کوردبوون، ئەگەر لەناو جەغزی تێگەیشتنێکی ئاساییدا وەک پێکهاتەیەکی ئۆبژەکتیڤ یان ڕەگەزێکی کولتووری دەربهێنرێت، دەگۆڕێت بۆ پرسیارێکی بنەڕەتی لەمەڕ بوونی مرۆڤ. لێرەدا، کوردبوون نەوەک پێکهاتەیەکی ئامادە و کۆنکرێت، بەڵکو وەک پڕۆسەیەکی بەردەوامی دەرکەوتن دەردەکەوێت؛ پڕۆسەیەکی کە لەناو دژایەتی و ناتەواوییەکاندا خۆی بنیاد دەنێت. ئەم پڕۆسەیە لە ناوەوەی تاکدا دەست پێ دەکات، لەو شوێنەی مرۆڤی کورد بەرەوڕووی پرسیاری من کێم؟ دەبێتەوە. بەڵام ئەم پرسیارە هیچ کاتێک وەڵامێکی کۆتایی نییە؛ چونکە من لە کوردبووندا دیاردەیەکی جێگیر و نەگۆڕ نییە، بەڵکو بەرھەمی کێشە و گۆڕانە. تاکی کورد لە هەمان کاتدا کە خۆی دەناسێت، خۆی دەگۆڕێت؛ و لە هەمان کاتدا کە دەگۆڕێت، دووبارە پێویستی بە خۆناسینەوە هەیە. بەم شێوەیە، خۆدۆزینەوە دەبێتە پڕۆسەیەکی بەردەوامی خۆگۆڕان، نەوەک گەیشتن بە ناسنامەیەکی تەواو و مسۆگەر. بەڵام ئەم دیالێکتیکە تەنیا لە ناوەوەی تاکدا سنووردار نییە. کوردبوون لە هەمان کاتدا بەرھەمی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، مێژووییەکان و سیاسییەکانیشە. لێرەدا، تاک و کۆمەڵگە لە پەیوەندییەکی دیالێکتیکیدا دەژین: تاک کۆمەڵگە دروست دەکات، بەڵام کۆمەڵگەش تاک دەشێوێنێت و سنوورداری دەکات. بەم شێوەیە، کوردبوون ناتوانرێت تەنیا بە هەستێکی ناوخۆیی یان بە داتایەکی مێژوویی پێناسە بکرێت؛ بەڵکو پێویستی بە تێگەیشتنێکی هاوشێوەی ئەم دوو ئاستە هەیە.

دیالێکتیکی کوردبوون بە شێوەیەکی ڕوون لە دژایەتیی نێوان ئەوەی هەیە و ئەوەی دەبێ هەبێ دا دەردەکەوێت. ئەوەی هەیە بریتییە لە بارودۆخی دیار و بەرچاو: دابەشبوون، گوشاری سیاسی، سنوورداربوونی دەرکەوتن، ئایدەی جیاواز، زمان و کولتوور. لە بەرامبەردا، ئەوەی دەبێ هەبێ وێنەیەکی ئاراستەدارە کە لە خەیاڵ، ئارەزوو و ئیرادەی سوبژێکتیڤانەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەم دوو ئاستە نەک دژی من، بەڵکو پێکەوە سەرچاوەی هێز و مانان: ئەگەر ئەوەی هەیە نەبێت، ئەوەی دەبێ ببێ بێ‌بنەما دەبێت؛ و ئەگەر ئەوەی دەبێ هەبێ نەبێت، ئەوەی هەیە دەبێتە دۆخێکی گنخاو و بێ‌مانا.

