ئێرانی دوای ئایدۆلۆژیا

“برادر گوش بدە..”!

لەنێوان هەژموونی ناسیۆنالیزمی ناوەندگەرا و پێویستییەکانی فرەیی نەتەوەیی

١. مێژووی سیاسیی ئێران هەمیشە لە نێوان دوو جەمسەری “گورزی کوشندە” و “هەستانەوەی ناسیۆنالیستی”دا خولاوەتەوە. کاتێک لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا ئیمپراتۆرییەتی ساسانی لەبەردەم سوپای عەرەبە موسڵمانەکاندا هەرەسی هێنا، تەنیا دەسەڵاتێکی سیاسی نەڕووخا، بەڵکو شکۆیەکی نەتەوەیی بریندار بوو کە دواتر لە قاڵبی بزووتنەوەی “شعوبییە” و پاشان لە گۆڕینی مەزهەبی شیعەدا وەک قەڵغانێکی کولتووری بۆ پاراستنی شوناسی فارسی خۆی نمایش کردەوە. ئەمڕۆش، لە سەدەی بیست ویەکەمدا، ئێران جارێکی دیکە لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژوویی هاوشێوەدایە. پڕۆژەی “شیعەگەری سیاسی” کە کۆماری ئیسلامی نوێنەرایەتی دەکات، نەک هەر نەیتوانی وەک هێزێکی ڕزگارکەر دەربکەوێت، بەڵکو ئێرانی خستە نێو گۆشەگیرییەکی ستراتیژی و پێکدادانێکی بێوێنە لەگەڵ هێزە جیهانییەکان وەک ئەمریکا و ئیسرائیل، کە ئاکامەکەی تەنیا لاوازبوونی ژێرخانی سەربازی و ئابووری نەبووە، بەڵکو سووککردنی شوناسی ئێرانی بووە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.

٢. پرسیاری بنەڕەتی لێرەدا ئەوە نییە کە ئایا ئەم سیستەمە دەڕوخێت یان نا، چونکە مێژوو سەلماندوویەتی هیچ ئایدۆلۆژیایەکی تۆتالیتار ناتوانێت لەبەردەم فشارە ناوخۆیی و دەرەکییەکاندا بۆ هەتاهەتایە خۆی ڕابگرێت. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: ئێرانی دوای شیعەگەری، کاتێک لەم “قەبرە دۆزەخییە” دێتە دەرەوە، چ جۆرە شوناسێک بۆ خۆی هەڵدەبژێرێت؟ ئایا جارێکی دیکە پەنا دەباتەوە بۆ ناسیۆنالیزمێکی توندی فارسی (پانئـێرانیزم) کە تێیدا نەتەوەکانی دیکە وەک نۆکەر و پاشکۆ دەبینرێن، یان دەتوانێت مۆدێلێکی نوێ لە “هاوڵاتیبوون” و “پێکەوەژیانی یەکسان” دابهێنێت؟

٣. بۆ تێگەیشتن لەمە، دەبێت سەیری ئەو برینە دەروونییە بکەین کە لە ناوەندی سیاسیی فارسدا هەیە. فارسەکان وەک نەتەوەی باڵادەست لە جوگرافیای ئێراندا، هەمیشە خۆیان بە میراتگری ئیمپراتۆرییەتە کۆنەکان زانیوە. ئەم هەستی خۆبەگەورەزانینە، کە زۆرجار وەک کاردانەوەیەک بۆ شکستە مێژووییەکان سەری هەڵداوە، لە سەردەمی پەهلەویدا گەیشتە لووتکە و هەوڵی “بەفارسکردنی زۆرەملێ”ی هەموو نەتەوەکانی تری وەک کورد، ئازەری، بەلوچ و عەرەبی دا. کۆماری ئیسلامی هەرچەندە بەرگێکی ئایینی بەبەردا کرد، بەڵام لە جەوهەردا هەمان ناوەندگەرایی سیاسی و ئیداری پەیڕەو کرد. ئێستا کە ئەم مۆدێلە ئایینییە گەیشتووەتە بنبەست، مەترسییەکی گەورە هەیە کە ئێرانی داهاتوو دووبارە بکەوێتەوە ناو داوی “شاپەرستی” یان ناسیۆنالیزمێکی ڕادیکاڵ، کە تەنیا زمان و کولتووری فارس بە پێوەر بزانێت.

