مێژوو تەنیا بە شەڕ، سنووربەندی و بڕیاری فەرمانڕەوایان ناخولقێت؛ بەڵکو بەرهەمی بیر و هزری ئەو کەسانەشە کە بیرۆکەکانیان کاریگەریی بەردەوامیان لەسەر نەوەکان هەیە. لە ڕیزی پێشەوەی بیرمەندانی مۆدێرن و سەرکردە سیاسییەکانی گەلی کورددا، دکتۆر قاسملوو پێگەیەکی تایبەتی هەیە. دوای ٣٧ ساڵ لە تیرۆرکردنی لە شاری ڤیەننا لە ١٣ی ژوئیه ١٩٨٩، ناوەکەی هێشتا هێمای دیموکراسی، زانست، دیالۆگ و کەرامەتی مرۆییە. ژیانی دکتۆر قاسملوو دەریدەخات کە ئایندەی نەتەوەیەک تەنیا لە بەرەکانی جەنگدا یەکلایی نابێتەوە، بەڵکو بەهەمان ئەندازە لە هۆڵەکانی زانکۆ، لە نووسینی کتێب، لە گوتاری سیاسی و لە ویژدانی مرۆڤەکاندا گەشە دەکات.
 
دوکتور قاسملوو زۆر لە سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران زیاتر بوو. ئابوریناس و مامۆستای زانکۆ و ڕۆشنبیرێکی ناسراوی نێودەوڵەتی و یەکێک لەو سەرکردە سیاسیانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو کە بە بەردەوامی مافە نەتەوەییەکانیان لەگەڵ دیموکراسی و فرەیی و مافەکانی مرۆڤدا یەکخست. دیدگای سیاسی ئەو لەگەڵ زۆرێک لە بزووتنەوە هاوچەرخەکاندا جیاواز بوو، دوکتور قاسملوو ستراتیژەکەی لەسەر ڕق و کینە یان تۆڵەسەندنەوە نەبووە، بەڵکو لەسەر ئەو قەناعەتەی کە ئازادی تەنیا کاتێک دەتوانێت بەردەوام بێت کە لەسەر دامەزراوە دیموکراسیەکان و پەروەردە و ڕێزگرتن لە کەرامەتی مرۆڤ بێت.
 
لە سەردەمێکدا کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە کودەتای سەربازی و جەمسەرگیری ئایدیۆلۆژی و ڕژێمی پاوانخوازی تێدا بوو،دوکتور قاسملوو ڕێگایەکی دیکەی هەڵبژارد. ئەو قسەی لەسەر گفتوگۆ لەسەر دۆگماتیزم و ڕێکخستنی سیاسی لە بەرامبەر کولتووری کەسایەتی، و دیموکراسی لە بەرامبەر دیکتاتۆری دەکرد. بەناوبانگترین پرەنسیپی سیاسی حیزبەکەی”دیموکراسی بۆ ئێران، ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان”- سازشێکی تاکتیکی نەبوو بەڵکو دەربڕینی فەلسەفەیەکی دیموکراسی بیرکراوە بوو. دوکتور قاسملوو دانی بەوەدانا کە ئۆتۆنۆمی ڕاستەقینە بەبێ سەروەری یاسا و دامەزراوە ئازادەکان و کۆمەڵگایەکی دیموکراسی ناتوانێت بەردەوام بێت.
 
ئەوەی دوکتور قاسملوو تایبەت دەکات ئەوەیە کە چەندین ناسنامەی لە یەک کەسدا یەکخستووە. شۆڕشگێڕ بوو بەڵام تیرۆری ڕەتدەکردەوە. ناسیۆنالیست بوو بەڵام شۆڤێنیست نەبوو. سۆسیالیست بوو بەڵام بەرگری لە فرەیی سیاسی دەکرد. ئەو ئابووریناس بوو بەڵام مرۆڤی وەک ناوەندی گەشەسەندن دەبینی. سەرکردەیەکی سیاسی بوو کە لە هەمان کاتدا لێکۆڵەر و نووسەر و مرۆڤدۆست بوو.
 
وەک دکتۆرێکی ئابوری تەنها وەک کێشەی خاک یان دەسەڵاتی سیاسی تەماشای پرسی کوردی نەدەکرد. هەروەها میکانیزمە ئابوورییەکانی پشت پەراوێزخستن و هەژاری و کەم گەشەسەندنی ناوچەیی شیکردەوە. ئەو لەوە تێگەیشت کە هەڵاواردنی ئابووری و سنووردارکردنی خوێندن و لاوازی دامەزراوەکان و نەبوونی وەبەرهێنان ستەمکاری سیاسی بەهێزتر دەکەن. بۆیه جه ختی له وه کرده وه که ده بێت کۆمه ڵگه یه کی ئازاد له ڕێگه ی  زانست و زانیاری و گه شه پێدانی ئابووری و داموده زگاکانی دیموکراسی بنیات بنرێت.
 
تێڕوانینی ئەو بۆ پەروەردە لە بیرکردنەوەیەکدا کورتکرایەوە کە تا ئێستاش گرنگییەکی زۆری هەیە:
میللەتێک ناتوانێ ڕاسان ‌لەدژی‌ زۆردار بکا هەتا فێری بیرکردنەوە و خوێندنەوە و دروستکردن نەبێ پێکەوە.
بۆ دوکتور قاسملوو هەر خوێندکارێکی کورد، هەر مامۆستایەک و هەموو ڕۆشنبیرێک بەشێک بوو لە ڕزگاری نەتەوەیی. پەروەردەی وەک ئامرازێکی ستراتیژی بۆ شکاندنی پێکهاتەکانی ستەم دەبینی.
ئەو ویژدانه شۆڕشگێڕانەی کە دوکتور قاسملوو زۆرجار باسی دەکرد، بە ڕوونی لە وتە ناسراوەکانیدا دەربڕدراوە:

