لە نێوان سەربەخۆیی و فیدراڵیزم دا

مافی چارەی خۆنووسین و واقیعی سیاسی و پرسی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان

پوختە

ئەم وتارە باس لەوە دەکات کە گوتاری سەربەخۆیی بۆ نەتەوەی کورد بە گشتی، و بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دا (لە واقیعی داسەپاوی ژینگەی سیاسیی ئێستا، واتە پارچەپارچەبوونی کوردستان) لە ڕووی فەلسەفییەوە ڕەوا و لە ڕووی سیاسییەوە پێویستە، تەنانەت ئەگەر فیدراڵیزم نوێنەرایەتیی ئامانجێکی سیاسیی دەستبەجێتر و واقیعبینانەتریش بکات. ئەم وتارە بە پشتبەستن بە ڕوانستەکانی مافی چارەی خۆنووسین و یاسای نێودەوڵەتی و پێشهاتە سیاسییە بەراوردییەکان، پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە سەربەخۆیی و فیدراڵیزم نابێت وەک دوو ئامانجی دژبەیەک سەیر بکرێن، بەڵکوو وەک ڕەهەندی تەواوکەری ستراتیژیی دووانە مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت: یەکێکیان نۆرماتیڤ و درێژخایەن، ئەوی دیکەیان پراگماتیک و نزیکخایەن. زیندووکردنەوەی گوتاری سەربەخۆیی لای ڕۆشنبیران و نوخبەی سیاسیی کورد، نەک تەنیا وەک بانگەشەیەکی ئاکاری لەسەر بنەمای فەلسەفی، بەڵکوو وەک ئامرازێکی ستراتیژی لە گۆڕانکارییە دەستوورییەکانی داهاتووی ئێران دا، جەوهەری و پێویستە.

پێشەکی

پرسی مافی چارەی خۆنووسینی کورد لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەردەوامە و لە نێوان ئایدیاڵێکی ئاکاری و کۆتوبەندێکی سیاسی دا دەسووڕێتەوە. کۆماری کوردستان (١٩٤٦) ئەگەرچی کورتخایەن بوو، بەڵام ئایدیالی سەروەریی کوردی بەرجەستە کرد؛ داڕمانی ئەو کۆمارە و لەسێدارەدانی پێشەوا قازی محەممەد، پچڕانێکی مێژوویی لە خستنەڕووی ئاشکرای سەربەخۆیی وەک ئامانجێکی سیاسی بەدی هێنا. دواتر لە دەهەکانی دوای شۆڕشی ١٩٧٩ی ئێران دا، هێزە سیاسییەکانی کورد زیاتر داواکارییەکانیان لە ڕووی ئۆتۆنۆمییەوە نەک سەربەخۆیی هێنایە گۆڕێ، بەڵام بێدەنگیی ڕێژەیی لەسەر سەربەخۆیی وەک گوتار، بە مانای کۆتاییە فەلسەفییەکەی نییە، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی پاشەکشەیەکی ستراتیژییە کە سەرکوتی سیاسی و واقیعە جیۆپۆلیتیکییەکان لە قاڵبیان داوە.

ئەم بابەتە باس لەوە دەکات کە نوخبە و ڕۆشنبیرانی کورد، هەم بەرپرسیارێتیی فەلسەفی و هەم بەرپرسیارێتیی سیاسییان لە ئەستۆدایە بۆ زیندووکردنەوەی گوتاری سەربەخۆیی وەک ئاسۆی ئازادی، و لە هەمان کاتدا بانگەشە بۆ فیدراڵیزم لە چوارچێوەیەکی دەستووریی دەستبەجێ و نزیکخایەن دا بە بەشداربوون لە ئێرانێکی دیموکراتیکی داهاتوودا، وەک ڕێگەی گەیشتن بەو ئاسۆیە.

