پێشەکی:

کاتێک ئەخلاق دەبێتە سیاسەت

لە مێژووی بیرکردنەوەی مرۆڤدا، کەم پرسیار هەیە وەک پەیوەندی نێوان ئەخلاق و سیاسەت ئەوەندە مشتومڕی لەسەر کرابێت. هەندێک سیاسەت بە هونەری بەدەستهێنانی دەسەڵات دەزانن، هەندێکی دیکە بە هونەری پاراستنی دەسەڵات و هەندێکی تریش بە هونەری بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا. بەڵام لەنێوان ئەم هەموو پێناسە جیاوازانەدا، هەمیشە دەنگێک هەبووە کە دەیگوت: سیاسەت بێ ئەخلاق، تەنها شێوازێکی ڕێکخراوی هێزە.

ئەم دەنگە لە یۆنانی کۆن بە زمانی ئاریستۆ دەنگی داوە، و دوای نزیکەی دوو هەزار ساڵ، لە کوردستان بە ڕیتۆریکی قاسملوو دووبارە گوێبیستی بووین. ئەگەرچی ئەم دوو بیرمەند و سەرکردەیە لە دوو سەردەمی تەواو جیاوازدا ژیاون، بەڵام هاوبەشییەکی قووڵیان هەیە: هەردووکیان باوەڕیان وابوو سیاسەت تەنها بۆ دەسەڵات نابێت، بەڵکوو بۆ چاکەی مرۆڤ و کۆمەڵگەیشە.

بەڵام لێرە پرسیارێکی فەلسەفی سەرهەڵدەدات: ئایا ئەخلاقی کردنەوەی سیاسەت خۆی جۆرێک لە سیاسەت نییە؟ کاتێک سیاسەتوانێک دەڵێت “من سیاسەت بە ئەخلاق دەبەستم”، ئایا تەنها قسەیەکی ئەخلاقی دەکات، یان خۆی ستراتیژییەکی سیاسی پێشنیار دەکات؟

ئەم پرسیارە لە ڕوانینی یەکەمدا دژوار دیارە، هاوکات لە ناوەڕۆکدا گرنگترین پرسیاری فەلسەفەی سیاسییە. چونکە ئەگەر ئەخلاقیش ببێتە ئامرازێک بۆ گۆڕینی کۆمەڵگە، ئەوا ئەویش لە ناو یاریی سیاسەتدا دەبێتە هێزێکی کاریگەر.

بەڵام ئەم ڕاستییە ناچارمان ناکات ئەخلاق بە فێڵ یان درۆ بزانین. بە پێچەوانەوە، دەمانگەیەنێت بە ئەوەی سیاسەت جگە لە شەڕی بەرژەوەندییەکان، شەڕی بیر و بەهاکانیشە. هەر بۆیە، کەسێک کە بانگەشەی دادپەروەری دەکات، ئەویش سیاسەت دەکات؛ بەڵام سیاسەتێک کە ناوەڕۆکی بریتییە لە بەها، نەک تەنها لە هێز.

لەو ڕوانگەیەوە، قاسملوو پێشنیاری شێوازێکی نوێی سیاسەتی نەدەکرد، بەڵکوو هەوڵی دەدا سیاسەت بگەڕێنێتەوە بۆ ئەو ئامانجەی بۆی درووست بووە؛ واتە خزمەتکردن بە مرۆڤ. بۆ ئەو، مافی نەتەوە، دیموکراسی، ئازادی و گفتوگۆ تەنها دروشم نەبوون، بەڵکوو بنەمای ڕەوایی سیاسەت بوون. دەسەڵات ئەگەر ئەم بنەمایانەی لەدەست بدایە، مانای خۆشی لەدەست دەدا.

ئەم بیرکردنەوەیە لە بنچینەدا نزیکە لە ئاریستۆ. ئاریستۆ دەیگوت مەبەستی شار و دەوڵەت تەنها پاراستنی سنوور و سەقامگیری نییە؛ بەڵکوو پێویستە هاوڵاتیان بتوانن ژیانێکی باش بژین. لەبەر ئەوە، ئەو سیاسەتی لە ئەخلاق جیا نەدەکردەوە. بۆ ئەو، ئەو دەوڵەتە باشە کە هاوڵاتیی باش دروست بکات، نەک تەنها هاوڵاتیی گوێڕایەڵ.

