ناوی “نیکۆلۆ ماکیاڤێلی” لە مێژووی بیری سیاسیدا هاوواتای “دەسەڵات” بووە. لە هەر شوێنێک باس لە سیاسەتی بێبەزەییانە، فریودان، نەهێشتنی ڕکابەرەکان و سەروەربوونی مانەوە بەسەر ئەخلاقدا بکرێت، سێبەری ماکیاڤێلیش ئامادەیە. ئەو بە بیرمەندێک دادەنرێت کە سیاسەتی لە ئەخلاق جیا کردووەتەوە و فەرمانڕەواکانی فێر کردووە چۆن دەسەڵات بەدەست بهێنن و پارێزگاری لێ بکەن بەبێ گوێدانە بەهاکانی مرۆڤ. بەڵام ڕەنگە گرنگترین پرسیار کە بە دەگمەن دەکرێت ئەوە بێت: ئایا بیرکردنەوەی ماکیاڤێلی سەبارەت بە دەسەڵات، لەسەر بنەمای جۆرێک لە وەهم نەبووە؟ ئایا ئەوەی ناوی ناوە “ڕیالیزمی سیاسی”، لە ڕاستیدا ڕەنگدانەوەی دڵەڕاوکێ، ترس و ئاژاوەی سەردەمی ئەو نەبووە؟
ئەم پرسیارە کاتێک جددیتر دەبێت کە سەیری بەستێنی مێژوویی ژیانی دەکەین. ماکیاڤێلی لە ئیتالیای سەدەی شازدەهەمدا ژیاوە؛ خاکێک کە بەهۆی شەڕی ناوخۆ، خیانەتی سیاسی و دەستێوەردانی زلهێزە بیانییەکانەوە لە ئارابوو. فلۆرانس، ڤێنیز، میلانۆ و ڕۆما هەموویان سەرقاڵی ململانێی بەردەوام بوون و حکومەتەکان بە ڕێژەیەکی سەرسوڕهێنەر دەڕووخان. لە ژینگەیەکی وادا، سیاسەت لای ماکیاڤێلی گۆڕەپانێک نەبوو بۆ دادپەروەری، بەڵکو مەیدانی مانەوە بوو. ئەو بە چاوی خۆی بینی کە چۆن فەرمانڕەواکان کەوتن، هاوپەیمانان خیانەتیان لێ کرا و ئایدیاڵە ئەخلاقییەکان لە ژێر قورسایی بەرژەوەندییە سیاسییەکاندا چەقێنران. سروشتی بوو عەقڵی ئەو بەو ئەنجامە بگات کە دەسەڵات تاکە ڕاستیی حاشاهەڵنەگری سیاسەتە.
بەڵام مەرج نییە ئەزموونی مێژوویی مرۆڤێک، ڕاستیی کۆتاییی جیهان بێت. لێرەدایە کە دەتوانرێت بیری ماکیاڤێلی نەک تەنیا وەک تیۆرێکی سیاسی، بەڵکو وەک جۆرێک لە “دەروونناسیی ترس” شی بکرێتەوە. ئەو باسی جیهانێکی کرد کە مرۆڤەکان لە بنەڕەتدا بێمنەت، فێڵباز و مەترسیدارن. بە تێڕوانینی ئەو، حاکمی ژیر ئەو کەسەیە کە متمانەی بە خۆشەویستیی خەڵک نییە، بەڵکو پشت بە ترساندنیان دەبەستێت. دێڕە بەناوبانگەکەی لە کتێبی “میر”دا کە دەڵێت: «ئەگەر ناتوانیت هەم خۆشەویست بیت و هەم لێت بترسن، باشترە لێت بترسن»، ئەم بۆچوونە ئاشکرا دەکات.
پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا ئەم وێنەیەی مرۆڤ وێنەیەکی تەواو بوو یان تەنیا لایەنی تاریکی سروشتی مرۆڤ بوو؟ ئەگەر مرۆڤ تەنیا خۆپەرست و خیانەتکار بووایە، بە هیچ شێوەیەک کۆمەڵگایەکی سەقامگیر نەدەبوو. شارستانیەت، یاسا، هاوکاریی کۆمەڵایەتی و تەنانەت دەوڵەتیش، هەموویان لەسەر ئاستێکی متمانەی گشتی وەستاون. ماکیاڤێلی بەشێک لە حەقیقەتەکەی بینی، بەڵام ئەو بەشەی کرد بە تەواوی حەقیقەت. لێرەدایە کە دەتوانرێت بڵێین بیرکردنەوەکەی لە وەهم نزیک دەبێتەوە؛ وەهمێک کە تەنیا لە چاویلکەی هەڕەشەوە جیهان دەبینێت.
