دەستپێک

لە جیهانی ئەمڕۆدا هەواڵگری تەنها کۆکردنەوەی زانیاری و چاودێریکردنی دوژمن نییە؛ بەڵکو بووەتە یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی دەوڵەت بۆ پاراستنی ئاسایش، بەڕێوەبردنی مەترسی و کاریگەریکردن لە ژینگەی سیاسی و ئەمنیی ناوچەیی. دەزگا هەواڵگرییەکان بە شێوەی گشتی هەوڵ دەدەن زانیارییە پەیوەندیدارەکان بە دەوڵەت، کۆمەڵگا، دامەزراوە سیاسییەکان، هێزە چالاکەکان و لایەنە دژبەرەکان کۆبکەنەوە؛ پاشان ئەو زانیارییانە دەکەنە بنەمای بڕیاردان و سیاسەتی ئاسایشی.

لە ڕوانگەی تیۆرییەوە، جیاوازییەکی گرنگ هەیە لەنێوان کۆکردنەوەی هەواڵگری و کاریگەریکردن بە هەواڵگری. لە یەکەمدا ئامانج تێگەیشتنە؛ لە دووەمدا زانیاری دەبێتە ئامرازێک بۆ گۆڕینی هەڵسوکەوتی لایەنێکی دیکە. لە ئاستی دەرەوەی سنوورەکاندا ئەم کاریگەریکردنە دەتوانێت لە ڕێگەی پەیوەندییە سیاسییەکان، ئابووری، میدیایی، کۆمەڵایەتی، سایبەری، پەیوەندییە کەسییەکان و، لە کاتە توندەکاندا، هێزی سەربازی یان گرووپە هاوپەیمانەکانەوە ئەنجام بدرێت.

لەو چوارچێوەیەدا، کۆماری ئیسلامیی ئێران نموونەیەکی گرنگی بۆ لێکۆڵینەوەی دەستوەردانی هەواڵگری و ئەمنییە لە ناوچەکە. بەڵام بۆ خوێندنەوەی دروستی ئەم سیستەمە نابێت هەموو کردارە دەرەکییەکانی ئێران بە وەزارەتی ئیتلاعاتەوە ببەسترێنەوە. لە سیستەمی کۆماری ئیسلامیدا چەندین دامەزراوەی هەواڵگری و ئاسایشی هەیە و، بە پێی سەرچاوەکانی توێژینەوەیی، لە بواری دەرەوەی وڵات بە تایبەتی لە عێراق، وەزارەتی ئیتلاعات و ئاسایشی ئێران و سپای پاسداران بە تایبەتی نیروی قدس و دامەزراوەکانی هەواڵگریی سپا ڕۆڵی گرنگیان هەیە. Crisis Group لە توێژینەوەیەکی لەسەر کاریگەریی ئێران لە عێراق، ئەم دوو ناوەندەی بە یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی نفووزی ئێران لە عێراق ناودەبات.

لەبەر ئەمە، پرسیاری سەرەکیی ئەم لێکۆڵینەوەیە ئەوەیە:

ئێران بە چ سازوکارێک هەوڵ دەدات لە کاروباری سیاسی و ئەمنیی دراوسێکانی خۆی کاریگەری دروست بکات، و هەرێمی کوردستانی عێراق لە ناو ئەم ستراتیژییەدا چ جێگایەکی هەیە؟

١. هەواڵگری وەک ئامرازی پاراستنی سیستەم

لە کۆماری ئیسلامیدا ئاسایش تەنها بە مانای پاراستنی سنوور و خاک نییە؛ بەڵکو پاراستنی خودی سیستەمی سیاسی و ئایدیۆلۆژیکی دەوڵەتیش بەشێکە لە پێناسەی ئاسایشی کۆماری ئیسلامی.

بەم پێیە، هەر کۆمەڵێک یان لایەنێک کە بتوانێت ببێتە سەرچاوەی مەترسی بۆ سیستەم، دەتوانێت لە ڕوانگەی ئاسایشی تارانەوە بە شێوەیەکی جیاواز چاودێری بکرێت؛ ئەمەش تەنها بۆ گرووپە چەکدارەکان نییە، بەڵکو دەتوانێت سیاسی، میدیایی و کۆمەڵایەتی بێت.

