پێویستیی دامەزراندنی مەکتەبێکی فەلسەفی ـ سیاسیی کوردی

هەر نەتەوەیەک کە بیەوێت چارەنووسی خۆی بە دەستی خۆی دیاری بکات، پێویستی بە شتێک هەیە زیاتر لە هێزی سیاسی، توانای سەربازی و دامەزراوەی حیزبی؛ ئەویش خاوەندارێتیی بیر و فەلسەفەی سیاسیی خۆیەتی. نەتەوەیەک کە نەتوانێت لەسەر بنەمای مێژوو، کەلتوور، ئەزموون و پێویستییەکانی خۆی بیر بکاتەوە، هەمیشە لە مەترسیی ئەوەدایە کە ببێتە شوێنکەوتووی بیرۆکە و پرۆژەی ئەوانی تر. لەم ڕوانگەیەوە، دامەزراندنی مەکتەبێکی فەلسەفی ـ سیاسیی کوردی، تەنها پێویستییەکی ئەکادیمی نییە، بەڵکوو یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی بەردەوامیی خەباتی نەتەوەیی و بنیاتنانی داهاتووی سیاسیی کورد.
بەداخەوە، لە مێژووی نوێی بیرکردنەوەی سیاسیی کورددا، زۆرجار خوێندەواران، ڕۆشنبیران و بیرمەندان بۆ دۆزینەوەی وەڵامی پرسیارەکانی کۆمەڵگای کوردستان، زیاتر لە ناو مەکتەبە فکرییەکانی خۆرهەڵات و خۆرئاوا و ئایدیۆلۆژیا ئایینی و سیاسییە هاوردەکراوەکاندا گەڕاون، تا لە ناو ئەزموونی مێژوویی و کۆمەڵایەتیی خۆیاندا. ئەمە لە کاتێکدایە کە هەر مەکتەبێکی فەلسەفی و سیاسی لە ژینگەیەکی دیاریکراوی مێژوویی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و کەلتووریی تایبەتدا سەری هەڵداوە و وەڵامی پێویستییەکانی ئەو ژینگەیەی داوەتەوە. بۆیە، ئەوەی لە کۆمەڵگایەکی دیکەدا چارەسەر بووبێت، بە پێویستی لە کۆمەڵگای کوردستانیشدا چارەسەر نییە.
بۆ نموونە، ئیسلام وەک سیستەمێکی باوەڕ و بیرکردنەوە، بۆ ماوەی نزیکەی چواردە سەدە لەگەڵ ژیانی کورددا بوونی هەبووە و بەشێک لە ناسنامە و کەلتووری ئەم کۆمەڵگایەی پێکهێناوە. لە لایەکی دیکەوە، بیرۆکەکانی چەپ و مارکسیزم لە ژینگەی تایبەتی سەرمایەداریی ئەورووپا، شۆڕشی پیشەسازی، پەیوەندیی چینایەتی و ملمڵانێی کرێکار و خاوەن سەرمایەدا پەرەیان سەندووە. بەڵام لە هەندێک بەش لە ڕۆشنبیریی سیاسیی کوردیدا، ئەو بیرۆکانە بەبێ لێکدانەوەی جیاوازییە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکان وەک نەخشەیەکی ئامادە بۆ گۆڕینی کۆمەڵگای کوردستان وەرگیراون.
لە ئەنجامدا، هەندێک لە ڕەوتە چەپەکانی کوردستان، لەبری ئەوەی مارکسیزم وەک ئامرازێکی شیکردنەوەی ڕەخنەگرانە بەکاربهێنن، هەوڵیان داوە واقیعی کوردستان لەگەڵ پێوەرەکانی ئەو ئایدیۆلۆژیایە بگونجێنن. لەو پرۆسەیەدا، گرنگیی پرسی نەتەوەیی، ناسنامە، مێژووی خەبات، پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و خواستی سەربەخۆیی، لە هەندێک حاڵەتدا لە ژێر سێبەری پرسی چینایەتی و ئینترناسیونالیزمی کرێکاریدا کەمڕەنگ کراوەتەوە. ئەمە تەنها تایبەت بە چەپیش نەبووە؛ ڕەوتە ڕاستەکانیش لە هەندێک حاڵەتدا بە پشتبەستن بە بیرۆکەی دەوڵەتگەرایی، نەتەوەگەرایی باڵادەست و یان تێگەیشتنە ئایینییە دەرەکییەکان، بەهای پلورالیزم و فرەییی کۆمەڵگای کوردستانیان پشتگوێ خستووە.