هەر ئەمەش وایکرد کە تیرۆرکردنی دوکتور قاسملوو زیاتر لە هێرشکردنە سەر سەرکردەیەکی تاکەکەسی بوو. هێرشێک بوو بۆ سەر بیرۆکەی چارەسەری  پرسی کورد.دوکتور قاسملوو  لە کاتی دانوستانەکانی ئاشتی لە ڤیەننا لە لایەن نوێنەرانی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە تیرۆر کرا، بەڵام نەتوانرا بیرۆکەکانی تیرۆر بکرێن. بەپێچەوانەوە زەمەن دەریخستووە کە زۆرێک لەو شیکاریانەی کە سەبارەت بە پەرەسەندنی سیاسی ئێران، گرنگی دیموکراسی و مافی کەمینەکان کردوویەتی، نزیکەی چوار دەیە دواتر هێشتا پەیوەندیدارە.
 
 
پرسی کورد؛ کێشەیەکی دامەزراوەیی و ئابووری:
 
زۆرجار پرسی کورد تەنیا وەک ململانێیەکی نەتەوەیی یان ئەمنی وەسف کراوە. بەڵام ڕوانگەیەکی شیکاریی قووڵتر ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ناوەڕۆکی کێشەکە، زیاتر لەوەی پەیوەندیی بە تێڕوانینی ئەمنییەوە هەبێت، پەیوەستە بە دامەزراوەکانی دەوڵەت، شێوازی دابەشکردنی دەسەڵات و پێکهاتە ئابوورییەکانەوە.
 
سێ هۆکاری یەکتربەهێزکەر، لە مێژە تایبەتمەندیی ئەم دۆخەن:
 
١. پەراوێزخستنی دامەزراوەیی: لە ڕێگەی دەستتێوەردانی سیاسیی سنووردارکەر و نوێنەرایەتیی لاواز لە ناوەندەکانی بڕیاردا.
٢.پەراوێزخستنی ئابووری: لە ڕێگەی گەشەی نایەکسانی ناوچەیی و نەبوونی وەبەرهێنان لە ناوچە کوردییەکاندا.
٣. جیاکاریی کولتووری و زمانەوانی: لە ڕێگەی بەرتەسککردنەوەی دەرفەتەکان بۆ پاراستن و پەرەپێدانی ناسنامەی نەتەوەیی.
 
ئەم هۆکارانە پێکەوە، کەلێنێکی قووڵی متمانە لە نێوان دەوڵەت و هاووڵاتییاندا دروست دەکەن. دامەزراوە لاوازەکان ڕێگری لە وەبەرهێنان و گەشەسەندنی ئابووری دەکەن، ئەمەش لە بەرامبەردا بێمتمانەیی سیاسی و پارچەپارچەبوونی کۆمەڵایەتی قووڵتر دەکاتەوە.
 
هەر ئەم کێشە دامەزراوەییە بوو کە دکتۆر قاسملوو هەوڵیدا بیخاتە بەرچاو. ئەو پێی وابوو ئاشتیی هەمیشەیی ناتوانرێت بە هەژموونی سەربازی یان دروشمی ئایدیۆلۆژی بنیات بنرێت؛ بەڵکو تەنیا لە ڕێگەی دامەزراوەی دیموکراسی، سەروەریی یاسا و گەشەپێدانی ئابووریی دادپەروەرانەوە دەستەبەر دەبێت.
 
کۆکراوەیەک لە دیموکراسی، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی ئۆتۆنۆمی و فیدراڵیزم:
 
فەلسەفەی سیاسیی دوکتور قاسملوو، تێکەڵەیەک بوو لە نەریتە ئایدیۆلۆژییە جیاوازەکان. ئەو بنەما لیبراڵ-دیموکراسییەکانی وەک سەروەریی یاسا، فرەیی و نوێنەرایەتیی سیاسیی لەگەڵ باوەڕێکی قووڵ بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و یەکسانیی ناوچەییدا ئاوێتە کرد. هاوکات، دیدگایەکی” ئۆتۆنۆمی فیدراڵیی” پەرە پێ دا کە تێیدا دەسەڵات لە نێوان حکوومەتی ناوەندی و ناوچەکاندا دابەش دەکرێت، تاوەکو هەم یەکگرتوویی نیشتمانی و هەم مافی بڕیاردانی ناوخۆیی مسۆگەر ببێت.
 
بیرکردنەوەی سیاسیی دوکتور قاسملوو نیشان دەدات کە دیموکراسی بریتی نییە لە دەسەڵاتی زۆرینە بەسەر کەمینەدا، بەڵکو دروستکردنی دامەزراوەیەکە کە تێیدا سەرجەم هاووڵاتیان بتوانن لەسەر بنەمای یەکسانی بەشداری بکەن.
 
دیموکراسی وەک دامەزراوە، نەک دروشم:
 
دوکتور قاسملوو هەرگیز دیموکراسیی بە سیمبولێکی ڕیتۆری یان دروشمێکی سیاسی نەزانیوە. دیموکراسی لە لای ئەو، سیستەمێکی دامەزراوەیی بوو کە لەسەر بنەمای ماف، بەرپرسیارێتی و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان بنیات نرابوو.
 
فۆرمولاسیۆنە ناسراوەکەی:حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران «دیموکراسی بۆ ئێران، ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان»، دەربڕینی خواستی جودابوونەوە نییە، بەڵکو دیدگای دەوڵەتێکی دیموکراسییە کە تێیدا ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی لەگەڵ یەکێتیی نەتەوەیی تێکەڵ دەکرێت. لە سیستەمێکی لەو چەشنەدا، پرسەکانی وەک سیاسەتی دەرەوە، بەرگری و سیاسەتی ئابووریی گشتی بە نیشتمانی دەمێننەوە، لە کاتێکدا کاروباری ناوچەیی لەلایەن دامەزراوە هەڵبژێردراوەکانی نزیک لە هاووڵاتیانەوە بەڕێوە دەبرێن.
 
