نەخشە: لە جەبری جوگرافیاوە بۆ ئیمکانی ئیرادە

ئەگەر جوگرافیا ئەو نەخشەیە بێت کە لەبەردەستماندایە، ئایا مرۆڤ ناچارە تەنها بەو ڕێگایانەدا بڕوات کە لەسەری کێشراون، یان دەتوانێت بە ئیرادەی خۆی ڕێچکە و ڕێگای نوێ دروست بکات؟ ئەمە ئەو پرسیارە بنەڕەتییەیە کە تیۆری «ئیمکانییەتی جوگرافیا» دەیورووژێنێت. ئەم قوتابخانە فیکرییە، کە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا لەسەر دەستی جوگرافییناسی فەرەنسی، پۆڵ ڤیدال دۆلا بلاش، وەک ڕەتکردنەوەیەکی ئەرێنی بۆ تیۆری ڕەشبینانەی «جەبری جوگرافیا یا دیاریکردنی ژینگەیی» سەریهەڵدا، جیهانبینییەکی شۆڕشگێڕانە دەخاتەڕوو. «ئیمکانی جوگرافیا» نکۆڵی لە گرنگی جوگرافیا ناکات، بەڵکو پێی وایە کە سروشت تەنها کۆمەڵێک «ئیمکان» (دەرفەت و بژاردە) و «بەربەست» (ئاستەنگ و سنوور) دەخاتە بەردەم مرۆڤ. بەپێی ئەم دیدە، ژینگەی فیزیکی چیتر چارەنووسێکی حەتمی و نەگۆڕ نییە، بەڵکو کایەیەکی کراوەیە کە مرۆڤ، وەک بوونەوەرێکی چالاک، بیرکەرەوە، و خاوەن ئیرادە، ڕۆڵی سەرەکی و یەکلاکەرەوەی تێدا دەگێڕێت. لێرەدا، مرۆڤ لە بوونەوەرێکی ناکارا و قوربانیی دەستی سروشتەوە، دەگۆڕێت بۆ ئەندازیاری چارەنووس کە دەتوانێت بەهۆی کەلتور، تەکنۆلۆژیا، و ئیرادەی سیاسییەوە، نەخشەی ژیانی خۆی دابڕێژێت.

تیۆری ئیمکانی جوگرافیا لەسەر بنەمایەکی هزری قووڵ دامەزراوە: مرۆڤ تەنها بوونەوەرێکی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو بوونەوەرێکی کەلتورییشە. کەلتور، بە هەموو پێکهاتە ئاڵۆزەکانیەوە؛ زمان، ئایین، زانست، هونەر، و سیستەمی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیی-ئەو هێزە گەورەیەیە کە ڕێگە بە مرۆڤ دەدات لەگەڵ ژینگەدا بکەوێتە وتووێژێکی بەردەوام و تەنانەت بەسەریشیدا زاڵ بێت. لە کاتێکدا «جەبری جوگرافیا» پێشوتر هەبووە، (فریدریک ڕاتزڵ) جوگرافییناسی ئەڵمانی، لە سەدەی نۆزدەهەمدا، بە زیندوکەرەوە و درێژەپێدەری ئەم تیۆرەیە دادەنرێ و پێی وابوو: کە کەشوهەوای گەرم هۆکاری تەمبەڵییە، ئیمکانی جوگرافیا، دەپرسێت: ئەی بۆچی شارستانیەتی کۆنی میسر لە دڵی بیابانێکی وشک و گەرمدا گەشەیەکی وای کرد کە هەتا ئەمڕۆش جیهان سەرسام دەکات؟ وەڵامەکە لە ئیرادەی مرۆڤ و توانای داهێنانیدایە. میسرییە کۆنەکان نەیانهێشت ڕووباری نیل تەنها سەرچاوەی لافاوی وێرانکەر بێت، بەڵکو بەهۆی ئەندازیاریی پێشکەوتووی ئاودێریی و سیستەمی بەنداوەوە، کردیانە سەرچاوەی ژیان، کشتوکاڵ، و گواستنەوە. ئەوان بەربەستە سروشتییەکەیان کردە دەرفەت و یەکێک لە مەزنترین شارستانیەتەکانی مێژوویان لەسەر بنیاد نا. ئەمە بەڵگەیەکی ڕوونە کە مرۆڤ دەتوانێت بەربەستەکان بکاتە پرد و لە «نەفرەت»ـەوە «نیعمەت» بخوڵقێنێت.

بۆ تێگەیشتنێکی واقیعیانەتر لەم تیۆرەیە، دەتوانین سەیری دوو نموونەی سەردەمیی جیاواز بکەین: ئیسرائیل و ئیمارات. ئیسرائیل، لە ڕووی جوگرافییەوە، لە ناوچەیەکی نیمچە-بیابانیدا دامەزراوە کە کێشەی کەمئاوییەکی درێژخایەنی هەیە. بەپێی لۆژیکی جەبر، دەبوو ئەم خاکە نەیتوانیبایە ئاسایشی خۆراکی بۆ دانیشتووانەکەی دابین بکات. بەڵام ئیسرائیل، لە ڕێگەی وەبەرهێنانێکی گەورە لە تەکنۆلۆژیای ئاو (وەک شیرینکردنی ئاوی دەریا و ئاودێریی دڵۆپاندن) و کشتوکاڵی زیرەک، نەک هەر خۆبژێویی بەدەستهێنا، بەڵکو بووەتە یەکێک لە هەناردەکارە سەرەکییەکانی بەرهەمی کشتوکاڵی و تەکنۆلۆژیا بۆ جیهان. لە لایەکی ترەوە، ئیمارات، بەتایبەت دوبەی، لە بیابانێکی وشک و بێپیتدا هەڵکەوتووە. سەرەڕای بوونی نەوت، سەرکردەکانی زانییان کە ئەم سامانە تاهەتایە نییە. بۆیە بە ئیرادەیەکی سیاسیی بەهێز و دیدێکی ستراتیژیی، بیابانەکەیان گۆڕی بۆ یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی بازرگانی، گەشتیاری، و دارایی لەسەر ئاستی جیهان. ئەم دوو نموونەیە دەیسەلمێنن کە ئیرادەی سیاسیی و سەرمایەی مرۆیی دەتوانن لە جوگرافیای فیزیکی بەهێزتر بن.