بۆیە هەواڵگری بۆ تاران تەنها ئامرازێک بۆ زانینی ئەوە نییە کە دوژمن چی دەکات، بەڵکو بۆ زانینی ئەوەشە کە لایەنە سیاسییەکان چۆن پەیوەندییان هەیە، کێ لەگەڵ کێ هاوپەیمانە، کێ دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی نفووز، خاڵە لاوازەکانی هەر لایەنێک چین، کێ دەتوانێت لە داهاتوودا ببێتە مەترسی، و چۆن دەتوانرێت پێش گەورەبوونی مەترسییەکە کاریگەری لەسەری دروست بکرێت.

ئەمە لە ئەدەبیاتی هەواڵگریدا بە گشتی لە چوارچێوەی هەواڵگریی ستراتیژی و هەڵسەنگاندنی مەترسی دەخوێندرێتەوە.

٢. لە کۆکردنەوەی زانیارییەوە بۆ کاریگەریکردن

یەکێک لە گرنگترین خاڵەکان لە لێکۆڵینەوە لە سیاسەتی ئێران ئەوەیە کە هەواڵگری لە سیاسەتی دەرەکی جیا نەکرێتەوە.

لە نموونەی عێراق و هەرێمی کوردستاندا، توێژینەوەکان نیشان دەدەن کە تاران تەنها بە کۆکردنەوەی زانیاری سنووردار نەبووە، بەڵکو هەوڵی دروستکردنی فشارێکی سیاسی و ئەمنیی لەسەر حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقیش داوە.

Carnegie لە شیکردنەوەیەکی لەسەر نیگەرانیی ئاسایشی ئێران لە هەرێمی کوردستانی عێراق دەڵێت هێرشەکانی ئێران بۆ سەر گرووپە کوردە ئێرانییەکان لە هەرێم بەشێک بوون لە کەمپەینێکی فراوانتر بۆ فشارخستنە سەر KRG تا لە سیاسەتی ئاسایشی خۆیدا زیاتر لەگەڵ خواستەکانی تاران هاوتەریب بێت.

ئەمە نموونەیەکی گرنگە بۆ ئەوەی بزانین چۆن هەڕەشەی ئەمنی دەتوانێت ببێتە ئامرازی فشاری سیاسی.

٣. هەرێمی کوردستان؛ شوێنێکی تایبەت لە هەژموونی ئێران

هەرێمی کوردستانی عێراق بەهۆی شوێنی جوگرافیایی، سنووری هاوبەش لەگەڵ ئێران، بوونی حیزب و گرووپی کوردیی دژبەری کۆماری ئیسلامی، پەیوەندییەکانی هەرێم لەگەڵ ئەمریکا و ڕۆژئاوا، و پەیوەندییە سیاسییەکانی لەگەڵ ناوەندی عێراق، بۆ تاران گرنگییەکی ستراتیژی هەیە.

ئێران بە تایبەتی لە هەمان کاتدا کە دەیەوێت گرووپە کوردە ئێرانییەکان لە هەرێم سنووردار بکات، دەبێت پەیوەندییەکانی خۆی لەگەڵ حکومەتی هەرێم و لایەنە سیاسییە عێراقییەکانیش بپارێزێت.

ئەم دوو ئامانجە هەندێک جار لە یەکدی تێکدەچن: پاراستنی ئاسایشی ئێران لە سنوور لە بەرامبەر پاراستنی نفووزی سیاسی لە هەرێم و عێراق.

بۆیە هەرێمی کوردستان بۆ تاران تەنها سنوورێکی دەرەکی نییە؛ بەڵکو ژینگەیەکی سیاسییە کە لەوێدا مەترسی، هەڕەشە، نفووز و پەیوەندییە سیاسییەکان لە یەکدا تێکەڵ دەبن.