ئەم ڕێبازە نزیکە لە تیۆرییە مۆدێرنەکانی لامەرکەزی و حوکمڕانیی فرەئاست، کە تێیدا خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیی وەک مەرجێکی پێشوەختە بۆ دیموکراسییەکی سەقامگیر و گشتگیر سەیر دەکرێت.
 
لە سیاسەتی شوناسەوە بۆ ئابووریی سیاسی:
 
دوکتور قاسملوو وەک ئابووریناسێک، ململانێکان لە دیدگایەکی فراوانتر لە کولتوور و شوناسەوە شیکار دەکرد. ئەو بە ڕوونی پەیوەندیی نێوان پەراوێزخستنی سیاسی و دواکەوتوویی ئابووریی دەبینی.
 
لە تێڕوانینی ئەو، پرسی کورد بریتی بوو لە:
* دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوە گشتییەکان؛
* وەبەرهێنانی ناوچەیی؛
* پەروەردە و گەشەپێدانی سەرمایەی مرۆیی؛
* ڕەخساندنی دەرفەتی ئابووری و گەشەپێدانی بەردەوام.
 
شیکارییەکەی دوکتور قاسملوو ئاماژەی بە ڕاستییەکی سەرەکی دەکرد، بەبێ دامەزراوەی گشتگیر، هیچ گەشەیەکی ئابووریی درێژخایەن بەدەست نایەت. دیموکراسی و گەشەی ئابووری دژایەتیی یەکتر نین، بەڵکو تەواوکەری یەکترن.
میراتێک کە هەمیشە دەمێنێتەوە:
 
 
ویژدانی شۆڕشگێڕانە وەک بنەمای شەرعیەتی سیاسی:
 
یەکێک لە بیرۆکە هەرە گرنگەکانی دوکتور قاسملوو، پەیوەندی بە ویژدانی شۆڕشگێڕانەوە هەیە،مرۆڤی شۆڕشگێڕ هەرگیز شەرم لە ویژدانی خۆی ناکات»، تەنها لێدوانێکی ئەخلاقی نییە، بەڵکو تیۆرێکی قووڵی شەرعیەتی سیاسییە.
 
دوکتور قاسملوو پێچەوانەی ئەو ئایدیۆلۆژیانەی کە دەسەڵات لە خۆیدا دەکەنە ئامانج، پێی وابوو شەرعیەتی سیاسیی ڕاستەقینە کاتێک دەستەبەر دەبێت کە کردار لەگەڵ بنەماکاندا بگونجێت. سیاسەت بەبێ ئەخلاق، متمانەی خۆی لەدەست دەدات؛ لە کاتێکدا دەسەڵات لەسەر بنەمای دادپەروەری، بەرپرسیارێتی و ڕێزگرتن لە کەرامەتی مرۆڤ، دەتوانێت شەرعیەتێکی هەمیشەیی بەدەست بهێنێت.

هەر ئەمەش وایکرد کە تیرۆرکردنی دوکتور قاسملوو زیاتر لە هێرشکردنە سەر سەرکردەیەکی تاکەکەسی بوو. هێرشێک بوو بۆ سەر بیرۆکەی چارەسەری  پرسی کورد.دوکتور قاسملوو  لە کاتی دانوستانەکانی ئاشتی لە ڤیەننا لە لایەن نوێنەرانی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە تیرۆر کرا، بەڵام نەتوانرا بیرۆکەکانی تیرۆر بکرێن. بەپێچەوانەوە زەمەن دەریخستووە کە زۆرێک لەو شیکاریانەی کە سەبارەت بە پەرەسەندنی سیاسی ئێران، گرنگی دیموکراسی و مافی کەمینەکان کردوویەتی، نزیکەی چوار دەیە دواتر هێشتا پەیوەندیدارە.
 
 
پرسی کورد؛ کێشەیەکی دامەزراوەیی و ئابووری:
 
زۆرجار پرسی کورد تەنیا وەک ململانێیەکی نەتەوەیی یان ئەمنی وەسف کراوە. بەڵام ڕوانگەیەکی شیکاریی قووڵتر ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ناوەڕۆکی کێشەکە، زیاتر لەوەی پەیوەندیی بە تێڕوانینی ئەمنییەوە هەبێت، پەیوەستە بە دامەزراوەکانی دەوڵەت، شێوازی دابەشکردنی دەسەڵات و پێکهاتە ئابوورییەکانەوە.
 
سێ هۆکاری یەکتربەهێزکەر، لە مێژە تایبەتمەندیی ئەم دۆخەن:
 
١. پەراوێزخستنی دامەزراوەیی: لە ڕێگەی دەستتێوەردانی سیاسیی سنووردارکەر و نوێنەرایەتیی لاواز لە ناوەندەکانی بڕیاردا.
٢.پەراوێزخستنی ئابووری: لە ڕێگەی گەشەی نایەکسانی ناوچەیی و نەبوونی وەبەرهێنان لە ناوچە کوردییەکاندا.
٣. جیاکاریی کولتووری و زمانەوانی: لە ڕێگەی بەرتەسککردنەوەی دەرفەتەکان بۆ پاراستن و پەرەپێدانی ناسنامەی نەتەوەیی.
 
ئەم هۆکارانە پێکەوە، کەلێنێکی قووڵی متمانە لە نێوان دەوڵەت و هاووڵاتییاندا دروست دەکەن. دامەزراوە لاوازەکان ڕێگری لە وەبەرهێنان و گەشەسەندنی ئابووری دەکەن، ئەمەش لە بەرامبەردا بێمتمانەیی سیاسی و پارچەپارچەبوونی کۆمەڵایەتی قووڵتر دەکاتەوە.
 