لە ئەم وتارەدا هەوڵ دەدرێت ئەم هاوبەشییە بخوێندرێتەوە، نە وەک بەراوردێکی مێژوویی، بەڵکوو وەک گفتوگۆیەکی فەلسەفی. چونکە لەوانەیە ئەوەی قاسملوو بە زمانی دیموکراسی و مافی نەتەوە وتوویەتی، هەمان ئەو پرسیارە بێت کە ئاریستۆ دوو هەزار ساڵ پێشتر بە زمانی «ژیانی باش» و «چاکەی گشتی» باسیکردووە. ئەگەر وایە، ئەوا ئەخلاقی کردنەوەی سیاسەت تەنها دروشمێکی سیاسی نییە، بەڵکوو هەوڵێکە بۆ گەڕاندنەوەی مانای سیاسەت بۆ خزمەتکردنی مرۆڤ.

 ئاریستۆ و داهێنانی ئەخلاقی سیاسەت

ئەگەر مێژووی فەلسەفەی سیاسی بە ڕووبارێک بچوێنین، ئاریستۆ یەکێکە لەو سەرچاوە گەورانەی ئاوی ئەو ڕووبارە . پێش ئاریستۆ، سیاسەت زۆرجار وەک هونەری حوکمڕانی یان بەڕێوەبردنی شار دەبینرا. بەڵام ئاریستۆ پرسیارێکی بنچینەیی خستە بەردەم مرۆڤ: بۆچی دەوڵەت هەیە؟

وەڵامەکەی سادە نەبوو. ئەو دەیگوت دەوڵەت بۆ ئەوە دروست نەبووە کە تەنها ژیان بپارێزێت، بەڵکوو بۆ ئەوەی ژیان باشتر بکات. واتە مەبەستی سیاسەت بریتییە لە گەیاندنی مرۆڤ بە “ژیانی باش”. لێرەوە سیاسەت لە پلەیەکی بەرزتر دادەنرێت؛ سیاسەت تەنها ڕێکخستنی دەسەڵات نییە، بەڵکوو ڕێکخستنی بەهاکانە.

بەم شێوەیە، ئاریستۆ یەکەمین بیرمەند بوو کە سیاسەتی بە ئەخلاق گرێدا. بۆ ئەو، ئەو دەوڵەتە باش نییە کە تەنها هێزدار بێت، بەڵکوو ئەو دەوڵەتەیە کە دادپەروەری لە ناو کۆمەڵگەدا پەرەپێبدات. دەسەڵات، ئەگەر بۆ چاکەی گشتی بەکارنەهێندرێت، شەرعییەتی خۆی لەدەست دەدات.

ئەم بیرۆکەیە گرنگترین گۆڕانکاری لە مێژووی سیاسەتدا دروست کرد. پێش ئاریستۆ، پرسیار ئەوە بوو کێ دەسەڵات دەگرێتە دەست؛ دوای ئاریستۆ، پرسیارێکی دیکە زیاد بوو: دەسەڵات بۆ چی؟

هەر لێرەشەوە ئەخلاق دەبێتە ناوەندی سیاسەت. ئەخلاق لای ئاریستۆ مانای ئەوە نییە کە سیاسەتمەدار تەنها مرۆڤێکی چاک بێت. بەڵکوو مانای ئەوەیە بڕیارە سیاسییەکان پێویستە بەرەو چاکەی هاوبەش ئاراستە بن. بەڵام ئاریستۆ هەرگیز نەیگوت سیاسەت دەتوانێت بە بێ هێز بێت. ئەو زۆر باش دەیزانی دەوڵەت بێ یاسا و هێزی جێبەجێکردن ناتوانێت بمێنێتەوە. بەڵام جیاوازییەکە لەوەدایە کە هێز لای ئەو ئامانج نییە؛ ئامرازە. ئەو شتەی ڕەوایی بە هێز دەبەخشێت، پابەندبوونی بە دادپەروەرییە.