٤. ئاژاوەنانەوە لەنێوان لایەنەکان؛ ئایا دەتوانرێت وەک تاکتیک بخوێندرێتەوە؟

یەکێک لە بابەتە هەستیارەکان لە لێکۆڵینەوەکەماندا بریتییە لە گومانکردن بەوەی کە دەزگا هەواڵگرییەکان هەوڵ دەدەن لەنێوان لایەنە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان ناکۆکی دروست بکەن.

لە ڕوانگەی زانستییەوە، نابێت هەر ناکۆکییەکی ناوخۆیی ڕاستەوخۆ بە دەستێکی دەرەکی بگوترێت. ناکۆکییە سیاسییەکان لە هەر کۆمەڵگایەکدا هۆکاری ناوخۆیی خۆیان هەیە.

بەڵام لە هەمان کاتدا، هەواڵگری دەتوانێت لە ناکۆکییە هەبووەکان سوود وەربگرێت، قووڵیان بکات، یان بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەکاریان بێنێت.

ئەمە جیاوازییەکی گرنگە: دروستکردنی ناکۆکی شتێکە و بەکارهێنانی ناکۆکیی هەبوو شتێکی دیکەیە.

لە توێژینەوەیەکی Crisis Group دا سەبارەت بە عێراق، باس لە بوونی چەند ناوەندی دەسەڵات و کاریگەریی دامەزراوە جیاوازەکانی ئێران کراوە؛ واتە سیاسەتی ئێران لە ناوچەکە هەمیشە بە یەک دەنگ و بە یەک دامەزراوە بەڕێوە نابرێت.

ئەم خاڵە بۆ خوێندنەوەی هەرێمی کوردستان زۆر گرنگە؛ چونکە دەبێت جیاوازی بکرێت لەنێوان سیاسەتی وەزارەتی ئیتلاعات، سیاسەتی سپای پاسداران، نیروی قدس، دیپلۆماسیی وەزارەتی دەرەوە و کاریگەریی دامەزراوە هاوپەیمانەکانی ئێران.

٥. دامەزراوەی موازەی هاوتەریب؛ تایبەتمەندییەکی گرنگی سیستەمی ئاسایشی ئێران

یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی سیستەمی ئاسایشی کۆماری ئیسلامی بوونی چەند ناوەندی هەواڵگرییە.

MEI لە شیکردنەوەیەکدا باس لە پێشبڕکێ و پۆلێنبوونی دەسەڵات لەنێوان دامەزراوە هەواڵگرییەکانی ئێران دەکات و ئاماژە بە پەیوەندیی نێوان وەزارەتی ئیتلاعات، هەواڵگریی سپا و دامەزراوەکانی دیکە دەکات.

هەروەها توێژینەوەیەکی MEI دەڵێت لە ماوەیەکی درێژدا بەشێک لە دەسەڵاتی هەواڵگری لە وەزارەتی ئیتلاعاتەوە بەرەو دامەزراوەی هەواڵگریی سپای پاسداران گواستراوەتەوە، کە ڕاستەوخۆ لە ژێر چاودێریی ڕێبەری کۆماری ئیسلامیدایە.

لەبەر ئەمە، ئەگەر توێژەر هەموو کردارە هەواڵگرییەکانی ئێران بە وەزارەتی ئیتلاعات ببەستێتەوە، ڕەنگە وێنەیەکی ناتەواوی سیستەمەکە پێشکەش بکات.

٦. ئامرازەکانی کاریگەریکردن

لە شیکردنەوەی کردارەکانی ئێران لە دراوسێکاندا، دەتوانرێت چەند ئامرازێکی سەرەکی جیا بکرێنەوە:

یەکەم: هەواڵگری و کۆکردنەوەی زانیاری کە کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر دامەزراوە سیاسییەکان، کەسایەتییەکان، گرووپە چالاکەکان، پەیوەندییە دەرەکییەکان و هەڕەشە ئەمنییەکان لەخۆ دەگرێت.

دووەم: پەیوەندیی کەسی و تۆڕی نفووز کە بریتییە لە دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ کەسایەتی و ناوەندە سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان.