هەر ئەم کێشە دامەزراوەییە بوو کە دکتۆر قاسملوو هەوڵیدا بیخاتە بەرچاو. ئەو پێی وابوو ئاشتیی هەمیشەیی ناتوانرێت بە هەژموونی سەربازی یان دروشمی ئایدیۆلۆژی بنیات بنرێت؛ بەڵکو تەنیا لە ڕێگەی دامەزراوەی دیموکراسی، سەروەریی یاسا و گەشەپێدانی ئابووریی دادپەروەرانەوە دەستەبەر دەبێت.
 
کۆکراوەیەک لە دیموکراسی، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی ئۆتۆنۆمی و فیدراڵیزم:
 
فەلسەفەی سیاسیی دوکتور قاسملوو، تێکەڵەیەک بوو لە نەریتە ئایدیۆلۆژییە جیاوازەکان. ئەو بنەما لیبراڵ-دیموکراسییەکانی وەک سەروەریی یاسا، فرەیی و نوێنەرایەتیی سیاسیی لەگەڵ باوەڕێکی قووڵ بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و یەکسانیی ناوچەییدا ئاوێتە کرد. هاوکات، دیدگایەکی” ئۆتۆنۆمی فیدراڵیی” پەرە پێ دا کە تێیدا دەسەڵات لە نێوان حکوومەتی ناوەندی و ناوچەکاندا دابەش دەکرێت، تاوەکو هەم یەکگرتوویی نیشتمانی و هەم مافی بڕیاردانی ناوخۆیی مسۆگەر ببێت.
 
بیرکردنەوەی سیاسیی دوکتور قاسملوو نیشان دەدات کە دیموکراسی بریتی نییە لە دەسەڵاتی زۆرینە بەسەر کەمینەدا، بەڵکو دروستکردنی دامەزراوەیەکە کە تێیدا سەرجەم هاووڵاتیان بتوانن لەسەر بنەمای یەکسانی بەشداری بکەن.
 
دیموکراسی وەک دامەزراوە، نەک دروشم:
 
دوکتور قاسملوو هەرگیز دیموکراسیی بە سیمبولێکی ڕیتۆری یان دروشمێکی سیاسی نەزانیوە. دیموکراسی لە لای ئەو، سیستەمێکی دامەزراوەیی بوو کە لەسەر بنەمای ماف، بەرپرسیارێتی و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان بنیات نرابوو.
 
فۆرمولاسیۆنە ناسراوەکەی:حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران «دیموکراسی بۆ ئێران، ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان»، دەربڕینی خواستی جودابوونەوە نییە، بەڵکو دیدگای دەوڵەتێکی دیموکراسییە کە تێیدا ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی لەگەڵ یەکێتیی نەتەوەیی تێکەڵ دەکرێت. لە سیستەمێکی لەو چەشنەدا، پرسەکانی وەک سیاسەتی دەرەوە، بەرگری و سیاسەتی ئابووریی گشتی بە نیشتمانی دەمێننەوە، لە کاتێکدا کاروباری ناوچەیی لەلایەن دامەزراوە هەڵبژێردراوەکانی نزیک لە هاووڵاتیانەوە بەڕێوە دەبرێن.
 
ئەم ڕێبازە نزیکە لە تیۆرییە مۆدێرنەکانی لامەرکەزی و حوکمڕانیی فرەئاست، کە تێیدا خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیی وەک مەرجێکی پێشوەختە بۆ دیموکراسییەکی سەقامگیر و گشتگیر سەیر دەکرێت.
 
لە سیاسەتی شوناسەوە بۆ ئابووریی سیاسی:
 
دوکتور قاسملوو وەک ئابووریناسێک، ململانێکان لە دیدگایەکی فراوانتر لە کولتوور و شوناسەوە شیکار دەکرد. ئەو بە ڕوونی پەیوەندیی نێوان پەراوێزخستنی سیاسی و دواکەوتوویی ئابووریی دەبینی.
 
لە تێڕوانینی ئەو، پرسی کورد بریتی بوو لە:
* دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوە گشتییەکان؛
* وەبەرهێنانی ناوچەیی؛
* پەروەردە و گەشەپێدانی سەرمایەی مرۆیی؛
* ڕەخساندنی دەرفەتی ئابووری و گەشەپێدانی بەردەوام.
 
شیکارییەکەی دوکتور قاسملوو ئاماژەی بە ڕاستییەکی سەرەکی دەکرد، بەبێ دامەزراوەی گشتگیر، هیچ گەشەیەکی ئابووریی درێژخایەن بەدەست نایەت. دیموکراسی و گەشەی ئابووری دژایەتیی یەکتر نین، بەڵکو تەواوکەری یەکترن.
میراتێک کە هەمیشە دەمێنێتەوە:

٣٧ ساڵ بەسەر تیرۆرکردنی دوکتور عەبدولڕەحمان قاسملوودا تێپەڕ دەبێت، کەچی بیروباوەڕەکانی هەر زیندوون. ئەو بیرانە هێشتا ئیلهامبەخشی ئەو کەسانەن کە باوەڕیان بە دیموکراسی، پێکەوەژیانی ئاشتیانە، مافی مرۆڤ و پتەوکردنی دامەزراوەکان هەیە.
 
مێژوو چەندین جار سەلماندوویەتی کە فیشەک دەتوانێت مرۆڤ بێدەنگ بکات، بەڵام هەرگیز ناتوانێت پێش بەو بیرۆکەیە بگرێت کە کاتی هاتنی گەیشتووە. هەر بۆیە میراتی دوکتور قاسملوو تەنیا بەشێک نییە لە مێژووی کوردستان، بەڵکو پشکدارێکی بەرچاوە لە بزاڤی جیهانیی دیموکراسی، دادپەروەری و ئازادیی مرۆڤایەتیدا.
 
