گرنگیی ئەم بابەتە دەگەڕێتەوە بۆ ڕاستییەکی ستراتیژیی پەیوەست بە کۆمەڵێک هێزی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەکە، کە نوێنەرایەتی و ڕێبەرایەتیی پرسێکی ڕامیاریی هەستیاری ئەم بازنەیە دەکەن، ئەویش بریتییە لە بزووتنەوەی نەتەوایەتیی کورد لە پێناوی بەدەستهێنانی مافە نەتەوەییە زەوتکراوەکانی وەک نەتەوەیەکی گەورە و بەرچاو لە ناوچەکەدا. ڕزگاربوونی ئەم نەتەوەیە لە ژێردەستەیی حکومڕانی و ڕژێمە تۆتالیتار و فاشیستییەکانی تورکیا، سووریا، ئێران و عێراق، ئامانجی بنەڕەتیی بزووتنەوەکە بووە هەر لە مێژووی داگیرکارییەوە تا ئێستا. بزووتنەوەی نەتەوایەتیی کوردی وەک پانتاییی سیاسیی پارت و ڕێکخراو و گرووپەکان، بەردەوام مەیدانێکی ئەوتۆ بووە وەک ئەڵتەرناتیڤێک بۆ داهاتوو و قۆناغی گواستنەوەی هێزی کوردی بۆ دامەزران وەک قەوارەی سیاسیی دانپێدانراو لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە.

هەربۆیە پرسی کورد بەدرێژاییی لانی کەم سەد ساڵی ڕابردووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک پرسێکی ستراتیژیی گرنگ ماوەتەوە. هەرچەندە تا ئێستا کورد خاوەنی نوێنەرایەتیی نێودەوڵەتی لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی نەتەوەییدا نییە، بەتایبەتیش کاتێک باس لە پرسێکی هەستیاری وەک قووڵاییی ستراتیژی دەکەین کە لە ڕوانگەی بنەماکانی تیۆریی کلاسیکی لیبراڵیزمەوە، زیاتر پەیوەستە بە دەوڵەتان وەک یەکە سەرەکییە پێکهێنەرەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی؛ بەڵام ئەگەر بە وردی بڕوانینە دۆخی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڕوونی سەنگی هێزی کوردی دەردەکەوێت. پارتەکانی هەر چوار بەش نوێنەرایەتیی ئەم هێزە دەکەن؛ واتە کورد وەک هێز، فاکتەرێکی یەکلاکەرەوە بووە لە پرسە سیاسییەکانی ئەم چوار دەوڵەتەدا و بەردەوام دەرفەتی بەهێزبوونی لە ئارادابووە.

چەمکی قووڵاییی ستراتیژی (Strategic Depth)

قووڵاییی ستراتیژی چەمکێکی جوگرافیی سەربازییە و بریتییە لە مەودای نێوان بەرەی پێشەوەی جەنگ و ناوچە هەستیارەکانی وەک شارە سەرەکییەکان، ناوەندە گرنگەکانی سەربازی، پیشەسازی و ژێرخانی ئابووری. سەرەنجام بە زیادبوونی ئەم مەودایە، هێزی بەرگری بە وڵات دەبەخشێت [1]. دەتوانین بە شێوەیەکی پوختتر پێناسەی چەمکی قووڵاییی ستراتیژی بکەین: بریتییە لە مەودای جوگرافیی نێوان سنوورەکانی وڵات لەگەڵ هەستیارترین پێگە سیاسی، سەربازی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان. تاکوو ئەم قووڵایییە مەودای زیاتر و بەهێزتر بێت، توانای سەربازیی وڵات بەهێزتر دەبێت؛ واتە جوگرافیا فاکتەرێکی یەکلاکەرەوەیە لە ململانێکاندا.

لێرەدا پێویستە ئاماژە بە گۆڕانی شێوازی جەنگەکان بکەین لە جەنگی کلاسیکەوە بۆ جەنگی مۆدێرن، کە خۆی لە گۆڕانی ئامراز و تەکنەلۆژیای سەربازی، هێرشی سایبێری و بەکارهێنانی مووشەک و درۆن بە شێوەیەکی بەربڵاو دەبینێتەوە. هەندێک پێیان وایە ئەم گۆڕانکارییانە ماهییەتی قووڵاییی ستراتیژی وەک کارتێکەرێکی جوگرافی دەخاتە ژێر پرسیارەوە، بەڵام لە ڕاستیدا لەپاڵ پێشکەوتنی هێرشبەریدا، بەرگریی ئاسمانیش بەهێز بووە. هەروەها ئێستاش بەزاندنی سنووری جوگرافی بۆ گۆڕانکاریی سیاسی ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕێت و تەکنەلۆژیا نەیتوانیوە لە گرنگیی قووڵاییی ستراتیژی بە شێوەیەکی بنەڕەتی کەم بکاتەوە [2].