ماکیاڤێلی پێی وابوو کە فەرمانڕەوایەکی بەهێز دەتوانێت لە ڕێگەی فێڵبازی و ئیرادەوە، چارەنووس کۆنتڕۆڵ بکات. ئەو چەمکی “ڤیرتو”ی (Virtù) لەگەڵ “فۆرتونا”دا (Fortuna) بەراورد کرد، کە توانای مرۆڤە بۆ بەرەنگاربوونەوەی بەخت و ڕێکەوت. لە ڕوانگەی ئەوەوە، میری سەرکەوتوو ئەو کەسەیە کە بتوانێت کۆنتڕۆڵی ڕەوتی ڕووداوەکان بکات و تەنانەت بەسەر ناسەقامگیریی جیهاندا زاڵ بێت. ئەم بیرۆکەیە لە ڕووکەشدا سەرنجڕاکێشە، چونکە هەستێکی زاڵبوون بە مرۆڤ دەبەخشێت. بەڵام مێژوو چەندین جار نیشانی داوە کە دەسەڵاتی سیاسی دەرئەنجامی تۆڕێکی بەرفراوان لە فاکتەرە ئابووری، کولتووری، کۆمەڵایەتی و مێژووییەکانە، نەک تەنیا بەرهەمی ئیرادەی تاک.
ناپلیۆن، هیتلەر، ستالین و زۆرێک لە سەرکردە بەهێزەکانی تر لە مێژوودا پێیان وابوو لە قۆناغێکدا کۆنترۆڵی چارەنووسی خۆیان دەکەن، بەڵام هەر ئەو دەسەڵاتەی کە دروستیان کردبوو، لە کۆتاییدا بوو بە هۆی ڕووخانیان. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە بیرۆکەی کۆنترۆڵکردنی تەواوەتی بەسەر سیاسەتدا خۆی وەهمێکە. سیاسەت نە ئامێرە و نە یاریی شەترەنج؛ دیاردەیەکی زیندوو، گۆڕاو و پێشبینی نەکراوە. ماکیاڤێلی ویستی شێوازێک بۆ دەسەڵات دروست بکات، بەڵام دەسەڵات هەمیشە لە گۆڕاندایە.
یەکێکی دیکە لە خاڵە لاوازەکانی بیرکردنەوەی ماکیاڤێلی، پەیوەندیی نێوان “ترس و سەقامگیریی سیاسی”یە. پێی وابوو حاکمێک کە ترس دروست بکات، دەتوانێت دەوڵەت بپارێزێت. بەڵام دەسەڵات لەسەر بنەمای ترس، لە ڕاستیدا جۆرێک لە نائەمنیی هەمیشەیی بەرهەم دەهێنێت. حاکمێک کە بە تیرۆر حوکم دەکات، ناچارە بەردەوام دوژمنی ڕاستەقینە و خەیاڵی دروست بکات. گومان لە هەموو کەسێک دەکات، بازنەی متمانە بچووک دەبێتەوە و حکومەتەکەی وردە وردە دەگۆڕێت بۆ پێکهاتەیەکی پارانۆیایی.

لەو جۆرە هەلومەرجەدا، هێز نیشانەی دەسەڵات نییە، بەڵکو نیشانەی ترسی فەرمانڕەوایە لە داڕمان. دیکتاتۆرەکان کە پێ دەچێت هەموو شتێک کۆنتڕۆڵ بکەن، زۆرجار لە هەموو کەسێک ترسنۆکترن. شەو و ڕۆژ لە ترسی کودەتا، خیانەت یان یاخیبوون بەسەر دەبەن. بۆیە دەکرێ بڵێین ماکیاڤێلی جیاوازیی نەکردووە لە نێوان «دەسەڵات» و «ترسی لەدەستدانی دەسەڵات»؛ ئەو دڵەڕاوکێی مانەوەی لەگەڵ دەسەڵاتی ڕاستەقینە تێکەڵ کردووە.
لە لایەکی دیکەوە، بیرکردنەوەی ماکیاڤێلی سەبارەت بە ئەخلاقیش مشتومڕاوییە. زۆر کەس پێیان وایە ئەو سیاسەتی لە ئەخلاق جیا کردووەتەوە و ئەم دابڕانە زەمینەی بۆ پێکهێنانی حکومەتی سەرکوتگەری مۆدێرن خۆش کردووە. ئەو پێی وابوو ئەگەر ئامانج پاراستنی دەوڵەت بێت، دەسەڵاتدار دەتوانێت ئامرازەکانی وەک درۆ، توندوتیژی و خیانەت بەکار بهێنێت. بەڵام لێرەدا دژایەتییەکی بنەڕەتی هەیە: ئایا دەکرێ بە ئامرازی نائەخلاقی، دەوڵەتێکی سەقامگیر و شەرعی بنیات بنرێت؟
ئەزموونی مێژوویی نیشانمان دەدات کە ئامرازەکان خۆیان ئامانجەکان دەگۆڕن. حکومەتێک کە لەسەر درۆ و توندوتیژی بنیات نراوە، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی سەربازییەوە بەهێز بێت، لە ناوەوە دەڕووخێت. شەرعیەتی سیاسی تەنیا بە ترس ناپارێزرێت؛ پێویستی بە متمانەی گشتی و هەستکردن بە دادپەروەری و ڕەزامەندیی کۆمەڵایەتی هەیە. ماکیاڤێلی کەمێک لەم ڕەهەندە نەرمانەی دەسەڵاتی بینی، چونکە زۆر سەرسام بوو بە لایەنی زبری سیاسەت.