دوکتور قاسملوو؛ ئەندازیاری دیموکراسی، ئابووریناسی سیاسی و سەرکردەی ئەخلاق‌مەدار:
 
فەلسەفەی سیاسیی دوکتور قاسملوو تەنیا بریتی نەبوو لە خواستی چاکسازیی دیموکراسی، بەڵکو باوەڕێکی قووڵیش بوو بەوەی کە سیاسەت دەبێ لەسەر بناغەی بەرپرسیارێتیی ئەخلاقی دابمەزرێت. لەم ڕووەوە، بیرکردنەوەی ئەو نزیکە لە بیرکردنەوەی فەیلەسوفی سیاسی، «هانا ئارێنت»، کە جەختی لەوە دەکردەوە کردەی سیاسی تەنیا کاتێک دەتوانێت شەرعییەتی ڕاستەقینە بەدەست بهێنێت کە لەگەڵ بەرپرسیارێتی، ڕەنگدانەوەی ئەخلاقی و ڕێزگرتن لە کەرامەتی مرۆڤدا یەک بگرێتەوە.
 
لەم روانگەیەوە، دوکتور قاسملوو نەک هەر وەک ڕێبەرێکی سیاسی لە ململانێیەکی نەتەوەییدا، بەڵکو وەک ڕۆشنبیرێک دەردەکەوێت کە بیرۆکەکانی دیموکراسی، ئابووریی سیاسی و مافی مرۆڤی لە مۆدێلێکی یەکگرتووی کۆمەڵگادا ئاوێتە کردووە. دیدگای سیاسیی ئەو لەسەر ئەو بڕوایە بوو کە ئاشتیی پایەدار و گەشەسەندنی بەردەوام، تەنیا لە ڕێگەی دامەزراوەی گشتگیر، سەروەریی یاسا و دادپەروەریی ئابوورییەوە دەستەبەر دەبێت.
 
بۆیە نابێت میراتەکەی تەنیا وەک یادەوەرییەکی مێژوویی سەیر بکرێت، بەڵکو دەبێ وەک بەشدارییەکی بەرچاو لە لێکۆڵینەوە هاوچەرخەکاندا لەسەر ئەم تەوەرانە ببینرێت:
 
*   ڕێکخستنی دەوڵەت لە کۆمەڵگا فرەنەتەوەییەکاندا؛
*   گەشەپێدانی ئابووریی ناوچەیی و گشتگیر؛
*   بارودۆخی دامەزراوەییی دیموکراسی؛
*   پەیوەندیی نێوان ئەخلاق، شەرعییەت و سەرکردایەتیی سیاسی.
 
 
دوکتور قاسملوو وەک ئابووریناس؛ ڕەهەندی ئابووریی سیاسەت:
 
یەکێک لەو لایەنانەی لە کارە فیکرییەکانی دوکتور قاسملوودا زۆر جار چاوپۆشیی لێ دەکرێت، پێشینەی ئەو وەک ئابووریناسێکە. ئەم پەروەردەیە ڕوانگەیەکی شیکاریی پێ بەخشی کە بە ڕوونی لە زۆرێک لە سەرکردە سیاسییە هاوچەرخەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جیای دەکاتەوە.
 
لە کاتێکدا زۆر بزووتنەوە، پرسی کوردییان تەنیا وەک ململانێیەکی نەتەوەیی، فەرهەنگی یان ئەمنی لێک دەدایەوە، دوکتور قاسملوو وەک دەرئەنجامی کارلێکی نێوان دامەزراوە سیاسییەکان و پێکهاتە ئابوورییەکان تەماشای دەکرد. دوکتور قاسملوو ئاماژەی بەوە دەکرد کە چەوسانەوەی سیاسی و گەشەنەکردنی ئابووری، دیاردەی لێکجیا نین، بەڵکو دوو ڕووخساری یەک نەزمی دامەزراوەیین.
 
ئەم بۆچوونە لەگەڵ تیۆریی گەشەپێدانی دامەزراوەییی مۆدێرن یەک دەگرێتەوە؛ کە پێی وایە دامەزراوە لاوازەکان یان سیستەمە گەندەڵەکان، هاندەرە ئابوورییەکان بە ئاڕاستەیەک دروست دەکەن کە نایەکسانی بەرهەم دەهێنێتەوە و ڕێگرە لە گەشەسەندنی درێژخایەن.
 
نایەکسانیی ناوچەیی وەک میکانیزمێکی پێکهاتەیی:
 
شیکاریی دکتۆر قاسملوو بۆ کێشەکانی گەشەسەندنی کوردستان، لە ڕێگەی سێ میکانیزمی ئابووریی ناوەندگەراییدا دەستەبەر دەبێت:
 
١. دابەشکردنی نایەکسانی سەرچاوەکان:
وەبەرهێنانی گشتی و سەرچاوە ئابوورییەکان لە ناوەندە سیاسی و ئابوورییەکانی دەوڵەتدا چڕ بوونەتەوە، لە کاتێکدا ناوچە پەراوێزخراوەکان دەرفەتی گەشەسەندنی سنوورداریان بۆ دەمێنێتەوە. ئەنجامەکەی، کەمیی پێکهاتنی سەرمایە، لاوازیی پیشەسازی و بۆشایی بەردەوامی گەشەپێدانە.
 
٢. کۆچی سەرمایەی مرۆیی:
کاتێک کەسانی خوێندەوار لە ناوچەکانی خۆیاندا دەرفەتی کارکردن و گەشەپێدانی پیشەییان بۆ نەرەخسێت، ڕوو لە شارە گەورەکان یان دەرەوەی وڵات دەکەن. ئەم «کۆچی سەرمایەی مێشکە»، بەرهەمهێنان، توانای داهێنان و گەشەی داهاتووی ناوچەکە لاواز دەکات.
 