بەو شێوەیە، چەپ و ڕاست، هەرچەندە لە بنەڕەتدا دوو ڕەوتی جیاوازی فکری و سیاسی بوون، بەڵام لە هەندێک لە ئەزموونەکانی کوردستاندا لە خاڵێکدا هاوبەش بوون: هەردووکیان لە جیاتی دەستپێکردن لە واقیعی کوردستان، هەوڵیان داوە کوردستان لەگەڵ واقیعی بیرۆکەیەکی پێشتر داڕێژراو بگونجێنن. ئەمەش لە ماوەیەکی درێژدا بووەتە هۆی ئاڵۆزیی ئاراستەی خەبات، دابەشبوونی هزری و سیاسی، دوورکەوتنەوە لە هەندێک لە پێویستییە بنەڕەتییەکانی کۆمەڵگا و بەفیڕۆدانی بەشێک لە وزە و توانای ڕۆشنبیری و سیاسیی کورد.
بەڵام پێویستە ڕوون بێت کە مەبەست لەم ڕەخنەیە ڕەتکردنەوەی چەپ و ڕاست، ئایین، یان دەوڵەمەندیی فکریی مرۆڤایەتی نییە. هیچ کۆمەڵگایەک ناتوانێت بە داخستنی دەرگاکانی بەڕووی ئەزموونی جیهانی پێش بکەوێت. کێشەکە لە وەرگرتنی بیرۆکە نییە، بەڵکوو لە وەرگرتنی بێ‌مەرج و بێ‌ڕەخنەی ئەو بیرۆکانەدایە. پێویستە بیرۆکەی هاوردەکراو لە تاقیگەی ڕەخنە و لێکدانەوەی کوردیدا تێپەڕێت؛ ئەوەی لەگەڵ واقیعی کوردستان دەگونجێت وەربگیرێت و ئەوەی نامۆیە یان زیان بە پێویستییەکانی کۆمەڵگا دەگەیەنێت، بە بەرپرسیارییەوە ڕەخنەی لێ بگیرێت.
لە ئاستێکی قووڵتردا، کێشەی سەرەکیی کورد تەنها نەبوونی دەوڵەت و دامەزراوەی سیاسی نییە؛ بەڵکوو نەبوونی سیستەمێکی بەردەوامی بەرهەمهێنانی بیر و فەلسەفەی سیاسییە. کورد لە مێژووی خۆیدا ئەزموونی زۆری لە خەبات، شۆڕش، ڕاپەڕین، دەسەڵات، شکست و سەرکەوتن هەیە، بەڵام ئەو ئەزموونە کەمتر بووەتە بنەمای دروستکردنی تیۆرییەکی سیاسیی خۆماڵی. ئەوەی کە پێویستە، تەنها گێڕانەوەی مێژوو نییە، بەڵکوو خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانەی مێژووە بۆ دۆزینەوەی یاسا و وانەکانی و گۆڕینیان بۆ بنەمای بیرکردنەوەی نوێ.

لە مەکتەبێکی فەلسەفییەوە بۆ پڕۆژەیەکی هزریی نەتەوەیی

بەڵام دامەزراندنی مەکتەبێکی فەلسەفی ـ سیاسی، بە تەنها وەڵامی هەموو پێویستییەکانی کورد ناداتەوە. کورد پێویستی بە پڕۆژەیەکی گەورەتر و فراوانتری بیر و هزر هەیە؛ پڕۆژەیەک کە بتوانێت لە ئاستی بیرکردنەوەی ئەکادیمی و ڕەخنەی ئایدیۆلۆژیاکانەوە بگوازرێتەوە بۆ ئاستی دیاریکردنی ئامانج، ئاراستە و چارچێوەیەکی هاوبەشی نەتەوەیی. پڕۆژەیەک کە تێیدا بەرژەوەندیی بەرزتری گەلی کورد، نە بەرژەوەندیی حیزب و ڕەوت و تاکەکەسی دیار بێت؛ و بتوانێت هەموو هێزە فکری و سیاسییەکان، لەگەڵ جیاوازییەکانیان، لە دەوری ئامانجێکی گەورەی نەتەوەییدا کۆ بکاتەوە.