سێیەم: ئامرازی ئابووری کە بریتییە لە بەکارهێنانی بازرگانی، سنوور، بازاڕ و پەیوەندییە ئابوورییەکان بۆ دروستکردنی پەیوەندی و کاریگەری.

چوارەم: میدیا و جەنگی ڕەوایەت کە بریتییە لە پەخشکردنی ڕوایەتێک کە بتوانێت تێگەیشتن لە ڕووداوێک بگۆڕێت یان هەست و بۆچوونی کۆمەڵگا ئاراستە بکات.

پێنجەم: کاریگەریی سایبەری کە لە ساڵانی ڕابردوودا هەڕەشە سایبەرییە پەیوەندیدارەکان بە ئێران بە شێوەیەکی فراوان توێژراوەتەوە و Carnegie نموونەی هێرشە سایبەرییەکانی پەیوەندیدار بە گرووپە کوردەکان و دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستانی تۆمار کردووە.

شەشەم: فشار و هەڕەشەی ئەمنی کە کاتێک ئامرازە نرمەکان کاریگەریی پێویست دروست ناکەن، فشارە ئەمنی و سەربازییەکان دەتوانن ببنە بەشێک لە سیاسەتی بازدارندگی. لە نموونەی هەرێمی کوردستاندا، هێرشە مووشەکی و درۆنییەکانی ئێران بۆ سەر شوێنەکانی گرووپە کوردە ئێرانییەکان بە بەڵگەیەکی ڕوون لە گۆڕینی ئامرازی فشار لە هەواڵگری و دیپلۆماسییەوە بۆ هێزی سەربازی دەخوێندرێنەوە.

٧. ئایدیۆلۆژیا یان بەرژەوەندیی نیشتمانی؟

پرسیارێکی بنەڕەتی لە توێژینەوەکەدا ئەمەیە: ئایا دەستوەردانی ئێران لە دراوسێکان تەنها بەهۆی ئایدیۆلۆژیای ئیسلامییە، یان بەرژەوەندیی نیشتمانی و ئاسایشییەکانیش تێیدا ڕۆڵیان هەیە؟

لە ڕوانگەی زانستییەوە، باشترە ئەم دوو فاکتەرە بەرامبەر یەک دابنرێن، نەک یەکێکیان بسڕینەوە.

ئایدیۆلۆژیا دەتوانێت چوارچێوەی ڕەوایی و ناسنامەیی بۆ سیاسەتی دەرەکی دروست بکات؛ بەڵام هەمان کاتدا بەرژەوەندییە جوگرافیایی، ئاسایشی و ستراتیژییەکانیش کاریگەرییان هەیە. لە عێراق و هەرێمی کوردستاندا، مەسەلەی گرووپە کوردە ئێرانییەکان، نزیکیی سنووری، بوونی ئەمریکا و ڕۆژئاوا، و پەیوەندییەکانی ئێران لەگەڵ لایەنە عێراقییەکان، هەموویان بە فاکتەری ئاسایشی و ژیوپۆلیتیکی پەیوەستن.

بۆیە دەتوانین بڵێین ئایدیۆلۆژیا و ژیوپۆلیتیک لە سیاسەتی دەرەکیی کۆماری ئیسلامیدا زۆرجار لە یەکدا تێکەڵ دەبن.

٨. هەرێمی کوردستان و ستراتیژیی فشار

لە هەرێمی کوردستاندا، فشارەکانی ئێران دەتوانرێت لە سێ ئاستدا بخوێندرێتەوە:

ئاستی یەکەم: ئاسایشی سنووری کە مەبەستی سەرەکی بریتییە لە کەمکردنەوەی توانای ئەو گرووپە کوردە ئێرانییانەی کە لە هەرێم بنکە و پەنابەرییان هەیە.

ئاستی دووەم: فشاری سیاسی کە بریتییە لە هەوڵ بۆ گۆڕینی هەڵوێستی حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراق لە بەرامبەر ئەو گرووپانە.