لە ڕوانگەی ئێمە لە ئەمڕۆدا، ئاسانە ڕەخنە لە ئاریستۆ بگرین. ئەو مافی تەواوی ژنانی قبووڵ نەدەکرد و کۆیلایەتی بە تەواوی ڕەت نەدەکردەوە. ئەم هەڵوێستانە بە پێوەری مافی مرۆڤی سەدەی بیست و یەکەم ناپەسندن. بەڵام ئەگەر تەنها بەو ڕەخنانەدا بوەستین، ئەو شتە لەبیر دەکەین کە گرنگترین میراتی ناوەڕۆکی هەموو بۆچوونەکانی ئاریستۆ نییە ، بەڵکوو ڕێبازەکەیە.

ئەم ڕێبازە دەڵێت: سیاسەت دەبێت هەمیشە لە دادگای ئەخلاق وەڵامدەر بێت. ئەو دەسەڵاتەی ناتوانێت خۆی لە بەرامبەر دادپەروەری بەرگری بکات، ئەو دەسەڵاتە لە ڕوانگەی فەلسەفی شەرعییەتی نییە، هەرچەندە هێزی سەربازی یان یاسایی هەبێت.

ئەمە هەمان ئەو خاڵەیە کە دوای دوو هەزار ساڵ، دوکتور قاسملوو بە زمانێکی نوێ دووبارە دەیڵێتەوە. ئەوەی قاسملوو ناوی دەنێت “دیموکراسی”، “مافی نەتەوەکان” و “گفتوگۆ”، لە بنەڕەتدا هەمان هەوڵی ئاریستۆیە بۆ ئەوەی دەسەڵات لە ژێر حوکمی بەهاکاندا بێت، نەک بەهاکان لە ژێر حوکمی دەسەڵاتدا.

بۆیە، ئاریستۆ تەنها مامۆستای فەلسەفە نییە؛ یەکەم کەسە کە سیاسەتی لە دادگای ئەخلاق دانا. ئەگەر ئەو کارەی نەکردایە، لەوانەبوو ئەمڕۆ باسکردن لە “سیاسەتی ئەخلاقی” خۆی بێ مانا بوایە.

 قاسملوو؛ کاتێک ئەخلاق دەبێتە ستراتیژیی سیاسەت

ئەگەر ئاریستۆ یەکەمین کەس بووبێت کە ئەخلاقی کردبێتە بنەمای سیاسەت، قاسملوو یەکێک بوو لەو کەسانەی هەوڵی دا ئەو بنەمایە لە ناو واقیعی سیاسەتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا بژیێنێ. ئەو لە ناو ژینگەیەکدا دەژیا کە شەڕ، سەرکوت، نادادپەروەری و نەبوونی ئازادی تێیدا ئاسایی بوو. لەو بارودۆخەدا زۆر ئاسان بوو سیاسەت تەنها بە زمانی هێز قسە بکات. بەڵام قاسملوو هەوڵی دا زمانێکی دیکەی بۆ زیاد بکات؛ زمانێک کە ڕەوایی ئەبەخشی بەو هێزە.

ئەو دەیزانی ئەو گەلەی تەنها بە هێز ناتوانێت ڕزگار بێت، هەر بە هێزیش دەخرێتە ژێر دەسەڵات. بۆیە هەوڵی دا پرسی کورد لە بابەتێکی سەربازی بگۆڕێت بۆ بابەتێکی مافی مرۆڤ، دیموکراسی و دادپەروەری. ئەمە تەنها گۆڕینی وشەکان نەبوو؛ گۆڕینی بنەمای سیاسەت بوو.

قاسملوو دەیویست ئەویترەکەی ناچار بکات لەسەر بنەمای یاسا و ماف وەڵام بدات، نەک تەنها لەسەر بنەمای هێز. لەبەر ئەوە، گفتوگۆ لای ئەو نیشانەی لاوازی نەبوو، بەڵکوو شێوازێکی بەرزی خەبات بوو. ئەو باوەڕی وابوو ئەو کەسەی متمانەی بە ڕاستی بیرۆکەکەی هەبێت، لە گفتوگۆ ناترسێت.

لێرەدا گرنگترین خاڵی بیرکردنەوەی قاسملوو دەردەکەوێت. زۆر کەس هەڵە دەکەن کە وا دەزانن ئەخلاق لە سیاسەتدا واتای پشتگوێخستنی بەرژەوەندییە. لای قاسملوو ئەخلاق خۆی بەرژەوەندییەکی درێژخایەنە.