٣. پەراوێزخستنی دامەزراوەیی:
کاریگەریی سیاسیی سنووردار لەسەر پلاندانانی ناوچەیی و بڕیارە ئابوورییەکان، توانای دامەزراوە ناوخۆییەکان بۆ پەیڕەوکردنی ئەو سیاسەتانەی گەشەپێدان کە لەگەڵ پێداویستی و بارودۆخی ناوچەکەدا دەگونجێن، لاواز دەکات.
 
ئەم سێ میکانیزمە پێکەوە «تەڵەیەکی گەشەسەندن»ی خۆبەهێزکەر پێک دەهێنن کە تێیدا چەقبەستوویی ئابووری و پەراوێزخستنی سیاسی یەکتر بەرهەم دەهێننەوە. پێکهاتەیەکی لەم چەشنە بەتەنیا لە ڕێگەی هێزەکانی بازاڕەوە ناشکێنرێت، بەڵکو پێویستی بە چاکسازیی دامەزراوەیی و نەزمێکی سیاسیی گشتگیرتر هەیە.

لەم ڕووەوە شیکاریی دکتۆر قاسملوو نزیکە لە لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییەی «ئابووریی دامەزراوەیی» کە زانایانی وەک دۆگلاس نۆرس و دارۆن ئاجەمئۆغڵوو نیشانی دەدەن؛ دامەزراوە گشتگیرەکان بناغەی گەشەسەندنی ئابووریی درێژخایەنن.
 
گەشەسەندنی ئابووری هەمیشە پرسێکی سیاسییە:
 
یەکێک لە تێڕوانینە هەرە بەرچاوەکانی دکتۆر قاسملوو ئەوە بوو کە گەشەسەندنی ئابووری هەرگیز لە ڕووی سیاسییەوە بێلایەن نییە.
 
شوێنی وەبەرهێنان، چۆنیەتیی تەرخانکردنی بودجەی پەروەردە، پێشینەدان بە وەبەرهێنانی ژێرخان و دابەشکردنی سامانە سروشتییەکان، تەنیا بڕیاری تەکنیکی یان کارگێڕی نین. ئەوان لە بنەڕەتدا هەڵبژاردنی سیاسین کە پەیوەندییەکانی دەسەڵات، گەشەسەندنی ناوچەیی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی لە قاڵب دەدەن.
 
لەم ڕوانگەیەوە، پرسی کورد نەک هەر دەبێتە پرسی مافە ڕۆشنبیری و زمانەوانییەکان، بەڵکو دەبێتە پرسی دادپەروەریی ئابووری، هاوسەنگیی ناوچەیی و دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەکانی دەوڵەت.
گرنگیی ئابووریی دیموکراسی:
 
دکتۆر قاسملوو بە پێچەوانەی زۆرێک لە ئایدۆلۆژیا شۆڕشگێڕییەکان کە ئابووری و سیاسەت وەک دوو کایەی جیاواز سەیر دەکەن، دیموکراسیی وەک پێشمەرجێکی بنەڕەتی بۆ گەشەسەندنی ئابووری دەبینی.
 
ئەخلاقی سیاسی، سەرکردایەتی و پڕۆژەی دیموکراسیی تەواونەکراو:
 
کارە سیاسییەکانی دوکتۆر قاسملوو تەنیا لە ڕێگەی شیکارییە ستراتیژییەکان، هاوسەنگیی هێز، یان نەخشەی دامەزراوەییەوە ناکرێت تێبگەین. ناوەکی فەلسەفەی سیاسیی ئەو لەسەر قەناعەتێکی قووڵی ئەخلاقی وەستابوو، کە سیاسەت لە کۆتاییدا بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقییە. بۆ ئەو، سەرکردایەتیکردن بە پلەی یەکەم مەسەلەی داگیرکردن یان پاراستنی دەسەڵات نەبوو، بەڵکو مەسەلەی مامەڵەکردن بوو بەگوێرەی ویژدان، دادپەروەری و کەرامەتی مرۆڤ.
 
لەم ڕووەوە، بیرکردنەوەی بەشێکە لە نەریتێکی فراوانی مرۆڤدۆستانە لە فەلسەفەی سیاسیدا. ئەویش وەک «هانا ئارێنت» جەختی لەوە کردەوە کە دەسەڵاتی سیاسیی ڕاستەقینە لەسەر بنەمای زۆرەملێ نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای بەرپرسیارێتی، حوکمدان و دانپێدانانی خۆبەخشانەی خەڵک بە شەرعیەتی دامەزراوەکان دامەزراوە. بۆیە ئەرکی سیاسەت تەنیا ڕێکخستنی دەوڵەت نییە، بەڵکو دروستکردنی ئەو هەلومەرجە ئەخلاقی و دامەزراوەییەیە کە کۆمەڵگایەکی ئازاد و دادپەروەر دەخوڵقێنێت.
 
دیالۆگ وەک ستراتیژێکی سیاسی:
 
یەکێک لە سیفەتە جیاوازەکانی دوکتۆر قاسملوو وەک سەرکردەیەکی سیاسی، باوەڕی بەردەوامی بە وتووێژ و دانوستان بوو. لە ناوچەیەکدا کە زۆرجار ململانێکان بە لۆژیکی سەربازی و ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداری پێناسە دەکران، بانگەشەی بۆ سیاسەتێک دەکرد کە لەسەر بنەمای گفتوگۆ، سازان و چارەسەری دامەزراوەیی بێت.
 
ستراتیژیی ئەو لەسەر بنەمای ئایدیالیزم یان گەشبینیی بێهەڵوێست نەبوو، بەڵکو لەسەر تێگەیشتنێکی واقیعیانە لە ئاڵۆزیی ململانێکان بوو. ئەو تێگەیشت کە ئاشتییەکی بەردەوام تەنیا کاتێک بەدەست دێت کە هەموو ئەکتەرە سیاسییەکان دان بە بوون، ماف و شەرعیەتی یەکتردا بنێن. بۆیە دانوستان دەربڕینی لاوازی نەبوو، بەڵکو ئامرازێک بوو بۆ گۆڕینی دژایەتییەکان بۆ چارەسەری سیاسی.
 