٤. ستراتیژیترین هەنگاو بۆ ئێرانی پاشەڕۆژ ئەوەیە کە تێبگات “ئێران” وەک چەمکێکی جوگرافی و سیاسی، تەنیا موڵکی فارسەکان نییە. ئەگەر ئێرانی داهاتوو بیەوێت لەم بازنە داخراوەی شکست و تۆڵەسەندنەوە ڕزگاری بێت، دەبێت کۆتایی بە چەمکی “ئاریاییچێتی” و “باڵادەستی ڕەگەزی” بهێنێت. لوتبەرزیی نەتەوەیی کە لە مێژووی کۆندا ڕەگی داکوتاوە، لە جیهانی هاوچەرخدا نەک هەر ناتوانێت ببێتە هۆی گەشەپێدان، بەڵکو دەبێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی ناوخۆیی. نەتەوەکانی وەک کورد و ئازەری و بەلوچ، کە ساڵانێکی درێژە لەژێر چەپۆکەی ناوەندگەراییدان، چیتر ئامادە نین وەک پلە دوو لە نێو نیشتمانێکدا بژین کە تەنیا “فارس” تێیدا ئاغا بێت.

٥. لە ڕوانگەیەکی زانستییانەوە، ئێرانی داهاتوو پێویستی بە “گرێبەستێکی کۆمەڵایەتی نوێ” هەیە. ئەم گرێبەستە نابێت لەسەر بنەمای ئایین (وەک ئەوەی ئێستا هەیە) یان لەسەر بنەمای نەتەوەی سەردەست (وەک ئەوەی شاهەنشاهی و فارسسەنتەر بوو) بێت. بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای “فیدراڵیزمێکی سیاسی و دارایی” بونیاد بنرێت. هەر جۆرە هەوڵێک بۆ گەڕانەوە بۆ سیستەمێکی ناوەندگەرای توند کە تێیدا تاران بڕیاردەری کۆتایی بێت و زمانەکانی تر قەدەغە بن، تەنیا ڕێگە خۆشکەر دەبێت بۆ شەڕی ناوخۆیی و دواجار پارچەپارچەبوونی ئێران. مێژوو نیشانی داوە کە ناسیۆنالیزمی فارسی کاتێک بریندار دەبێت، پەنا بۆ فاشیزم دەبات، بەڵام ئەم فاشیزمە لە سەدەی بیست و یەکەمدا هیچ کڕیارێکی نێودەوڵەتی نییە و تەنیا گۆشەگیریی و هەژاریی زیاتر بەرهەم دەهێنێت.

٦. بۆ ئەوەی جارێکی دیکە لوتبەرزیی فارسایەتی و شاپەرستی دووبارە نەبێتەوە، پێویستە لە پەروەردەی سیاسیی ئێراندا گۆڕانکاریی ڕیشەیی بکرێت. پێویستە مێژووی ئێران وەک مێژوویەکی هاوبەشی هەموو نەتەوەکان بخوێندرێت، نەک وەک مێژووی زنجیرە پاشاکانی فارس. دانپێدانان بە مافی چارەی خۆنووسین لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی دیموکرات و نامەرکەزییدا، تەنیا ڕێگەیە کە دەتوانێت ئێران لە “دۆزەخی” ئێستا ڕزگار بکات. ئێرانی دوای شیعەگەری ئەگەر بیەوێت ببێتە دۆستی میللەتانی نێو خۆی و دراوسێیەکانی، دەبێت واز لە خەونی “ئیمپراتۆرییەت” بهێنێت.

خەونی ئیمپراتۆرییەت چ ئایینی بێت و چ نەتەوەیی، هەمیشە تێچووەکەی لە ئەستۆی گەلانی ئێران بووە و سوودەکەشی بۆ تاقمێکی کەم لە دەسەڵاتداران.

٧. ئەو گورزە کوشندەیەی کە ئێستا ئێران لە لایەن هێزە دەرەکییەکانەوە دەیخوات، دەرەنجامی هەمان لوتبەرزییە کە پێی وابوو دەتوانێت لە ڕێگەی “هیلالی شیعە” و دەستوەردان لە وڵاتانی تر، گەورەیی خۆی بسەلمێنێت. فارسەکان دەبێت فێری ئەو وانەیە بن کە “گەورەیی” لە ڕێگەی زانست، دیموکراسی و ڕێزگرتن لە مافی ئەوانیتر بەدەست دێت، نەک لە ڕێگەی دروستکردنی میلیشیا و پەرەپێدانی چەکی کۆمەڵکوژ. ئێرانی پاشەڕۆژ ئەگەر بیەوێت وەک ئەندامێکی بەرهەمهێن لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا دەربکەوێت، دەبێت مۆدێلی “نەتەوە-دەوڵەت”ی فارسی بگۆڕێت بۆ “دەوڵەتی فرەنەتەوە”. ئەمە تاکە گەرەنتییە بۆ ئەوەی جارێکی تر نەکەونە ناو داوی دیکتاتۆرییەتەوە.

