روزنامه‌نگاری کوردی از آغاز شکل‌گیری خود تا امروز، بیش از آن‌که یک نهاد صرفا اطلاع‌رسانی باشد، به‌مثابه یک کنش تاریخی-سیاسی و پروژه‌ای هویت‌ساز عمل کرده است. این مسیر، از انتشار نخستین نشریه کوردی “کردستان” در سال ۱۸۹۸ میلادی در قاهره آغاز شد و تا رسانه‌های دیجیتال معاصر امتداد یافته است، مسیری که در آن رسانه همواره در تقاطع میان تبعید، سرکوب، مقاومت و بازتعریف گفتمان ملی قرار داشته است.

نشریه «کردستان» به همت میرزا عبدالرحمن بدرخان و دیگر روشنفکران تبعیدی، نه تنها یک ابزار خبری، بلکه تلاشی برای صورت‌بندی یک گفتمان ملی کوردی در بستر فروپاشی تدریجی نظم امپراتوری عثمانی بود. در این مرحله، روزنامه‌نگاری کوردی هنوز در چارچوب نهادهای تثبیت‌شده شکل نگرفته بود، اما به‌وضوح حامل یک ماموریت سیاسی-هویتی بود که بر محور آگاهی‌بخشی و بازنمایی مسئله کورد استوار می‌شد.

در دهه‌های نخست قرن بیستم، به‌دلیل فقدان دولت-ملت کوردی و فشار ساختارهای سیاسی منطقه، روزنامه‌نگاری کوردی در وضعیتی از پراکندگی، محدودیت و تبعید قرار داشت. نشریات اندک منتشرشده در عراق، سوریه و ایران عمدتا عمر کوتاهی داشتند و بیشتر در قالب رسانه‌های مخفی یا نیمه‌علنی فعالیت می‌کردند. در این دوره، رسانه کوردی بیش از آن‌که یک نهاد حرفه‌ای باشد، به ابزار مقاومت سیاسی و انتقال پیام‌های جنبش‌های نوظهور ملی‌گرایانه تبدیل شد.

نقطه عطف تعیین‌کننده در این مسیر، تاسیس جمهوری کوردستان با پیش اهنگی حزب دمکرات در مهاباد در سال ۱۹۴۶ میلادی بود. این تجربه تاریخی کوتاه، نخستین تلاش برای ایجاد ساختارهای حکمرانی مدرن کوردی را رقم زد و در این میان، حوزه رسانه نیز به‌طور قابل توجهی متحول شد. برای نخستین‌بار، روزنامه‌نگاری کوردی از سطح فعالیت‌های پراکنده فراتر رفت و وارد مرحله‌ای از سازمان‌یافتگی نهادی گردید. ایجاد چاپخانه‌ها، انتشار نشریات رسمی و تثبیت زبان نوشتاری کوردی، از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره محسوب می‌شود.

در جمهوری کوردستان، زبان کوردی وارد مرحله‌ای تازه از توسعه واژگانی شد. مفاهیم سیاسی، اداری و اجتماعی مدرن برای نخستین‌بار در قالب یک زبان رسانه‌ای نسبتا نظام‌مند صورت‌بندی شدند. واژگان مرتبط با دولت، ارتش، حقوق، آموزش و ساختارهای اداری، در فرآیند ترجمه و بومی‌سازی وارد گفتمان نوشتاری کوردی شدند و به تدریج دایره واژگان تخصصی این زبان را گسترش دادند. این تحول، نه‌تنها یک پیشرفت زبانی، بلکه یک دگرگونی گفتمانی در سطح هویت سیاسی کوردها محسوب می‌شود.

با سقوط جمهوری مهاباد، بسیاری از این دستاوردهای نهادی متوقف شد، اما اثرات آن در حافظه تاریخی و ساختار زبانی روزنامه‌نگاری کوردی باقی ماند. در دهه‌های بعد، رسانه کوردی بار دیگر به فضای تبعید و فعالیت‌های غیررسمی بازگشت و در بسیاری از موارد، با جنبش‌های سیاسی و نظامی پیوند مستقیم یافت. در این مرحله، مرز میان روزنامه‌نگار، فعال سیاسی و کنشگر میدانی به‌طور قابل توجهی تداخل پیدا کرد.

از دهه ۱۹۷۰ به بعد، با تشدید بحران‌های سیاسی و نظامی در مناطق کوردستان، روزنامه‌نگاری کوردی بیش از پیش در معرض سرکوب، سانسور و تهدید امنیتی قرار گرفت. با این حال، همین فشارها موجب شکل‌گیری شبکه‌ای از رسانه‌های تبعیدی و غیررسمی شد که نقش مهمی در حفظ جریان اطلاعات و بازنمایی روایت‌های کوردی ایفا کردند. در این دوره، رسانه به‌عنوان بخشی از زیرساخت مقاومت تعریف شد، نه صرفا ابزار ارتباطی.

تحول اساسی دیگر در دهه ۱۹۹۰ و با تغییرات ژئوپولیتیک منطقه، به‌ویژه در کوردستان عراق، رخ داد. شکل‌گیری فضای نسبی آزادی رسانه‌ای، امکان توسعه مطبوعات، تلویزیون‌ها و نشریات متعدد را فراهم کرد. در این مرحله، روزنامه‌نگاری کوردی وارد فاز جدیدی از تنوع نهادی و حرفه‌ای‌سازی نسبی شد، هرچند همچنان وابستگی‌های سیاسی و حزبی در آن نقش پررنگی ایفا می‌کرد.

با ورود به قرن بیست‌ویکم و گسترش فناوری‌های دیجیتال، روزنامه‌نگاری کوردی وارد مرحله‌ای از بازتعریف ساختاری شد. رسانه‌های آنلاین، شبکه‌های اجتماعی و روزنامه‌نگاری شهروندی، الگوی سنتی تولید و توزیع خبر را دگرگون کردند. در این فضا، سرعت گردش اطلاعات افزایش یافت، اما هم‌زمان چالش‌هایی نظیر کاهش استانداردهای راستی‌آزمایی، جنگ روایت‌ها و فشارهای سیاسی و امنیتی نیز تشدید شد.

در مجموع، روزنامه‌نگاری کوردی را می‌توان به‌عنوان یک فرآیند تاریخی-گفتمانی تحلیل کرد که در آن رسانه همواره در پیوندی پیچیده با قدرت، هویت و مقاومت قرار داشته است. این مسیر از یک نشریه تبعیدی در قاهره آغاز شد، در مهاباد به تجربه‌ای نهادی و زبانی رسید، و امروز در قالب شبکه‌ای گسترده اما متکثر در فضای دیجیتال ادامه دارد.

در تمام این مراحل، عنصر ثابت، تلاش برای بازتعریف واقعیت کوردی در برابر ساختارهای مسلط سیاسی و رسانه‌ای بوده است.

نظرات

به صورت آنلاین در مرکز مطالعات کوردستان – تیشک در بلاگ ژیانەوە منتشر شده است: ٢٢\٠٤\٢٠٢٦

شفیعی، دیاکو(٢٠٢٦): روایت یک قرن مقاومت رسانه‌ای و تحول گفتمانی در حرفە روزنامەنگاری کوردی. بلاگ ژیانەوە؛ مرکز مطالعات کوردستان – تیشک.