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ نمونەی باشووری کوردستان، تیۆری ئیمکانی جوگرافیا دەلاقەیەکی هیوا و نەخشەڕێگایەک دەکاتەوە. ڕاستە کە باشووری کوردستان وڵاتێکی دەورەدراوی وشکانییە و ئەمە بەربەستێکی ستراتیژیی گەورەیە، بەڵام ئایا ئەمە قەدەرێکی ئەبەدییە؟ ئیمکانی جوگرافیا پێمان دەڵێت: نەخێر. چارەسەر لەوەدایە کە بیر لەوە بکرێتەوە چۆن دەتوانرێت ئەم بەربەستە تێپەڕێنرێت یان کاریگەرییەکانی کەم بکرێتەوە. بۆ نموونە، وەبەرهێنانێکی ستراتیژیی لە کەرتی تەکنۆلۆژیای دیجیتاڵ، ئابووریی زانیاری، و خزمەتگوزاریی بانکی پێشکەوتوو دەتوانێت ئابوورییەک دروست بکات کە کەمتر پشتبەستوو بێت بە هەناردەکردنی نەوت لە ڕێگەی بۆرییەوە. گۆڕینی هەرێم بۆ ناوەندێکی گەشتیاریی و کشتوکاڵی لە ناوچەکەدا، و دروستکردنی پەیوەندیی سیاسیی هاوسەنگ و فرەچەشن لەگەڵ جیهاندا، دەتوانێت «زیندانی جوگرافیا» بکاتە «کلیل». بە واتایەکی تر، لەبری ئەوەی چاوەڕێی ئەوە بین جوگرافیا چارەنووسمان دیاری بکات، دەبێت بە ئیرادە، حوکمڕانیی باش، و پلانی تۆکمە، ئەو چارەنووسە بنووسینەوە کە خۆمان دەمانەوێت و شایستەمانە.

لەم تێڕوانینەوە، ئیمکانی جوگرافیا تەنها تیۆرێکی ئەکادیمیی وشک نییە کە لە کتێبەکاندا بخوێنرێتەوە، بەڵکو بانگەوازێکی زیندووە بۆ باوەڕبوون بە توانای بێسنووری مرۆڤ و ڕۆڵی ئیرادەی بەکۆمەڵ. ئەم تیۆرەیە پێمان ناڵێت کە جوگرافیا گرنگ نییە یان دەتوانرێت بە تەواوی پشتگوێ بخرێت؛ بێگومان کارێکی لەو شێوەیە سادەلەوحییەکی کوشندەیە، بەڵکو جەخت لەوە دەکاتەوە کە گرنگتر لە خودی جوگرافیا، ئەو شێوازەیە کە ئێمە وەک مرۆڤ و وەک کۆمەڵگا مامەڵەی لەگەڵدا دەکەین. سروشت لەوانەیە سیناریۆ و دیکۆری شانۆکە دابنێت؛ لەوانەیە هەندێک گەلی لەسەر شانۆیەکی پان و بەرین و پڕ لە دەرفەت دابنێت، و هەندێکی تری لە گۆشەیەکی تەنگ و پڕ لە ئاستەنگدا. بەڵام مرۆڤ هەمیشە دەرهێنەر و ئەکتەری سەرەکیی شانۆگەریی ژیانی خۆیەتی. ئەو دەتوانێت بە داهێنان و کاری بەردەوام، دیکۆرە سادەکە بکاتە کۆشکێکی گەورە، یان بە تەمبەڵی و گەندەڵی، شانۆ پان و بەرینەکە وێران بکات. چارەنووسی گەلان لەسەر نەخشەکان بە خەتێکی کاڵ و گۆڕاو کێشراوە، بەڵام بە ئیرادە، حوکمڕانیی ژیرانە، و کرداری یەکگرتووانەی مرۆڤەکانە کە بە خەتێکی تۆخ و نەگۆڕ لە لاپەڕەکانی مێژوودا دەنووسرێتەوە. مرۆڤ کلیل‌بەدەستی ئەو قەفەزەیە کە جوگرافیا بۆی دروست کردووە، و تەنها ئیرادەی خۆیەتی کە دەتوانێت دەرگای ئازادیی، پێشکەوتن، و ئایندەیەکی شایستە بکاتەوە.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٠ی ڕەشەمەی  ٢٧٢٥ی کوردی

حەمید، دانا(٢٠٢٦): نەخشە: لە جەبری جوگرافیاوە بۆ ئیمکانی ئیرادە. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.