لە ڕوانگەی فەلسەفەوە، کوردبوون دەکرێت وەک ئەزموونی بوونی لەناو قەیران دا تێبگەین. مەبەست لە قەیران لێرەدا دۆخێکی نەرێنی نییە، بەڵکو مەرجی بنەڕەتیی دروستبوونی ناسنامەیە. ناسنامەی کوردی لە ئارامییەکدا دروست نابێت، بەڵکو لە ناوەڕاستی ناتەواوی و کێشەدا پەیدا دەبێت؛ واتە قەیران لێرەدا بە مانای ناتەواوی، نامسۆگەری و پڕۆبلمە. بەم شێوەیە، قەیران دەبێتە هێزی بنیادنەر. لە ئاستێکی تردا، کوردبوون بەستراوە بە زمان و کولتوورەوە، بەڵام ئەم بەستراوەییەش سادە نییە. زمان نەتەنیا ئامرازێکی گەیاندنی مانایە، بەڵکو شوێنی دروستکردنی مانایە. کاتێک زمان سنووردار دەکرێت، تەنیا وشەکان ناپچڕێن، بەڵکو شێوەکانی بیرکردنەوەش سنووردار دەبن. لێرەدا، پاراستنی زمان بریتی دەبێت لە پاراستنی توانای خۆدۆزینەوە. بەڵام لە هەمان کاتدا، کولتووریش نابێت وەک دیاردەیەکی جێگیر و نەگۆڕ بپارێزرێت؛ چونکە ئەگەر کولتوور بێ‌گۆڕان بمێنێتەوە، دەبێتە دیاردەیەکی ماوەبەسەرچوو کە لەسەر ئەساسی ئەو خۆبنیادنانە دەست پێ ناکات. بەم شێوەیە، خۆبنیادنان لە کوردبووندا بریتی نییە لە گەڕان بۆ بنەمایەکی بێ‌خەوش یان ڕەسەن، بەڵکو بریتییە لە دروستکردنی بنەما لە ناو گۆڕاندا. تاکی کورد نابێت تەنیا بەدوای ئاستی ڕەسەن دا بگەڕێت، چونکە ئەم بیرۆکەیە خۆی بەرهەمی خەیاڵێکی نۆستالۆژیکە. مرۆڤی کورد دەبێ بزانێت کە ناسنامە هەمیشە دروست دەکرێت، نەک ئەوەی هەیە. لە کۆتاییدا، کوردبوون دەبێتە دیالێکتیکی نێوان بوون و نەبوون: ناسنامەیەک کە هەمیشە لە هەڕەشەی ونبووندا خۆی دەدۆزێتەوە و لە هەمان کاتدا لە هەوڵی خۆپاراستندا خۆی دەگۆڕێت. بەم مانایە، کوردبوون نە کۆتایی هەیە و نە دەتوانرێت بە شێوەیەکی تەواو دەستنیشان بکرێت؛ بەڵکو پڕۆسەیەکی کراوەیە کە هەر وەڵامێک تێیدا دەبێتە دەستپێکی پرسیارێکی نوێ.

بنەمای سوبژێکتیڤ: کوردبوون وەک هەست و ئاگایی

سەرەتا پێویستە کوردبوون لە ساحەی سوبژێکتیڤبوونەوە شرۆڤە بکرێت. واتە، کوردبوون ئەوە نییە تەنیا کەسێک لە بنەماڵەیەکی کورددا لەدایک ببێت، بەرگی کوردی لەبەر بکات و بە کوردی قسان بکات، بەڵکو ئەوەیە کە چۆن خۆی دەناسێت و چۆن خۆی بنیاد دەنێت. ئەمە بە واتای ئەوەیە کە کوردبوون بریتییە لە هەستێکی دەروونی، هەستی هاوبەشی و ئاگاییەکی فەلسەفی لەسەر بوونی خۆ. هەر کات ئەم ئاگاییەی نەبێت، ئەوا کوردبوون تەنیا دەبێتە ناسنامەیەکی ڕواڵەتی و بەتاڵ لە زەینی سەربەخۆ. لێرەدا دەتوانین بڵێین کە کوردبوون پێکهاتە و فۆرماسیونێکە کە لە فەلسەفەی نوێدا وەک سوژە ناسراوە؛ واتە تاکێک کە خۆی سەربەخۆیانە بنیاد دەنێت، نەک بەتەنیا دروستکراوی دۆخی دەرەکی بێت [1].