ئەم هەڵوێستە پراگماتیکییە لە بەناوبانگترین دروشمی سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بە ڕوونی دەربڕدراوە:
”دیموکراسی بۆ ئێران – ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان”
 
ئەم فۆرمولەکردنە نە داواکاریی جیابوونەوە بوو و نە دوورکەوتنەوە لە دەوڵەتی ئێران. بە پێچەوانەوە، دیدگای ئێرانێکی دێموکراتی دەربڕی کە تێیدا یەکگرتوویی نەتەوەیی لەگەڵ ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی، دابەشکردنی دەسەڵاتی دامەزراوەیی و ڕێزگرتن لە فرەچەشنیی کولتووری تێکەڵ بکرێت. دوکتۆر قاسملوو ئۆتۆنۆمی وفیدراڵیزمی وەک میکانیزمێک بۆ پتەوکردنی شەرعیەتی دەوڵەت لە ڕێگەی گشتگیرییەوە دەبینی، نەک وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکگرتوویی دەوڵەت.
 
 
ڤیەنا ١٩٨٩ – تیرۆرکردنی  دوکتۆر قاسملوولایەنگرێکی دیالۆگ:
 
تیرۆرکردنی دوکتۆر قاسملوو لە ڤیەنا لە ساڵی ١٩٨٩دا، تەنیا هێرشێک نەبووە بۆ سەر سەرکردەیەکی تاکەکەسی، بەڵکو هێرشێک بوو بۆ سەر ئەو بیرۆکە سیاسییەی کە نوێنەرایەتیی کورد دەکرد؛ باوەڕبوون بە گفتوگۆ، دانوستانی ئاشتیانە و چارەسەری دامەزراوەیی.
 
ئەم ڕووداوە وەرچەرخانێکی چارەنووسساز بوو لە مێژووی سیاسیی مۆدێرنی کوردیدا. دەریخست کە چۆن دەنگە میانڕەو و چاکسازیخوازەکان لەو ململانێیانەدا کە توندوتیژی تیایاندا زاڵ دەبێت، زۆرترین زیانیان بەردەکەوێت. کاتێک دانوستاندن بە سەرکوتکردن تیرۆرجێگەی دەگرێتەوە، ئاسۆی ئاشتی لاواز دەبێت، لە کاتێکدا ململانێ بنەڕەتییەکان قووڵتر دەبنەوە.
 
لەم ڕوانگەیەوە، تیرۆرکردن بە مانای کۆتاییهاتنی ئەو قەیرانە نەبوو کە دوکتۆر قاسملوو هەوڵی چارەسەرکردنی دەدا؛ بەپێچەوانەوە، بەشداریی کرد لە درێژکردنەوە و قووڵکردنەوەی ئەو دژایەتییە سیاسییانەی کە پڕۆژە دیموکراسییەکەی ئامانجی تێپەڕاندنی بوو.

میراتێک لە بیرۆکە کە بەردەوامە:
 
سەرەڕای تیرۆر کارەساتبار، بیرۆکەکانی دوکتۆر قاسملوو لە زانستە سیاسییەکان، ئابووریی سیاسی و لێکۆڵینەوەکانی ئاشتی و ململانێدا بەردەوامن. شیکارییەکانی لە باسە هاوچەرخەکانی فیدراڵیزم لە دەوڵەتە فرەنەتەوەییەکان، مافی کەمینەکان، دێموکراتیزەکردنی ڕژێمە تاکڕەوەکان و پەیوەندیی نێوان کوالیتیی دامەزراوەیی و گەشەسەندنی ئابووریدا دووبارە دەبنەوە.
 
بە تایبەتی گرنگ ئەو تێڕوانینەیە کە گەشەسەندنی ئابووری و گشتگیریی سیاسی وابەستەی یەکترن. کۆمەڵگا ناتوانێت سەقامگیریی درێژخایەن بەدەستبهێنێت ئەگەر نەتەوە گەورەکان بە شێوەیەکی سیستماتیک لە کاریگەریی سیاسی یان دەرفەتی ئابووری دوور بخرێنەوە. ئەم تێگەیشتنە نزیکە لە توێژینەوەی مۆدێرن لە بواری ئابووریی دامەزراوەیی، کە دامەزراوە گشتگیرەکان بە پێشمەرجێکی بنەڕەتی بۆ گەشەسەندنی بەردەوام و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی دادەنێت.
 
هەر ئەمەشە وایکردووە بیرۆکەکانی دوکتۆر قاسملوو زۆر لەودیو کایەی سیاسیی کوردەوە تاوتوێ بکرێن؛ چونکە دەست دەخەنە سەر پرسە گشتگیرەکانی دیموکراسی، دادپەروەری و شەرعیەتی دەوڵەت.
 
لە تاکەوە بۆ بیرۆکە؛ میراتێکی سیاسیی بەردەوام:
 
قووڵترین گرنگیی میراتی دکتۆر قاسملوو، تەنیا لە کار و ژیانی تایبەتیی ئەودا نییە، بەڵکو لەو چوارچێوە فیکرییەیە کە بۆ بیری سیاسی پەرەی پێ داوە. دەتوانین فەلسەفەی سیاسیی ئەو لە سێ بنەمای سەرەکیدا کورت بکەینەوە:
 
١. سیاسەت دەبێت لەسەر بنەمای ویژدان، ئەخلاق و بەرپرسیارێتیی مرۆیی بێت.
٢. دیموکراسی پێویستییەکی دامەزراوەییە، نەک ئیمتیازێکی کولتووری یان جوگرافی.
٣. گەشەسەندنی ئابووریی بەردەوام، پێشمەرجی گشتگیریی سیاسی، سەروەریی یاسا و دامەزراوەی یەکسانە.
 