لەم ڕووەوە، قاسملوو زۆر لە نزیکەوە لەگەڵ ئاریستۆ یەکدەگرێتەوە. هەردووکیان باوەڕیان وابوو هێز، ئەگەر لە دادپەروەری داببڕێت، خۆی لەناودەبات. ئەو دەسەڵاتەی تەنها لەسەر ترس دامەزرابێت، هەمیشە پێویستی بە ترسی زیاتر هەیە؛ بەڵام ئەو دەسەڵاتەی لەسەر حەقیقەت دامەزرابێت، متمانە دروست دەکات.

بەڵام لێرەدا ڕەخنەیەکی گرنگ سەرهەڵدەدات. ئایا قاسملوو، کاتێک ئەخلاقی کردە ناوەندی سیاسەت، خۆی سیاسەتی ئەخلاقی کردنەوەی سیاسەتی نەکرد؟ وەڵامی ئەم پرسیارە، بە گومانەوە، بەڵێیە. بەڵام ئەم «بەڵێ»یە ڕەخنە نییە؛ پێناسەیە.

هەر بیرۆکەیەکی گەورە کاتێک دەیەوێت واقیع بگۆڕێت، دەبێتە سیاسەت. ئەخلاقیش لەو یاسایە دەرباز نییە. کاتێک قاسملوو بانگەشەی دیموکراسی و مافی مرۆڤ دەکات، ئەوە هەوڵێکە بۆ گۆڕینی پەیوەندییەکانی دەسەڵات. ئەمە خۆی کردارێکی سیاسییە. بەڵام جیاوازییەکە لەوەدایە کە هەندێک لە ئامرازەکانی بریتین لە قانعکردن، گفتوگۆ و متمانە، نەک تەنها زۆر و زەبەری هێز.

لەبەر ئەوە، ئەو نەیگوت دەسەڵات پێویست نییە؛ گوتی دەسەڵات دەبێت وەڵامدەر بێت. نەیگوت خەبات هەڵەیە؛ گوتی خەبات پێویستە سنووری ئەخلاقی هەبێت. نەیگوت بەرژەوەندی خراپە؛ گوتی بەرژەوەندی، ئەگەر لە دادپەروەری داببڕێت، خۆی دوژمن دادەتاشێت دروست دەکات.

لەو مانایەدا، قاسملوو بەردەوامکردنی پرۆژەیەکە کە ئاریستۆ دەستی پێکرد: ئەو پرۆژەیەی کە سیاسەت بەوە ناپێوێت کێ دەسەڵات دەگرێتە دەست، بەڵکوو بەوە دەپێورێت کە بۆچی و چۆن دەسەڵات بەکاردەهێنرێت.

 ئایا ئەخلاقی کردنەوەی سیاسەت، خۆی سیاسەتێکی نوێی دەسەڵاتە؟

تا ئێرە گەیشتینە ئەو ئەنجامەی کە هەم ئاریستۆ و هەم قاسملوو باوەڕیان وابوو سیاسەت بێ ئەخلاق شەرعییەتی خۆی لەدەست دەدات. بەڵام لێرەدا پرسیارێکی دژوارتر سەرهەڵدەدات: ئایا بانگەشەکردن بۆ ئەخلاق، خۆی شێوازێکی سیاسی نییە؟

لە ڕوانینی یەکەمدا، وەڵامەکە ئاسانە: «بەڵێ، هەر شتێک کە هەوڵی گۆڕینی کۆمەڵگا بدات، کردارێکی سیاسییە.» بەڵام ئەگەر لێی قوڵ ببینەوە، دەبینین ئەم «بەڵێ»یە نەک کەمکردنەوەی بایەخی ئەخلاق بێت، بەڵکوو زیادکردنی بەرپرسیارێتییەکەیە.

ماکیاڤێلی، ئەو بیرمەندەی زۆرجار بە دژی ئەخلاق دەناسرێت، لە ڕاستیدا نەیگوت سیاسەتمەدار پێویستە بێ ئەخلاق بێت. ئەو دەیگوت سیاسەت هەندێک جار ناچارە بڕیارێک بدات کە لەگەڵ ئەخلاقی تاک ناسازگارە. بۆیە ڕێبەر نابێت لە جیهانی خەیاڵ بژی، بەڵکوو دەبێت جیهان وەک خۆی بناسێت.