٨. لە ڕووی ستراتیژییەوە، ئێرانی دوای شیعەگەری دەبێت سێ کۆڵەکەی سەرەکی بۆ بونیادنانەوەی خۆی دابنێت: یەکەم، سێکیولاریزمێکی تەواو کە ئایین لە دەسەڵات جیا بکاتەوە و ڕێگری بکات لە بەکارهێنانی مەزهەب بۆ سەرکوتکردنی نەتەوەکانی تر. دووەم، دادپەروەریی ڕاگوزەر بۆ لێپرسینەوە لەو تاوانانەی کە لە سەردەمی کۆماری ئیسلامیدا ئەنجام دراون، بەبێ ئەوەی ئەمە ببێتە هۆی تۆڵەسەندنەوەی ڕەگەزی. سێیەم، دابەشکردنی دادپەروەرانەی سامانی وڵات کە زۆربەی لە ناوچە نافارسییەکاندایە (وەک نەوتی ئەهواز و کانزاکانی کوردستان و بەلوچستان) بەڵام داهاتەکەی بۆ گەشەپێدانی ناوەند بەکاردێت.

٩. ئەگەر نوخبەی سیاسیی فارسی لە داهاتوودا دیسانەوە بە چاوی “نۆکەر” و “دواکەوتوو” سەیری نەتەوەکانی تر بکەن، ئەوا ئێران ڕووبەڕووی شەپۆلێکی توندی جیابوونەوە دەبێتەوە. ئەو کاتە پاراستنی یەکپارچەیی خاکی ئێران بە زەبری هێز مەحاڵ دەبێت، چونکە جیهانی ئەمڕۆ چیتر قبوڵی کۆمەڵکوژی و سڕینەوەی شوناس ناکات. کەواتە، دۆستایەتی لەگەڵ میللەتانی دیکەی نێو ئێران تەنیا بژاردەیەکی ئەخلاقی نییە، بەڵکو پێویستییەکی ستراتیژییە بۆ مانەوەی ئێران وەک یەکەیەکی سیاسی.

١٠. لوتبەرزیی “فارسایەتی” کە زۆرجار وەک کاردانەوەیەک بۆ شکستی سەربازی بەرامبەر عەرەب یان ڕۆژئاوا دەردەکەوێت، جۆرێکە لە “ناسیۆنالیزمی بریندار”. ئەم جۆرە ناسیۆنالیزمە هەمیشە دوژمنێکی گریمانەیی دروست دەکات بۆ ئەوەی شکستی ناوخۆیی خۆی بشارێتەوە. جارێک عەرەب دەکاتە دوژمن، جارێک تورک و جارێکیش ڕۆژئاوا و بۆ هەمیشەش کورد وەک جوداییخواز وێنا دەکات. لە کاتێکدا دوژمنی سەرەکیی ئێران، فیکری ناوەندگەرای پاوەنخوازە کە ڕێگە نادات دەنگە جیاوازەکان ببیسترێن. بۆ ئەوەی ئێرانی داهاتوو نەبێتەوە بە پاشکۆی هیچ هێزێکی دەرەکی و نەبێتە هەڕەشە بۆ سەر دراوسێیەکانی، دەبێت لە ناوخۆوە ئاشتیی نەتەوەیی بەرپا بکات. ئەم ئاشتییەش تەنیا بە گوتار نایێتە دی، بەڵکو پێویستی بە گۆڕینی دەستوور و بە فەرمیکردنی زمانەکانی تر و پێدانی دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەری بە هەرێمەکان هەیە.

١١. دواجار،  تاقیکردنەوەی گەورەی فارسەکان لە ئێرانی دوای شیعەگەریدا ئەوەیە: ئایا دەتوانن ببنە “هاوڵاتی” لە وڵاتێکی دیموکراتدا، یان هێشتا دەیانەوێت “ئاغا” بن لە وڵاتێکی وێراندا؟ مێژووی دوو هەزار ساڵەی ئێران نیشانی داوە کە ئاغایەتی تەنیا بووەتە هۆی بەرهەمهێنانی ستەمکار و پاشانیش هەرەسی کوشندە. کاتی ئەوە هاتووە کە ئێران لەو بازنەیە بێتە دەرەوە و شوناسێکی نوێ بونیاد بنێت کە تێیدا “فارس بوون” تەنیا یەکێک بێت لە ڕەنگەکانی ئەو تابلۆیە، نەک هەموو تابلۆکە. ئەمە تەنیا ڕێگەیە بۆ ئەوەی ئێران جارێکی تر نەبێتەوە بە قوربانیی خەونە ئیمپریالیستییەکانی خۆی و بتوانێت لەگەڵ جیهانی مۆدێرن و میللەتانی ناوخۆییدا ئاشت ببێتەوە. بەبێ ئەم گۆڕانکارییە فیکری و ستراتیژییە، هەر ڕژێمێکی تر کە بێتە سەر کار، تەنیا وەرزێکی تری ئەو تراژیدیایە دەبێت کە بە ناوی “ئێران”ەوە دەنووسرێتەوە.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٣ی خاکەلێوەی ٢٧٢٦ی کوردی

 سیوەیلی، ڕێبوار(٢٠٢٦): ئێرانی دوای ئایدۆلۆژیا. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.