ئەم پڕۆژەیە نابێت بە مانای دروستکردنی یەک بیر و یەک ئایدیۆلۆژیا و سەپاندنی بەسەر هەموواندا بێت. بە پێچەوانەوە، دەبێت مەیدانێکی کراوە بێت بۆ بەشداریی هەموو ڕەوتە فکری و سیاسییەکان؛ چەپ و ڕاست، لیبراڵ و سۆسیال‌دیموکرات، ئایینی و نائایینی، ناسیۆنال و دیموکرات. هەمووان مافی ئەوەیان هەبێت بیر و تێڕوانینی خۆیان بخەنەڕوو، ڕەخنە بگرن، گفتوگۆ بکەن و لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی بیر و بڕیاری نەتەوەییدا بەشدار بن.
بەڵام فرەییی فکری نابێت ببێتە هۆی ونبوونی ئاراستە و لەناوچوونی بنەما هاوبەشەکان. پێویستە لەگەڵ ئەم ئازادییە فکرییەدا، کۆمەڵێک هێما، بنەما و هێڵی سووری نەتەوەیی بە ڕوونی دیاری و پێناسە بکرێن؛ ئەو بنەمایانەی کە دەربڕی خواستی گشتیی گەلی کوردن و دەبێت لە سەرووی بەرژەوەندییە حیزبی و ئایدیۆلۆژییەکانەوە بن. لە نێو ئەو بنەمایانەدا دەتوانرێت مافی چارەنووس، پاراستنی ناسنامە و زمانی کوردی، یەکسانیی هاووڵاتیان، ئازادیی تاک و کۆمەڵگا، ڕێزگرتن لە فرەیی، دیموکراسی و ڕەتکردنەوەی سەرکوت و چەوساندنەوە جێگیر بکرێن.
هەروەها، ئەو هێما نەتەوەیییانەی کە بە درێژایی مێژوو بوونەتە بەشێک لە یادەوەری و ناسنامەی هاوبەشی کورد، پێویستە بە شێوەیەکی نوێ و لە چوارچێوەیەکی دیموکراتیکدا دووبارە پێناسە بکرێنەوە. پێویستە هێماکان لە خزمەتی یەکگرتوویی نەتەوەیی و هۆشیاریی کۆمەڵایەتیدا بن، نەک ببنە ئامرازی جیاکردنەوە و بەرتەسککردنەوەی ناسنامەی کوردی. ئەوەی گرنگە، دروستکردنی تێگەیشتنێکی هاوبەشە لەسەر ئەوەی کە ئێمە کێین، چی دەمانەوێت و بە چ ڕێگایەک دەمانەوێت بگەینە ئامانجەکانمان.
پاراستنی ئەم بنەما و هێما هاوبەشانە، لەگەڵ ڕێزگرتن لە جیاوازییە فکرییەکان، دەکرێت دەموچاوێکی نوێ بە خەباتی کوردی ببەخشێت. خەباتێک کە تەنها بە ناوی خۆیەوە ناسراو نەبێت، بەڵکوو بە ڕوونیی ئامانج، یەکگرتوویی لەسەر بنەماکان، ڕێزگرتن لە ماف و ئازادییەکان و توانای گفتوگۆکردن لەگەڵ جیهان بناسرێتەوە. بەو شێوەیە، کورد دەتوانێت پەیامێکی ڕوون بۆ جیهان بنێرێت: ئێمە گەلێکی زیندووین، مێژوو و ناسنامەی خۆمان هەیە و وەک هەموو گەلانی زیندووی جیهان، داوای مافە بنەڕەتییەکانی خۆمان دەکەین؛ مافێک کە لە بنەڕەتدا لەگەڵ بەهاکانی ئازادی، یەکسانی و کرامەتی مرۆڤدا یەکدەگرێتەوە.