خێزان وەک سەرچاوەی یەکەمی دەرکەوتنی ناسنامە

هەرچەندە کوردبوون وەک پڕۆسەیەکی سوبژێکتیڤ فام دەکرێت، بەڵام ئەم سوبژێکتیڤبوونە لە بۆشاییدا سەرهەڵنادات. هیچ منێک بەبێ پێشتربوونی لە چوارچێوەیەکی ماناداردا دەرناکەوێت. بێ‌گومان خێزان یەکەمینی ئەو چوارچێوانەیە کە تێیدا سوژە دەست دەکات بە خۆدۆزینەوە. بەڵام ئەم دەستپێکردنە نابێت بە شێوەیەکی ساکار و وەک گواستنەوەی ڕواڵەتیی کولتوور تێبگەین؛ بەڵکو وەک پڕۆسەیەکی ئاڵۆزی دروستکردنی توانای بیرکردنەوە دەبێ فام بکرێت. لەناو خێزاندا، زمان تەنیا ئامرازێکی پەیوەندی نییە؛ بەڵکو یەکەم سیستەمی ڕێکخستنی جیهانە. منداڵ بە فێربوونی زمان، تەنیا وشەکان فێر نابێت، بەڵکو فێری ئەوە دەبێت کە جیهان چۆن دابەش بکات، چۆن شتەکان ناو بنێت و چۆن مانا دروست بکات. بەم مانایە، زمان یەکەمین شێوازی دەسەڵاتە: چونکە ئەوەی ناو دەنرێت، مەجالی فام‌کردنی بۆ دەڕەخسێنرێت؛ و ئەوەی ناونەنراوە، لە سنووری بیرکردنەوەدا نامێنێت. دایک و باوک لەم چوارچێوەیەدا نەتەنیا پەروەردەکارن، بەڵکو وەک ناوەندی دەسەڵاتی یەکەم کار دەکەن. ئەوان ڕێنمایی دەکەن کە چی ڕاستە و چی هەڵە، چی گرنگە و چی بێ‌مانا، و لەو ڕێگەیەوە سنووری ئەو جیهانە دیاری دەکەن کە منداڵ تێیدا دەژی. بەم شێوەیە، ناسنامەی کوردی لە سەرەتادا وەک هەڵبژاردنێکی ئازاد نا، بەڵکو وەک ئەنجامی پڕۆسەیەکی پەروەردەیی و دەسەڵاتی دەست پێ دەکات. بەڵام دیالێکتیکی خێزان لێرەدا کۆتایی نایەت. هەر ئەو چوارچێوەیەی کە ناسنامە دروست دەکات، لە هەمان کاتیشدا سنووری بۆ دیاری دەکات. منداڵ کە گەورە دەبێت، دەست بە هەستکردن بەو سنوورانە دەکات و لێرەدا دیالێکتیکی خۆدۆزینەوە دەست پێ دەکات: ئایا دەبێت ئەم چوارچێوەیە بپارێزێت، یان دەبێت بیگۆڕێت؟ بەم مانایە، خێزان نەتەنیا بنەمای ناسنامەیە، بەڵکو یەکەمین دیاردەشە کە دەخرێتە ژێر پرسیارەوە [2].

ژینگە و مێژوو: بەرھەمهێنانی مانا

کوردبوون پەیوەندییەکی توندوتۆڵی هەیە لەگەڵ ژینگەی کوردستان. ئەم ژینگەیە نەک تەنیا شوێنێکی جوگرافیایییە، بەڵکو شوێنێکی مانادارە کە مێژوو و بیرەوەرییەکان تێیدا کۆ کراونەتەوە. مێژوو لێرەدا ڕۆڵێکی گرنگ دەبینێت. بەڵام پێویستە ئاگاداربین: مێژوو نابێت وەک چیرۆکێکی پاک و بێ کێشە پیشان بدرێت. مێژووی کوردی پڕە لە شکست، دابەشبوون و ناکۆکی. ئەگەر ئەمانە پشتگوێ بخرێن، کوردبوون دەبێتە فانتازیا، نەک ڕاستی. لەبەر ئەمە، پڕۆسەی خۆدۆزینەوە پێویستی بە خوێندنەوەی ڕەخنەیی مێژوو هەیە، نەک تەنیا پشتبەستن بە خودی مێژوو.

پێوەندیی ئینتێرسۆبژێکتیڤیت: دروستبوونی ئێمە

کوردبوون، ئەگەر تەنیا لە سنووری ئەزموونی تاکدا بمێنێتەوە، ناتوانێ ببێتە ناسنامەیەکی مانادار. من بەتەنیا ناتوانێ خۆی تێبگات، چونکە ناسنامە لە بنەڕەتدا پێویستی بە دانپێدانانی ئەوانی تر هەیە. لێرەدا، پێوەندیی ئینتێرسۆبژێکتیڤیت وەک مەرجی بنەڕەتیی دروستبوونی مانا دەردەکەوێت: شوێنێک کە تێیدا من لە ڕێگەی پەیوەندییەکانەوە دەگۆڕدرێت بۆ ئێمە ، بەڵام ئەم گۆڕانە نەوەک پڕۆسەیەکی سادەی کۆکردنەوەی تاکەکان، نە کۆی ژمارەی من ەکانە. ئێمە دیاردەیەکی نوێیە کە لە ناو پەیوەندییەکاندا دروست دەبێت؛ شتێک کە نەتەنیا کۆی تاکەکانە، بەڵکو شێوازی پەیوەندییەکانی نێوانیانیشە. بەم مانایە، ئێمە دۆخێکی ئامادە نییە، بەڵکو بەرهەمی پڕۆسەیەکی دیالێکتیکییە کە تێیدا دانپێدانان، ڕەتکردنەوە و گۆڕانی بەردەوام لە ئارادان. لە ئاستێکی قووڵتردا، دروستبوونی ئێمە بەستراوە بە پرسیاری دەسەڵاتەوە. هەر پەیوەندییەکی نێوان تاکەکان، تەنیا پەیوەندییەکی هاوبەش نییە، بەڵکو لەخۆیدا هەڵگری هێز و سنووردارکردنە. بۆیە، ئێمە دەتوانێت ببێتە شوێنی هاوبەشبوون، بەڵام هەمان کات دەتوانێت ببێتە ئامرازێکی سەرکوتکردن. کاتێک ئێمە وەک دیاردەیەکی هاوشێوە و یەکدەنگ پێناسە دەکرێت، ئەوا هەموو جیاوازییە ناوخۆییەکان دەخرێنە دەرەوە یان دەسڕدرێنەوە. لێرەدا، ناسنامە دەگۆڕدرێت بۆ سیستەمێکی سەپێنەر کە تەنها یەک شێوەی بوون قبوڵ دەکات [3].