لەوێوە دەردەکەوێت کە ئەخلاق لای قاسملوو تەنها بانگەوازێکی هەستیاری نییە؛ بەڵکوو سنوورێکە بۆ دەسەڵات. ئەو دەیگوت دەسەڵات، هەرچەندە پێویستە، بەڵام نابێت بە هۆکاری بوونی دەسەڵات خۆی لە هەموو سنوورێک ئازاد بزانێت.

بەڵام هەندێک فیلسووفی هاوچەرخ، وەک میشێل فوکۆ، ئاگادارمان دەکاتەوە کە تەنانەت ئەخلاقیش دەتوانێت ببێتە شێوازێکی دەسەڵات. ئەگەر کەسێک خۆی بە تەنها نوێنەری «ئەخلاق» بناسێنێت، لەوانەیە هەموو دەنگی جیاواز بە ناوی بێئەخلاقی لەناوببات. لەم ڕوانگەیەوە، ئەخلاقیش دەتوانێت بە زمانی دەسەڵات قسە بکات.

بەڵام ئەم ڕەخنەیە، هەرچەندە گرنگە، بە تەواوی لەسەر قاسملوو جێبەجێ نابێت. چونکە قاسملوو بانگەشەی ئەخلاقێکی یەکڕەنگی نەدەکرد. ئەو بنەمای ئەخلاقی خۆی لەسەر گفتوگۆ، پلورالیزم و مافی هاوبەش دامەزراندبوو. واتە، ئەو کەسانەش کە لەگەڵیدا جیاوازییان هەبوو، مافی ئەو جیاوازییەیان هەبوو. لەم خاڵەدا، ئەخلاق نابێتە ئامرازی بێدەنگکردنی نەیار؛ بەڵکوو دەبێتە پارێزەری مافی نەیار.

ئەمە جیاوازییەکی بنەڕەتییە. زۆر سیاسەتمەدار لە مێژوودا بە ناوی ئەخلاق قسەیان کردووە، بەڵام ئەخلاقیان کردووەتە ئامرازی کۆنترۆڵ. قاسملوو، بە پێچەوانەوە، هەوڵی دا ئەخلاق بکاتە ئامرازی سنووردارکردنی دەسەڵات. ئەمە دوو ڕێگای تەواو جیاوازن.

لەبەر ئەوە، ئەگەر بپرسین: ئایا ئەخلاقی کردنەوەی سیاسەت خۆی سیاسەتە؟ وەڵامەکە «بەڵێ»یە. بەڵام ئەگەر بپرسین: ئایا هەموو سیاسەتێکی ئەخلاقی یەک شتە؟ وەڵامەکە «نەخێر»ە.

سیاسەتی ئەخلاقی کردنەوەی سیاسەت، ئەوەی قاسملوو دەینوێنێت، سیاسەتێکە کە دەیەوێت دەسەڵات بە بەهاکان بپێوێت، نەک بەهاکان بە دەسەڵات. ئەگەر ئەم جیاوازییە لەبیر بکەین، ئەوا ئەخلاق دەبێتە درووشم. بەڵام ئەگەر بیپارێزین، ئەخلاق دەبێتە یاسایەکی سەرەکی بۆ هەڵسەنگاندنی هەر دەسەڵاتێک.

لە کۆتاییدا، ئەوەی قاسملوو لە ئاریستۆی وەرگرت، تەنها باوەڕ بە ئەخلاق نەبوو؛ باوەڕ بەوە بوو کە سیاسەت بێ سنووری ئەخلاقی، زۆر دەگۆڕێت بۆ هێزێکی بێ سنوور. ئەوەش هەمان خاڵەیە کە هەر کۆمەڵگەیەکی ئازادیخواز، پێویستی پێی هەیە بۆ پاراستنی ڕەوایەتی دەسەڵات و مافی مرۆڤ.