بەڵام ڕەخنەگرتن لە ماکیاڤێلی نابێت بە مانای پشتگوێخستنی گرنگییەکەی بێت. بەهای سەرەکیی ئەو ئەوە بوو کە دەمامکی ڕۆمانسیی لە ڕووخساری سیاسەت لابرد. پێش ئەو، زۆرێک لە فەیلەسوفەکان سیاسەتیان بە ئایدیالیزمی ئەخلاقی شیکردبووەوە، بەڵام ماکیاڤێلی بیری هێناینەوە کە سیاسەتی ڕاستەقینە زۆرجار زۆر توندوتیژتر و ئاڵۆزترە لە ئایدیاڵە فەلسەفییەکان. یەکەم بیرمەند بوو کە بە ڕاشکاوی وتی: دەوڵەتەکان هەمیشە لەسەر بنەمای فەزیلەتی ئەخلاقی کار ناکەن.
کێشەکە لەوەدایە کە ئەو لە “وەسفکردنی واقیع”ەوە بۆ “پیرۆزکردنی واقیع” ڕۆیشت. لەبری ئەوەی تەنیا توندوتیژیی سیاسی ڕوون بکاتەوە، هەندێک جار وای لێ دەکرد کە پێویست و حەتمی بێت. لە ئەنجامدا، بیرکردنەوەکەی لەبری ئەوەی هۆشداری بێت لە تاریکیی سیاسەت، لە زۆر حاڵەتدا بوو بە ڕێنوێنی بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی ئەو تاریکییە.
ڕەنگە گەورەترین وەهمی ماکیاڤێلی ئەوە بووبێت کە خەیاڵی ئەوە بوو مرۆڤ بە نەهێشتنی ئەخلاق، زیاتر واقیعی دەبێت؛ لە کاتێکدا ئەخلاق پێچەوانەی سیاسەت نییە، بەڵکو بەشێکە لە واقیعی سیاسی. کۆمەڵگایەک کە متمانە، دادپەروەری و شەرعیەت لە دەست بدات، تەنانەت ئەگەر لە ڕووی سەربازییەوە بەهێز بێت، لە درێژخایەندا لاواز دەبێت. دەسەڵاتێک کە تەنیا پشت بە ترس دەبەستێت، درەنگ یان زوو لە ژێر قورساییی ئەو ترسەدا دەڕووخێت.
دواجار، ماکیاڤێلی دەبێ وەک بیرمەندێک سەیر بکرێت کە هەم حەقیقەتی بینی و هەم لە بەشێکییدا گیری خواردبوو. ئەو بە دروستی تێگەیشت کە سیاسەت هەمیشە پاک و ئەخلاقی نییە، بەڵام هەڵە بوو کە پێی وابوو جەوهەری سیاسەت تەنیا ئەم تاریکییەیە. جیهانی سیاسی تەنیا مەیدانی توندوتیژی یان تەنیا گۆڕەپانی فەزیلەت نییە؛ تێکەڵەیەکی ئاڵۆزە لە دەسەڵات، ئەخلاق، ترس، هیوا و متمانەی مرۆڤ.
بەم مانایە، ماکیاڤێلی زیاتر لەوەی فەیلەسوفی دەسەڵات بێت، فەیلەسوفی “دڵەڕاوکێی دەسەڵات”ە؛ بیرمەندێک کە لە ناوەڕاستی ئاژاوەی مێژووییدا، خەیاڵی ئەوە بوو کە تاکە ڕێگە بۆ مانەوە ئەوەیە ببێتە بوونەوەرێکی بێبەزەییتر لە جیهانی دەوروبەری. ڕەنگە هەر لەبەر ئەوە بێت کە بەرهەمەکانی هێشتا دەخوێندرێنەوە: نەک تەنیا لەبەر ئەوەی باس لە دەسەڵات دەکەن، بەڵکو لەبەر ئەوەی ترسی قووڵی مرۆڤ لە ناسەقامگیری و داڕمان ئاشکرا دەکەن.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٦ی جۆزەردان ٢٧٦٥ی کوردی

باوەڕ، ئەشکان (٢٠٢٦): ماکیاڤێلی و وەهمی دەسەڵات، ئایا ڕیالیزمی سیاسی ڕاستییەک بوو سەبارەت بە جیهان، یان ڕەنگدانەوەی ترسی مرۆڤ بوو؟. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.