نین. بە پێچەوانەی سەنتەریفیوژە نەبینراوەکان، ئەم چەکانە بۆ هاووڵاتیانی ئیسرائیل هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ و بەرجەستەن.

لە ناوەندە ئەمنییەکانی ئیسرائیلدا وەک ڕاستییەک وەرگیراوە: تەنانەت پێشکەوتنێکی سنوورداریش لە بەرنامەی ئەتۆمیی ئێراندا، لەگەڵ ئەم مووشەکانەدا، قۆناغێکی تەواو نوێ لە گرژی دروست دەکات. ئیتر باسەکە تەنها لەسەر سڵکردنەوە (deterrence) لە نێوان دەوڵەتاندا نییە، بەڵکو مەترسییەکی ڕاستەقینەی قوربانییەکی زۆری مەدەنییە لە ئەگەری هەر پێکدادانێکدا.

دڵەڕاوکێ لە ئۆرشەلیم

ئەم بارودۆخە هۆکاری ئەو دڵەڕاوکێیە ئاشکرایەیە کە لە ئیسرائیل دەبینرێت. لەوێ ئەو هەستە لە زیادبووندایە کە گفتوگۆ نێودەوڵەتییەکان بە ئەنقەست خاڵێکی سەرەکی پشتگوێ دەخەن: بەرنامەی مووشەکیی تاران بە فەرمی بەشێک نییە لە گفتوگۆکان. بۆ قودس، ئەمە دەقی کێشەکەیە. ئێرانێک کە خۆی لە ڕووی ئەتۆمییەوە بپارێزێت و هاوکات توانای مووشەکی مەودا دووری خۆی پەرە پێ بدات، هاوسەنگی ستراتیژی بە بنەڕەتی دەگۆڕێت.

ڕاپۆرتەکان دەربارەی جووڵە سەربازییە فراوانەکانی ئەمریکا – لەوانە فڕۆکە گەورەکانی گواستنەوەی هێزی ئاسمانی – لە ئیسرائیل بە وردی چاودێری دەکرێن. ئەمە زیاتر وەک ئاماژەیەک دەبینرێت بۆ ئەوەی واشنتۆن بژاردەی سەربازی بە کراوەیی دەهێڵێتەوە، نەک وەک ئامادەکارییەکی دەستبەجێ بۆ شەڕ. بەڵام هەر ئەم ناڕوونییە گرژییەکان زیاتر دەکات: ئایا لە کۆتاییدا ڕێککەوتنێکی سیاسی دەبێت، یان تەنها بژاردەی شەڕ دەمێنێتەوە؟

حیساباتی تاران

لە بەرامبەردا، تاران نمایشی خۆڕاگری دەکات. نوێنەرانی ڕژێم باس لە ڕەگداکوتاوی و باڵادەستی مێژوویی و دڵنیایی لە توانای تێپەڕاندنی هەر ململانێیەک دەکەن. ئەم لێدوانانە هەم بۆ ناوخۆ و هەم بۆ نەیارە دەرەکییەکانە. ئەوەی کە توانای مووشەکی هەمیشە وەک هێزێکی شاراوە لە پشت ئەم قسانەوەیە، بەشێکە لە نمایشی هێز.

لە هەمان کاتدا، وا دیارە حیساباتی ئێران لەسەر ئەوە بێت کە نە ئەمریکا و نە ئیسرائیل نایانەوێت مەترسیی شەڕێکی کراوە بکەن کە دەرەنجامی نادیاری بۆ تەواوی ناوچەکە هەبێت. بەڵام مەترسییەکە ڕێک لەمەدا کورت دەبێتەوە: هەرچی تاران زیاتر پشت بە مووشەک ببەستێت بۆ سڵکردنەوەی نەیارەکانی، فشارەکان لەسەر ئیسرائیل زیاتر دەبن بۆ ئەنجامدانی هێرشی پێشوەختە.

ئارامی ناوچەیی و نائارامی ستراتێژی

عەرەبستانی سعوودی و وڵاتانی تری ناوچەکە هەڵوێستێکی دیپلۆماسییان هەیە و بە فەرمی پشتگیری لە گفتوگۆکان دەکەن. بەڵام لەوێش ڕوونە کە شەڕێک بە مووشەکی ئێرانی تەنها لە سنوورە نیشتمانییەکاندا ناوەستێت. مووشەکی بالیستی دیپلۆماسی ناناسێت.

قۆناغی ئێستای گفتوگۆکان کۆتایی هات و شاندی ئێرانی گەڕایەوە. دەوترێت هەموو شتێک “وەک هەمیشە” بەڕێوە دەچێت. بەڵام ئەم ئاساییبوونە خەڵەتێنەرە؛ چونکە لەکاتێکدا وشەکان ئاڵوگۆڕ دەکرێن، مووشەکەکان لە ئامادەباشیدا دەمێننەوە – و لەگەڵیاندا ئەگەری ئەوەی کە شکستی سیاسی دەستبەجێ بگۆڕێت بۆ کارەساتێکی سەربازی.

بۆ ئیسرائیل، ژیان لە ژێر سێبەری ئەم چەکانەدا بە واتای دۆخێکی هەمیشەیی لە ئامادەباشی دێت. بۆ دیپلۆماسی نێودەوڵەتیش، پرسیارێکی ناڕەحەت دروست دەبێت: تا چەند گفتوگۆکانی تایبەت بە ئاسایش جێگەی بڕوان، کاتێک مەترسیدارترین ئامرازەکانی ئەو نائارامییە بە ئەنقەست پشتگوێ دەخرێن؟

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٦ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

باوەرنفایند، هێلێنا (٢٠٢٦): هێڵە سوورەکان، سێبەرە درێژەکان و مووشەکەکانی سەر شارەکان. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.