 ئاکام

 ئەخلاق، دوژمنی سیاسەت یان ڕووحی سیاسەت؟

لە کۆتایی ئەم گفتوگۆیەدا، لەوانەیە ئەو پرسیارەی لە سەرەتای وتارەکە خستمانە بەردەم خۆمان، هێشتا وەڵامێکی یەکجارەکی نەدابێت. ئایا ئەخلاقی کردنەوەی سیاسەت خۆی سیاسەتە؟ وەڵامەکە، بە گومانەوە، بەڵێیە. بەڵام ئەم وەڵامە نابێت بە هۆکاری ڕەتکردنەوەی ئەخلاق بێت؛ بەڵکوو دەبێت بە هۆکاری تێگەیشتن لە شوێنی ئەخلاق لە ژیانی سیاسی بێت.

هیچ بیرۆکەیەک، کاتێک دەیەوێت واقیع بگۆڕێت، لە دەرەوەی سیاسەت نامێنێت. ئازادی، دادپەروەری، یەکسانی، تەنانەت ئاشتیش، کاتێک دەبنە هێزی گۆڕانکاری، دەچنە ناو بوارە سیاسییەکە. ئەخلاقیش لەو یاسایە دەرباز نییە. ئەوەی گرنگە ئەوە نییە کە ئەخلاق سیاسەتە یان نا؛ ئەوەی گرنگە ئەوەیە چ جۆرە سیاسەتێک دروست دەکات.

ئاریستۆ پێی وابوو دەوڵەت بۆ ئەوە هەیە کە مرۆڤ بتوانێت ژیانێکی باش بژی. ئەو بەو بیرۆکەیە، سیاسەتی لە تێکڕای حیلە و دەسەڵات بەرزکردەوە بۆ ئاستی بەرپرسیارێتی. ئەگەر دەوڵەت نەتوانێت دادپەروەری بپارێزێت، لە ڕوانگەی ئاریستۆدا ئەرکی خۆی لەدەست داوە.

قاسملوو، لە سەردەمێکی تەواو جیاوازدا، هەمان پرسیاری دووبارە کردەوە. بەڵام ئەو پرسیارەی لە ژێر فشاری نەتەوەیی، شەڕ و سەرکوتدا پێشکەش کرد. بۆ ئەو، دیموکراسی تاکتیک نەبوو؛ بەڵکوو بنەمای گێڕانەوەی خەبات بوو. مافی نەتەوەکان دروشم نەبوو؛ بەڵکوو پێوەری هەڵسەنگاندنی دەسەڵات بوو. گفتوگۆش لاوازی نەبوو؛ بەڵکوو متمانەبوو بەوەی کە ڕاستی دەتوانێت لە بەرامبەر هێز بوەستێت.

ئەمە بەو مانایە نییە کە قاسملوو بێ هەڵە بوو، یان هەموو بڕیارە سیاسییەکانی لە دەرەوەی ڕەخنەدان. هیچ سیاسەتمەدارێک لە مێژوودا لە ڕەخنە بە دەر نەبووە. بەڵام جیاوازیی قاسملوو لەوەدا بوو کە هەوڵی دەدا دەسەڵات بە ئەخلاق بپێوێت، نەک ئەخلاق بە دەسەڵات. ئەم هەوڵە، تەنانەت ئەگەر تەواو سەرکەوتوو نەبێت، خۆی نرخێکی فەلسەفی هەیە.

لەبەر ئەوە، قاسملوو هۆکاری بەردەوامی ڕێبازێک بوو، نەک تەنها ڕێبەرێکی سیاسی. ڕێبازێک کە لە ئاریستۆ دەست پێدەکات و هێشتا لە جیهانی ئەمڕۆدا گرنگی خۆی لەدەست نەداوە: ئەو ڕێبازەی کە دەڵێت دەسەڵات، هەرچەندە پێویست بێت، بێ سنوور نابێت؛ و ئەو سنوورەش تەنها یاسا نییە، بەڵکوو ئەخلاقە.

لە کۆتایی ئەم گفتوگۆیەدا، لەوانەیە ئەو پرسیارەی لە سەرەتای وتارەکە خستمانە بەردەم خۆمان، هێشتا وەڵامێکی یەکجارەکی نەدابێت. ئایا ئەخلاقی کردنەوەی سیاسەت خۆی سیاسەتە؟ وەڵامەکە، بە گومانەوە، بەڵێیە. بەڵام ئەم وەڵامە نابێت بە هۆکاری ڕەتکردنەوەی ئەخلاق بێت؛ بەڵکوو دەبێت بە هۆکاری تێگەیشتن لە شوێنی ئەخلاق لە ژیانی سیاسی بێت.