یەکەم: بنەما فەلسەفییەکانی مافی چارەی خۆنووسین

سەرەتا دەبێ بانگەشەی سەربەخۆیی بە شێوەیەکی نۆرماتیڤ هەڵسەنگێندرێت. جان ستوارت میل لە لێکدانەوە بەناوبانگەکەی خۆیدا دەڵێت: «دامەزراندنی دامەزراوە ئازادەکان نزیکە لە مەحاڵ، لە وڵاتێکدا کە لە نەتەوە جیاوازەکان پێکهاتووە» (میل، تێبینییەکان لەسەر حکوومەتی نوێنەرایەتی، ١٨٦١). بۆ میل، هاوبەشیی نەتەوەیی -کە لە ڕێگەی هاوسۆزی و زمان و مێژووی هاوبەشەوە پێناسە دەکرێت- پێشمەرجێک بۆ خۆبەڕێوەبەرییەکی کاریگەر پێک دەهێنێت، چونکە هاوبەشیی نەتەوەیی بنچینەی متمانە و هاوکاریی سیاسییە.

بە هەمان شێوە، خستنەڕووی مافی چارەی خۆنووسینی نیشتمانی لەلایەن وودرۆ ویڵسۆنەوە لە دوای شەڕی جیهانیی یەکەم، لەسەر ئەو گریمانەیە بوو کە شەرعییەتی سیاسی لە ڕەزامەندیی گەلانی جیاوازەوە سەرچاوە دەگرێت. هەرچەندە ئەم بنەمایە بە شێوەیەکی ناتەبا جێبەجێ کرا، بەڵام بنەماکە گۆڕانکارییەکی نۆرماتیڤی لە بیرکردنەوەی سیاسیی نێودەوڵەتی دا دامەزراند.

ڕوانستی سیاسیی هاوچەرخ ئەم پێگەیە بەهێزتر دەکات. ویڵ کیملیکا دەڵێت کە دەوڵەتە فرەنەتەوەییەکان دەبێ «کولتوورە کۆمەڵایەتییەکان» وەک بنەمایەک بۆ سەربەخۆیی تاکەکەسی بناسن (کیملیکا، هاووڵاتیبوونی فرەکولتووری، ١٩٩٥). ئەگەر ئۆتۆنۆمیی تاک فەزیڵەتێکی لیبڕاڵ بێت، ئەوا خۆبەڕێوەبەریی بەکۆمەڵ دەبێتە مەرجێکی پێکهاتەیی بۆ بەدیهێنانی. وەک کیملیکا ئاماژەی پێ دەکات: «ئازادی بریتییە لە هەڵبژاردن لە نێوان بژاردە مانادارەکان دا و کولتوورە کۆمەڵایەتییەکان بەستێن بۆ هەڵبژاردن دابین دەکەن.»

دووەم: یاسای نێودەوڵەتی؛ مافی چارەی خۆنووسینی ناوخۆیی و دەرەکی

یاسای نێودەوڵەتی لە نێوان چارەی خۆنووسینی ناوخۆیی و دەرەکی دا جیاوازی دادەنێت. لە ماددەی یەکەمی هەردوو پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان و پەیمانی نێودەوڵەتیی مافە ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان دا ڕادەگەیەنرێت: «هەموو گەلان مافی چارەی خۆنووسینیان هەیە».

بەڵام لە پراکتیک دا یاسای نێودەوڵەتی کە لەسەر بنەمای سیستەمی دەوڵەت-نەتەوە دامەزراوە، ئیمتیاز بە یەکپارچەیی خاک دەدات. جیابوونەوە (سەربەخۆیی) بە گشتی لە حاڵەتەکانی کۆلۆنیالیزەکردن یان نکۆڵیکردنی توند و بێبەشکردنی بەردەوام لە بەشداریی سیاسیی ماناداردا دان پێدانراوە. دادگای باڵای کەنەدا لە ئاماژەی خۆیدا سەبارەت بە جیابوونەوەی کیوبێک (١٩٩٨)، ڕوونی کردەوە کە چارەی خۆنووسینی دەرەکی لەوانەیە «لەو شوێنانەدا سەرهەڵبدات کە گەلێک ڕێگریی لێ دەکرێت لە بەکارهێنانی مافی چارەی خۆنووسینی مانادار لە ناوخۆدا». ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ئەگەر چارەی خۆنووسینی ناوخۆیی بەردەوام سنووردار بمێنێتەوە، مافی سەربەخۆیی دەبێتە بژاردەیەکی ڕەوا.