ئەم پرەنسیپانە پێکەوە دیدگایەک دەخوڵقێنن بۆ ئەوەی چۆن ململانێکان لە کۆمەڵگا فرەنەتەوەییەکاندا، لە ڕێگەی دامەزراوە دیموکراتییەکان، دیالۆگ و دادپەروەرییەوە بەڕێوە بچن، نەک لە ڕێگەی توندوتیژی و پەراوێزخستنەوە.
 
پڕۆژەیەکی تەواونەکراو، بەڵام زیندوو!
 
دوایدوای ٣٧ ساڵبەسەر تیرۆرکردنی دوکتور قاسملوودا، پڕۆژە سیاسییەکەی هێشتا وەک دەقێکی تەواونەکراو دەردەکەوێت، بەڵام هەرگیز لە پەککەوتن نەکەوتووە. هەر بۆیە ناوی ئەو تا ئێستاش لە مێژووی هاوچەرخی کوردستاندا خاوەن پێگەیەکی تایبەتە. ئەو تەنیا یادەوەرییەکی مێژوویی یان هێمای نەوەیەکی ڕابردوو نییە، بەڵکو خاڵێکی وەرچەرخانی فیکریی زیندووە کە بیرۆکەکانی بەردەوام سەرچاوەی ئیلهامن بۆ گفتوگۆکان سەبارەت بە دیموکراسی، ئاشتی، فیدراڵیزم و مافی مرۆڤ.
 
دوکتور قاسملوو پێی وابوو گەلێک تەنیا کاتێک دەتوانێت سەرهەڵبدات کە فێری بیرکردنەوە و خوێندنەوە بووبێت پێکەوە؛ بۆیە لە هەر گەنجێکی کورددا پریشکی هێزی ڕزگارکەری میللەتی دەبینی.
 
ژیانی دوکتور قاسملوو بە تیرۆرێکی سیاسی لە ڤیێنا کۆتایی هات، بەڵام بیرۆکەکانی بەردەوامن. ئەو تیرۆرە ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە دەکرێت مرۆڤەکان بێدەنگ بکرێن، بەڵام بیرۆکەیەک لەسەر بنەمای دادپەروەری، ئازادی و دیموکراسی، توانای مانەوەی لە سەردەمی خۆی زیاترە و بەردەوام دەبێت لە داڕشتنی ئاسۆی سیاسیی داهاتوو. ناوی دوکتور قاسملوو تەنیا بەشێک نییە لە مێژووی کورد، بەڵکو بەشێکە لە داهاتووی؛ ئەو دەنگەی کە هێشتا قسە لەگەڵ کوردستان دەکات. فەلسەفەی سیاسیی دوکتور قاسملوو لەسەر بناغەیەکی ئەخلاقیی بەهێز وەستاوە؛ لای ئەو، ویژدان، دیالۆگ و کەرامەتی مرۆڤایەتی لە هەر پێشمەرجێکی سەرکردایەتیی سیاسی شەرعیتر بوون.
 
ژیانی دوکتور قاسملوو دیالۆگێک بوو لە نێوان فیکر و کرداردا، لە نێوان ڕیالیزم و ئایدیالیزمدا. بەم شێوەیە دوکتور قاسملوو دەژی و ناوەکەی دەدرەوشێتەوە؛ وەک ئەستێرەیەک بەسەر شاخەکاندا کە تا ئێستاش گۆرانیی ئازادیی تێدا دەگوترێتەوە، وەک لێدانی دڵی هەر کەسێک کە بە زانست، بوێری و دڵسۆزییەوە، وڵاتەکەی کوردستانی خۆش دەوێت.
 
”سەرچاوە سەرەتاییەکان”
*کوردستان و کورد: گرنگترین کتێبی ئەو لەسەر پرسی کورد.
*  چاوپێکەوتنی «کۆماری» (١٩٨٩): ئەو دەقەی کە تیایدادکتۆر قاسملوو بۆچوونەکانی خۆی سەبارەت بە دیموکراسی، ئۆتۆنۆمی و ئێران ڕوون دەکاتەوە.
*   وتار، چاوپێکەوتن و بەڵگەنامە سیاسییەکانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران.
*   دانوستانەکانی ئاشتی لە ڤیەنا.
*   تیرۆرکردنی لە ساڵی ١٩٨٩ و کاردانەوە نێودەوڵەتییەکان.
**تێبینیی گرنگ:**
* ئابووری و ئابووریی دامەزراوەیی:
بیرۆکەکانی دکتۆر قاسملوو لە ژێر ڕۆشنایی ئەم تیۆریانەدا شایەنی شیکردنەوەن یان خاڵی هاوبەشیان لەگەڵدا هەیە:دۆگلاس نۆرس و دارۆن ئاجەمئۆغڵوو
*   دۆگلاس نۆرس:** «دامەزراوەکان، گۆڕانی دامەزراوەیی و ئەدای ئابووری.
*    دارۆن ئاجەمئۆغڵوو و جەیمس ئەی. ڕۆبنسن:** «بۆچی گەلان شکست دەهێنن نۆبڵی ئابووریی ٢٠٢٤ بەخشرایە دارۆن عەجەمئۆغڵو.
لێرەشدا تیۆرییەکان وەک ئامرازێکی شیکاری بۆ لێکدانەوەی ڕێبازی ئابووریی دکتۆر قاسملوو بەکار هاتوون.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٨ی پووشپەڕی ٢٧٢٦ی کوردی

قارەمانی، حەسەن(٢٠٢٦): دکتۆر قاسملوو: سیاسەت، ئابووری و خەباتی نەتەوەیی؛ دوای ٣٧ ساڵ هێشتا بیرۆکەکانی دەژین:. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.