پرسی کورد یەکێکە لە ململانێ سیاسییە درێژخایەن و ئاڵۆزەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. سەرەڕای ئەوەی کوردەکان گەورەترین نەتەوەی بێ‌دەوڵەتی جیهانن، بەڵام خەباتیان بۆ بەفەرمیناساندن، مافە کلتوورییەکان و چارەنووسی سیاسی، بەپێی ئەو جوگرافیایەی تێیدا دەژین، شێوازی جۆراوجۆری وەرگرتووە. بەتایبەتی لە ئێراندا، بزووتنەوەی کورد لە یەکتربڕینی ناسنامەی نەتەوەیی، ناوەندگەراییی دەوڵەت و جیۆپۆلەتیکی ناوچەییدا پەرەی سەندووە.
لە ساڵانی ڕابردوودا، پەرەسەندنی گرژییەکانی نێوان ئێران و ڕۆژئاوا، ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی ئیسرائیل و ڕێژیمی ئێران، هەروەها دووبارەبوونەوەی شەپۆلی ناڕەزایەتییە ناوخۆیییەکان، هەلومەرجی تازەی بۆ بزووتنەوەکانی ئۆپۆزیسیۆن ڕەخساندووە. لە هەمان کاتدا ئەم گۆڕانکارییانە پرسیارێکی بنەڕەتییان ورووژاندووە: لە دۆخێکدا کە زلهێزە ناوچەییەکان، ئەکتەرە نێونەتەوەیییەکان و هێزەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ناوخۆ کێبڕکێی کاریگەری لەسەر ئاییندەی ئێران دەکەن، بزووتنەوەی کورد دەبێ چ ستراتیژییەک هەڵبژێرێت؟
بە تێکەڵکردنی تیۆرییەکانی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان و لێکۆڵینەوەکانی ناسیۆنالیزم، سەرکەوتنی داهاتووی کورد کەمتر لەژێر کاریگەریی فاکتەرە سەربازییەکاندا دەبێت و زیاتر بەندە بە توانای خۆگونجاندن لەگەڵ سیاسەتی هێزی ناوچەیی، هاوپەیمانییە نێونەتەوەیییەکان و شەرعیەتی سیاسیی ناوخۆیی.
پرسی کورد لە ئێران: پاشخانی مێژوویی
بزووتنەوەی نەتەوەییی کوردیی مۆدێرن لە ئێراندا ڕەگ و ڕیشەی لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە هەیە، بەڵام بەرچاوترین دەربڕینی خۆی لە کۆماری کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦دا دۆزییەوە. هەرچەندە کۆمار تەنیا بۆ ماوەی یازدە مانگ بوونی هەبوو، بەڵام بۆ نەوەکانی دواتری تێکۆشەرانی کورد بایەخێکی ڕەمزیی پەیدا کرد.
دوای شۆڕشی ئیسلامیی ساڵی ١٩٧٩، ململانێیەکی نوێ لە نێوان بزووتنەوەی کورد و کۆماری ئیسلامیی تازە دامەزراودا سەری هەڵدا. ڕێکخراوە کوردییەکان داوای ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی، مافی کلتووری و نوێنەرایەتیی سیاسییان دەکرد، لە کاتێکدا ڕێژیمی نوێ ئەم جۆرە داواکارییانەی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکپارچەییی خاکی دەوڵەت تەماشا دەکرد.
دەرئەنجامەکەی، دەیان ساڵ ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی، سەرکوت و بێمتمانەییی یەکتر بوو. لە هەمان کاتدا لەناو بزووتنەوەی کورددا کەلتوورێکی سیاسیی بەهێز پەرەی سەند کە تێیدا پرسەکانی دێموکراسی، فیدراڵیزم و مافی مرۆڤ هاتنە ناو ڕۆڵی ناوەندییەوە.