سێیەم: ئەزموونی مێژوویی و بێدەنگیی گوتاری سەربەخۆیی

کۆماری کوردستان وەک چرکەساتێکی بناغەیی لە یادەوەریی سیاسیی کورددا ماوە و دەمێنێتەوە. بەڵام سەرکوتکردنی بەردەوامی بوو بە هۆی دروستبوونی ژینگەیەکی سیاسی کە تێیدا بانگەشەی سەربەخۆیی ئاشکرا، پەیوەست بوو بە مەترسیی وجودییەوە. دوای ١٩٧٩، بزووتنەوەی کورد سەرنجیان گۆڕی بۆ داخوازیی ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی ئێران دا. لەگەڵ ئەوەش دا مەرج نییە نەبوونی گوتاری سەربەخۆیی ڕەنگدانەوەی ناشەرعییەتی فەلسەفییەکەی بێت، بەڵکوو زۆرجار بێدەنگیی سیاسی ئاماژەیە بۆ خۆگونجاندنێکی ستراتیژی لەگەڵ سەرکوتکردن دا.

چوارەم: بۆچی گوتاری سەربەخۆیی پێویستە؟

گوتاری سەربەخۆیی خزمەت بە سێ ئەرکی چارەنووسساز دەکات:

    وشیاریی مێژوویی و نەتەوەیی دەپارێزێت.

    ئاسۆیەکی نۆرماتیڤی لە بەرزترین ئاستی داواکاری دا دیاری دەکات.

    دەسەڵاتی دانوستان (موزایەدە) لە ساتەکانی گۆڕانکاری و گواستنەوەی سیاسی دا بەهێز دەکات.

وەک ئالن بوکانان دەڵێت، زۆرجار ئیدیعای جوداخوازی نەک تەنیا وەک ستراتیژیی دەربازبوون، بەڵکوو وەک میکانیزمێک بۆ دانوستاندن لەسەر ڕێکخستنە دەستوورییەکان بەکاردەهێنرێت.

پێنجەم: فیدراڵیزم وەک ستراتیژیی نزیکخایەن

ئەگەر سەربەخۆیی لە فەلسەفەی سیاسی دا نوێنەرایەتیی لایەنی زۆری ئاکاری بکات، فیدراڵیزم لە عەرزی واقیعی سیاسی دا نوێنەرایەتیی لایەنی کەمی پراگماتیک دەکات. فیدراڵیزم چەند سوودێکی هەیە:

    لەگەڵ نۆرمە نێودەوڵەتییەکان دا هاوتەریبە.

    پێکهاتە نەتەوەییەکانی دیکەی ئێران دڵنیا دەکاتەوە.

    هاوپەیمانیی نێوان گرووپە نەتەوەیی و زمانییەکان بەهێز دەکات.

شەشەم: دوو ستراتیژی؛ ئاسۆی ئاکاری و ڕیالیزمی سیاسی

ستراتیژییەکی دووانە هەردووکیان پێکەوە هاوتەبا دەکات. گوتاری سەربەخۆیی ڕوونییەکی ئاکاری سەبارەت بە مافی چارەی خۆنووسین دەپارێزێت، و فیدراڵیزم ڕێڕەوێکی دەستووریی و یاسایی کۆنکرێت دابین دەکات. ئایندەی سیاسی بە دەگمەن بە کۆمەڵگە بێدەنگەکان دەدرێت. پاراستنی هەردوو گوتارەکە ڕەنگدانەوەی پێگەیشتنی سیاسییە.

ئەنجام

سەربەخۆیی و فیدراڵیزم نابێت وەک دوو دژبەر دابنرێن. یەکێکیان نوێنەرایەتیی ئاسۆی نۆرماتیڤی سەربەخۆیی نیشتمانی دەکات؛ ئەوی تریان نوێنەرایەتیی مێعماریی بەشداریی دەستبەجێی پێکەوەژیان دەکات. بۆ نوخبە و ڕۆشنبیرانی کورد، ئەرکەکە هەڵبژاردنی نێوانیان نییە، بەڵکوو خستنەڕووی هەردووکیانە بە ڕوونی و بەرپرسیارانە.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٨ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

زرێبار، چۆمان(٢٠٢٦):لە نێوان سەربەخۆیی و فیدراڵیزم دا. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.