ئاستی سێیەم: کاریگەریی ناوچەیی کە بریتییە لە پاراستنی ئەو ژینگەیەی کە تێیدا ئێران بتوانێت بە هاوکاریی لایەنە سیاسی و چەکدارەکان نفووزی خۆی لە عێراق بەردەوام بکات.

لە ساڵانی ڕابردوودا، توێژینەوەکان باس لەوە دەکەن کە فشارەکانی ئێران تەنها بۆ گرووپە کوردە دژبەرەکان نەبووە، بەڵکو بە شێوەیەکی فراوانتر بە مەبەستی کاریگەریکردن لە ئاراستەی ئاسایشی هەرێم و عێراق بەکارهاتووە.

٩. کۆتایی: لە هەواڵگریی زانیارییەوە بۆ هەواڵگریی کاریگەری

ئەگەر هەموو ئەو بەڵگانە لە یەک چوارچێوەدا بخوێنینەوە، دەتوانین بگەینە ئەو ئەنجامەی کە سیستەمی ئاسایشی کۆماری ئیسلامی لە دراوسێکاندا تەنها بە دوای زانین نییە؛ بەڵکو لە هەندێک دۆخدا هەوڵی کاریگەریکردن لەسەر ئەو ژینگەیەی کە زانیارییەکەی تێیدا کۆکراوەتەوە دەدات.

واتە پرۆسەکە دەتوانێت لە کۆکردنەوەی زانیاری و شیکردنەوە و دیاریکردنی مەترسی و ناساندنی خاڵە لاوازەکان و دروستکردنی تۆڕی نفووز و فشارەوە بۆ کاریگەریکردن لە بڕیار و هەڵسوکەوت پەرە بسێنێت.

بەڵام لێرەدا پێویستە سنوورێکی زانستی بپارێزرێت: هەموو ناکۆکییە سیاسییەکان یان هەموو ڕووداوە ناوخۆییەکان نابێت بە دەستێکی نهێنیی ئێرانەوە ببەسترێنەوە، مەگەر بەڵگەی پێویست بۆی هەبێت. توێژینەوەی هەواڵگری پێویستی بە جیاکردنەوەی بەڵگە، نیشانە، گومان و هەڵسەنگاندن هەیە.

لەبەر ئەمە، لێکۆڵینەوەی هەواڵگریی ئێران لە هەرێمی کوردستان دەبێت نەک تەنها لە ڕوانگەی ئێران چ دەکات؟ بەڵکو لە پرسیاری قووڵتریشەوە دەست پێ بکات: ئێران چ زانیارییەک کۆدەکاتەوە، چۆن شیدەکاتەوە، کام لایەن بە مەترسی دەزانێت، لە کام خاڵە لاوازانە سوود وەردەگرێت، کام ئامراز بۆ کاریگەریکردن بەکاردەهێنێت، و لە کۆتاییدا کاریگەرییەکەی لەسەر بڕیار و هەڵسوکەوتی لایەنە ناوخۆییەکان چییە.

ئەم پرسیارانە دەتوانن بنەمای توێژینەوەیەکی زانستی و درێژخایەن بن، نەک تەنها وتارێکی سیاسی.

سەرچاوەی سەرەکی بۆ بەڵگە و بەراورد

International Crisis Group، لێکۆڵینەوە لە کاریگەری و نفووزی ئێران لە عێراق
Carnegie Endowment، ئیرانز سەکیورتی ئەنزایتی این ئایراقی کوردیستان
Carnegie Endowment، لێکۆڵینەوە لە پەیوەندیی ئێران و میلیشیاکانی عێراق
Middle East Institute، لێکۆڵینەوە لە پێشبڕکێ و چەندناوەندیبوونی دامەزراوە هەواڵگرییەکانی ئێران
Carnegie Endowment، لێکۆڵینەوە لە هەڕەشە سایبەرییە پەیوەندیدارەکان بە ئێران و گرووپە کوردییەکان

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٠ی ڕەزبەری ٢٧٢٦ی کوردی

هاوڕێ(٢٠٢٦): سازوکارەکانی دەستوەردانی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە کاروباری دراوسێکان. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.