سنوورداربوونی جیۆپۆلەتیک
یەکێک لە کێشە دووبارەبووەکانی بزووتنەوە نەتەوەیییە بێ‌دەوڵەتەکان، پشتبەستنیانە بە دەسەڵاتە دەرەکییەکان. لە ڕووی مێژووییەوە، کورد لە چەندین بۆنەدا بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەکانی، پەنای بۆ هاوکاری لەگەڵ لایەنە ناوچەیی یان نێودەوڵەتییەکان بردووە. بەڵام ئەم هاوکارییانە زۆرجار پەیوەندییەکی نایەکسان بوون؛ بە جۆرێک کە بەرژەوەندیی زلهێزەکان زووتر لە پشتیوانییان بۆ داخوازییە نەتەوەیییەکانی کورد، گۆڕانیان بەسەردا هاتووە.
لە تیۆریی واقیعی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، جەخت لەسەر ئەوە دەکرێتەوە کە دەوڵەتان سەرەتا بەپێی بەرژەوەندییە ئەمنییەکانی خۆیان دەجووڵێنەوە. لەم ڕوانگەیەوە، پشتیوانیکردن لە ئەکتەرە کوردییەکان زۆرجار وەک ئامرازێک دەردەکەوێت، نەک وەک پابەندبوون بە پرەنسیپێکی جێگیر. هەرکاتێکیش ئەولەویەتەکانی جوگرافیای سیاسی گۆڕان بەسەردا بێت، تەنانەت هاوپەیمانییە دێرینەکانیش مەترسیی هەڵوەشانەوەیان لەسەر دەبێت.
ئەم دۆخە، ئەوەی کە هەندێک لە توێژەران بە “زەبری مێژوویی” لە ئەزموونی سیاسیی کورددا ناوزەدی دەکەن، هۆکاری دروستبوونی ئەو بازنەیەیە کە تێیدا ئومێد بە پشتیوانیی نێودەوڵەتی، هەمیشە بە وازهێنان و پەراوێزخستن کۆتایی دێت. بۆ بزووتنەوەی کورد لە ئێران، ئەمە بەو مانایەیە کە پێویستە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان هاوتەریب بێت لەگەڵ کردەوەی سیاسیی سەربەخۆ.
هەڵبژاردنی ستراتیژی لە کاتی قەیرانەکانی ڕێژیمدا
ئەزموونی مێژوویی دەریدەخات کە قۆناغەکانی ناسەقامگیریی دەوڵەت و قەیرانەکانی ڕێژیم، زۆرجار دەرفەتی نوێ بۆ بزووتنەوە نەتەوەیییەکان بۆ پێشخستنی داخوازییە سیاسییەکانیان دەڕەخسێنن. لە تیۆریی شۆڕشگێڕانە و لێکۆڵینەوەکانی گۆڕانی ڕێژیمدا، بەزۆری جەخت لەسەر سێ مەرجی بنەڕەتی دەکرێتەوە بۆ ئەوەی گۆڕانکاری لە دەسەڵاتدا ببێتە هۆی گۆڕانکارییەکی سیاسیی بەردەوام:
١. لاوازبوونی بەرچاوی توانای دەوڵەتی ناوەندی بۆ پاراستنی کۆنترۆڵی خاک و دامەزراوە سیاسییەکان.
٢. کۆکردنەوەی جەماوەریی بەرفراوان کە شەرعیەتی دەسەڵاتی ئێستا تێک بدات.
٣. هەبوونی ئەکتەرە سیاسییە ڕێکخراو و شەرعییەکان کە توانای پڕکردنەوەی بۆشاییی دەسەڵاتی سەرهەڵداویان هەبێت.

لەم ڕوانگەیەوە، بزووتنەوەی کورد لە ئێران ڕووبەڕووی کردەوەیەکی ئاڵۆزی هاوسەنگکردنی ستراتیژی دەبێتەوە. دەستەوەستان دانیشتن و پاسیڤییەت (بێدەنگی)یش مەترسییەکانی خۆی هەیە. ئەگەر گرووپە ئۆپۆزیسیۆنەکانی دیکە بەبێ بەشداریی کورد سەرکەوتوو بن لە داڕشتنی ئایندەی ئێراندا، مەترسیی ئەوە هەیە کە جارێکی دیکە داواکارییەکانی کورد لە پڕۆسەی سیاسیی نیشتمانیدا پەراوێز بخرێن.