دیالێکتیکای ئازادی و سنوور

ئەگەر دەخوازین بە شێوەیەکی فەلسەفی لە کوردبوون تێبگەین، لە بنەڕەتدا ئەم تێگەیشتنە بە پرسیار لە ئازادییەوە گرێ دراوەتەوە. بەڵام ئەم ئازادییە نابێت وەک دروشمێکی سیاسی یان وشەیەکی سواو فام بکرێت؛ چونکە ئەگەر ئازادی تەنها وەک ئارەزووی ڕزگاربوون لە سنوورەکان فام بکرێت، ئەوا بە شێوەیەکی ناڕاست خۆی دەگۆڕێت بۆ دیاردەیەک کە دەتوانێت کۆی گشتیی پڕۆسەی کوردبوون تێک بدات. لە ئاستی تاکدا، ئەم دیالێکتیکە بە شێوەیەکی ڕوون لە پەیوەندیی نێوان سەربەخۆیی و بەرپرسیارێتیدا دەردەکەوێت [4].

دەرئەنجام

لە کۆتاییدا، کوردبوون ناتوانرێت وەک ناسنامەیەکی تەواو یان دۆخێکی جێگیر شرۆڤە بکرێت؛ بەڵکو دەبێت وەک پڕۆسەیەکی دیالێکتیکیی کراوە ببینرێت کە هەمیشە لە نێوان خۆدۆزینەوە و خۆدروستکردندا لە جوڵەدایە. لە خێزانەوە وەک سەرچاوەی یەکەم، بۆ پێوەندیی ئینتێرسۆبژێکتیڤیت و دروستبوونی ئێمە ، تا دەگات بە دیالێکتیکی ئازادی و سنوور، هەموو ئەم ئاستانە نیشان دەدەن کە ناسنامە دیاردەیەک نییە کە هەیە، بەڵکو شتێکە کە هەمیشە دەبێ دروست بکرێت. بەڵام ئەم دروستکردنە لە بۆشاییدا ڕوو نادات؛ بەڵکو هەمیشە لەناو هاوتەریبیدا: هاوتەریبیی نێوان تاک و کۆمەڵگە، نێوان جیاوازی و یەکگرتن، نێوان ئازادی و سنوور. کوردبوون لە بنەڕەتدا ئەزموونی ئەم هاوتەریبییەیە، نەک چارەسەرکردن. واتە، هەوڵدان بۆ داخستنی ئەم دژایەتییانە دەبێتە کوشتنی خودی پڕۆسەی کوردبوون.

[1] – سارتر، ژان پل؛ اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، ترجمه مصطفی رحیمی، انتشارات نیلوفر، ١٣٠٥

[2] – ساروخانی، باقر؛ مقدمه ای بر جامعه شناسی خانواده، انتشارات سروش، ١٣٧٥

[3] – هابرما، یورگ؛ نظریە کنش ارتباط، ترجمە کمال پولادی، نشر مرکز، ١٣٨٤

[4] – استوارت میل، جان؛ دربارە آزادی، ترجمە محمود صناعی، ١٣٦٤

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٧ی بانەمەڕی  ٢٧٢٦ی کوردی

حوسێنی، شاهۆ (٢٠٢٦): دیالێکتیکی کوردبوون: پڕۆسەی خۆدۆزینەوە و سەیروورەتی خۆبنیادنان. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.