هیچ بیرۆکەیەک، کاتێک دەیەوێت واقیع بگۆڕێت، لە دەرەوەی سیاسەت نامێنێت. ئازادی، دادپەروەری، یەکسانی، تەنانەت ئاشتیش، کاتێک دەبنە هێزی گۆڕانکاری، دەچنە ناو بوارە سیاسییەکە. ئەخلاقیش لەو یاسایە دەرباز نییە. ئەوەی گرنگە ئەوە نییە کە ئەخلاق سیاسەتە یان نا؛ ئەوەی گرنگە ئەوەیە چ جۆرە سیاسەتێک دروست دەکات.

ئاریستۆ پێی وابوو دەوڵەت بۆ ئەوە هەیە کە مرۆڤ بتوانێت ژیانێکی باش بژی. ئەو بەو بیرۆکەیە، سیاسەتی لە تێکڕای حیلە و دەسەڵات بەرزکردەوە بۆ ئاستی بەرپرسیارێتی. ئەگەر دەوڵەت نەتوانێت دادپەروەری بپارێزێت، لە ڕوانگەی ئاریستۆدا ئەرکی خۆی لەدەست داوە.

قاسملوو، لە سەردەمێکی تەواو جیاوازدا، هەمان پرسیاری دووبارە کردەوە. بەڵام ئەو پرسیارەی لە ژێر فشاری نەتەوەیی، شەڕ و سەرکوتدا پێشکەش کرد. بۆ ئەو، دیموکراسی تاکتیک نەبوو؛ بەڵکوو بنەمای گێڕانەوەی خەبات بوو. مافی نەتەوەکان دروشم نەبوو؛ بەڵکوو پێوەری هەڵسەنگاندنی دەسەڵات بوو. گفتوگۆش لاوازی نەبوو؛ بەڵکوو متمانەبوو بەوەی کە ڕاستی دەتوانێت لە بەرامبەر هێز بوەستێت.

ئەمە بەو مانایە نییە کە قاسملوو بێ هەڵە بوو، یان هەموو بڕیارە سیاسییەکانی لە دەرەوەی ڕەخنەدان. هیچ سیاسەتمەدارێک لە مێژوودا لە ڕەخنە بە دەر نەبووە. بەڵام جیاوازیی قاسملوو لەوەدا بوو کە هەوڵی دەدا دەسەڵات بە ئەخلاق بپێوێت، نەک ئەخلاق بە دەسەڵات. ئەم هەوڵە، تەنانەت ئەگەر تەواو سەرکەوتوو نەبێت، خۆی نرخێکی فەلسەفی هەیە.

لەبەر ئەوە، قاسملوو هۆکاری بەردەوامی ڕێبازێک بوو، نەک تەنها ڕێبەرێکی سیاسی. ڕێبازێک کە لە ئاریستۆ دەست پێدەکات و هێشتا لە جیهانی ئەمڕۆدا گرنگی خۆی لەدەست نەداوە: ئەو ڕێبازەی کە دەڵێت دەسەڵات، هەرچەندە پێویست بێت، بێ سنوور نابێت؛ و ئەو سنوورەش تەنها یاسا نییە، بەڵکوو ئەخلاقە.

شاید لە سەردەمی ئێمەدا، کە زۆرجار سیاسەت بە زمانی هێز، بەرژەوەندی و هەژموون قسە دەکات، گەڕانەوە بۆ قاسملوو و ئاریستۆ نوستالژیا نەبێت، بەڵکوو پێویستییەکی فکری بێت. نەک بۆ ئەوەی وەڵامی هەموو پرسیارەکانمان لە لای ئەوان بدۆزینەوە، بەڵکوو بۆ ئەوەی لەبیرمان نەچێت کە سیاسەت، پێش هەر شتێک، سەبارەت بە مرۆڤە.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٥ی گەلاوێژی ٢٧٢٦ی کوردی

ڕۆژهەڵات، ڕێباز(٢٠٢٦): سیاسەتی ئەخلاقی کردنەوەی سیاسەت: قاسملوو و ئاریستۆ. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.