پرسی فیدراڵیزم و بڕیاردان لە چارەنووس
دووڕیانێکی بنەڕەتی لە مشتومڕی سیاسیی کورددا، پەیوەندی بە نێوان سەربەخۆیی و خۆبەڕێوەبەرییەوە هەیە. لە ڕوانگەی پراگماتیکەوە (کردەیی)، فیدراڵیزم وەک بەدیلێکی واقیعیتر لە سەربەخۆییی دەستبەجێ دەردەکەوێت، بەتایبەتی کە هاوسەنگیی هێزی ناوچەیی و هەڵوێستی زلهێزەکان سەلمێنەری ئەوەن کە لامەرکەزییەت وەک مۆدێلێکی قبووڵکراوتر دەردەکەوێت.
مافە بەکۆمەڵەکان و دێموکراتیزەکردن
لێکۆڵینەوەکانی دێموکراسیی مۆدێرن و تیۆرییەکانی فرەکولتووری جەخت لەوە دەکەنەوە کە سەقامگیریی سیاسی لە ڕێگەی ئاسمیلەکردن یان ئینکاریی فرەچەشنییەوە بەدەست نایەت، بەڵکو لە ڕێگەی ڕێکخستنە دامەزراوەیییەکانەوە بەدەست دێت کە دان بە مافەکانی گرووپە جیاوازەکاندا دەنێت. ئەمە لە ئێرانێکی دێموکراتیی ئایندەدا دەتوانێ بە مانای ناساندنی فەرمیی زمانی کوردی، زیادبوونی فۆرمەکانی ئۆتۆنۆمیی ناوچەیی و نوێنەرایەتیکردنی دادپەروەرانەتر بێت.
ڕەهەندی ناوچەیی و یاسای نێودەوڵەتی
پێشهاتەکانی پارچە جیاوازەکانی کوردستان ئەمڕۆ لە جاران زیاتر بەیەکەوە گرێ دراون. ئەکتەرە سیاسییەکانی کورد پێویستیان بە دۆزینەوەی فۆرمگەلێکی نوێی هاوکاری هەیە کە لە جیاوازییە سیاسییە حزبییەکان تێپەڕن. لە لایەکی دیکەوە، بنەمای “چارەنووس” لە یاسای نێودەوڵەتیدا، بزووتنەوەکان ناچار دەکات داواکارییەکانیان بە دێموکراسی، مافی مرۆڤ و لامەرکەزییەوە گرێ بدەن بۆ ئەوەی شەرعیەتی نێودەوڵەتی بەدەست بهێنن.
ئەنجام
پرسی کورد لە ئێران ئەمڕۆ لە گۆڕەپانێکی مێژوویی و چارەنووسسازدایە. سەرکەوتنی داهاتوو پەیوەستە بە توانای تێکەڵکردنی بنەما دێموکراتییەکان، شەرعیەتی نێونەتەوەیی و دیدگای ستراتیژیی درێژخایەن. بۆ بزووتنەوەی کورد، گەورەترین ئاستەنگ لە ئاشتکردنەوەی ئاواتە نەتەوەیییەکان لەگەڵ واقیعبینیی سیاسیدایە، بۆ ئەوەی بتوانێت لە گۆڕانکارییە چاوەڕوانکراوەکاندا پێگەی خۆی بەهێز بکات.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٦ی جۆزەردانی  ٢٧٦٥ی کوردی

قارەمانی، حەسەن(٢٠٢٦): فیدراڵیزم و دێموکراسی؛ تێڕوانینە نوێیەکان سەبارەت بە پرسی کورد لە ئێراندا. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.