بنەما و ئاراستەکانی مەکتەبێکی فەلسەفی ـ سیاسیی کوردی
مەکتەبێکی فەلسەفی ـ سیاسیی کوردی دەبێت لەسەر بنەمای ئازادی، دادپەروەری، کرامەتی مرۆڤ، مافی چارەنووس، دیموکراسی، پلورالیزم و ڕێزگرتن لە فرەییی نەتەوەیی، ئایینی و کەلتووریی کوردستان دامەزرێت. دەبێت بتوانێت وەڵامی پرسیارە بنەڕەتییەکانی دەسەڵات و سنووری دەسەڵات، پەیوەندیی تاک و کۆمەڵگا، مافی کەمینەکان، پەیوەندیی ئایین و دەوڵەت، دادپەروەریی ئابووری و شێوازی بەڕێوەبردنی دامەزراوە دیموکراسییەکان بداتەوە.
لە هەمان کاتدا، نابێت ئەم مەکتەبە ببێتە ئامرازێکی ئایدیۆلۆژیایەکی نوێ بۆ سەپاندنی یەک تێڕوانین بەسەر کۆمەڵگادا. بەڵکوو دەبێت مەیدانێک بێت بۆ گفتوگۆ، ڕەخنە، فرەڕەنگی و بەرهەمهێنانی بیر. مەکتەبێک کە ڕێگە بە جیاوازیی بیروڕا بدات و لە هەمان کاتدا لەسەر بنەما هاوبەشە نەتەوەیی و مرۆیییەکان کۆمەڵگایەکی ئاگادار و بەرپرسیار دروست بکات.
ئەم پرۆژەیە پێویستی بە دامەزراوەی زانستی، ناوەندی توێژینەوە، زانکۆ، ڕۆشنبیر، بیرمەند و کەسایەتییە سەربەخۆکانی کورد هەیە. نابێت لە دەستی حیزبێک یان ڕەوتێکی سیاسیی تایبەتدا سنووردار بکرێت. دەبێت بە پرۆسەیەکی کراوە و بەردەوام بگۆڕێت بۆ گفتوگۆیەکی نەتەوەیی کە لە مێژووەوە فێر دەبێت، لە ئێستاوە تێ دەگات و بۆ داهاتوو بیر دەکاتەوە.

لە کۆتاییدا، کورد دەبێت لە قۆناغی وەرگرتنی بیرۆکەوە بگاتە قۆناغی بەرهەمهێنانی بیر؛ لە قۆناغی شوێنکەوتنی مەکتەبە فکرییەکانی خۆرئاوا و خۆرهەڵاتەوە بگاتە قۆناغی دامەزراندنی مەکتەبێک کە خۆی سەرچاوەی بیرکردنەوە و لێکدانەوەی سیاسی بێت. دەبێت بەرژەوەندیی نەتەوەیی ببێتە خاڵی هاوبەشی هەموو ڕەوتەکان، جیاوازییەکان لە چوارچێوەی بنەما هاوبەشەکاندا بمێننەوە و خەباتی کوردی خاوەنی پڕۆژەیەکی ڕوون بۆ داهاتوو بێت.نەتەوەیەک کە دەیەوێت خاوەنی چارەنووسی خۆی بێت، دەبێت پێش هەموو شتێک خاوەنی بیری خۆی بێت. چونکە ئازادیی سیاسی بەبێ ئازادیی هزری و خاوەندارێتیی فکری، هەمیشە لە مەترسیی وابەستەبوون و دووبارەبوونەوەی ئەزموونی شکستدا دەبێت.
کوردستان تەنها پێویستی بە خەباتێکی سیاسی نییە؛ پێویستی بە بیرێکی نەتەوەیی هەیە کە بتوانێت خەباتەکە ئاراستە بکات، ئامانجەکانی دیاری بکات و داهاتوویەکی ڕوون بۆ نەوەکانی داهاتوو دابڕێژێت.