سەنگی کورد لە تەرازووی هێزدا

بەدرێژاییی مێژووی کۆن و هاوچەرخ، کورد لە یەکلاکردنەوەی ڕووداوەکاندا هێزێکی کاریگەر بووە. وەک دوایین وێستگەکان دەتوانین بڕوانینە بەشداریی کارای کورد لە گۆڕانی ڕژێمی پێشووی عێراق، دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان، شەڕی دژی داعش، گۆڕانکارییەکانی سووریا و دامەزراندنی خۆبەڕێوەبەریی دیموکراتی لە ڕۆژاوا. هەروەها چاوەڕوانییە نێودەوڵەتییەکان لە هەڵوێستی کورد سەبارەت بە گۆڕانکارییەکانی ئێران، نیشانەی ئەوەیە کە کورد هێزێکە دەتوانێت ڕۆڵی گرنگ لە هاوسەنگیی هێزەکاندا بگێڕێت.

حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG)

سەرباری هەموو کەم‌وکوڕییەکان، حکومەتی هەرێم بە دەستکەوتێکی مێژوویی مەزن دادەنرێت. حکومەتی هەرێم سیمبوڵ و چەقی نوێنەرایەتیی هێزی کوردییە لە ئاستی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا. ڕۆڵی هەرێم لە چارەسەری پرسی کورد لە باکوور [3] و ڕێککەوتنەکان دەربارەی ڕۆژاوا [4]، سەلمێنەری ئەوەن کە باشووری کوردستان لە چەند دەیەی ڕابردوودا تاکە پەناگە و قەڵای ڕێبەرایەتیی هێزە سیاسییەکانی هەر چوار بەش بووە و بەردەوام ئۆکسجینی مانەوەی بەشەکانی تری کوردستان بووە.

پێگەی ستراتیژیی ڕۆژهەڵات

ڕۆژهەڵاتی کوردستان دووەم بەشی گەورەی کوردستانە. کۆی گشتیی ڕووبەری پارێزگاکانی (سنە، ورمێ، کرماشان، ئیلام، لوڕستان) بەبێ ناوچە کوردنشینەکانی پارێزگاکانی تر ١٤٨ هەزار کیلۆمەتری دووجایە و ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ١٠ ملیۆن کەسە [5]. ئەم بەشە خاوەنی ١٠ بەنداوی گەورە و ٤.٣ ملیار مەتر سێجا ئاوی سەرزەوییە. لە ڕووی کشتوکاڵییەوە خاوەنی ٢.٦ ملیۆن هێکتار زەوییە و ساڵانە ١٣.٥ ملیۆن تەن بەرهەمی هەیە [6]. لە کەرتی پیشەسازیشدا، بوونی کارگەی پترۆکیمیایی لە مەهاباد و سنە، پاڵاوگەی کرماشان بە توانای ٤٠ هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا [7] و پاڵاوگەی گازی ئیلام، پێگەیەکی ستراتیژیی مەزنی پێ بەخشیوە [8].

پێگەی جوگرافیی ڕۆژهەڵات کە ٦٥٠ کم سنووری لەگەڵ باشوور هەیە، گرنگییەکی جیۆپۆلیتیکی بێوێنەی هەیە [9]. ڕزگاربوونی ئەم بەشە دەبێتە پشتیوانێکی ئەوەندە بەهێز بۆ باشوور کە بتوانێت کۆنتڕۆڵی ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم (تا سنووری جەبەل حەمرین) بکاتەوە. بە بەراورد لەگەڵ ڕۆژاوا، ڕۆژهەڵات لە ڕووی ئابووری و جوگرافییەوە گرنگییەکی ستراتیژیی زۆر زیاتری بۆ باشوور هەیە.

ژێرخانی کۆمەڵایەتی و ئاسایشی نەتەوەیی

ڕۆژهەڵاتی کوردستان خاوەنی مێژوویەکی درێژی کاری ڕامیاری و ڕێکخراوەییە. ئاسایشی نەتەوەیی (National Security) توانای پاراستنی قەوارە و سەروەری و بەرژەوەندییە باڵاکانە لە هەڕەشەکان [10]. ڕەهەندەکانی بریتین لە ئاسایشی سیاسی، سەربازی، ئابووری و کۆمەڵایەتی [11]. کورد لەم قۆناغەدا خاوەنی ئەڵتەرناتیڤی دەوڵەتە و پاراستنی حکومەتی هەرێم وەک ناسراوترین پێگەی نێودەوڵەتی، ئەرکی سەرەکیی هەموو هێزەکانە. پێشکەوتنی سیاسیی کوردی بە یەکانگیری و دەستگرتنی نێوان تەواوی هێز و لایەنەکان بەدیدێت.

سنووری قووڵاییی ستراتیژیی کوردستان

پێگە ستراتیژییەکان لەم قۆناغەدا بەم شێوەیەن:

١- ناوچەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی حکومەتی کوردی لە باشوور و ڕۆژاوا.

٢- ڕۆژهەڵاتی کوردستان.

٣- ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم لە باشوور.

دەرەنجام

بە درێژاییی مێژووی چەند دەیەی ڕابردوو، باشوور قووڵاییی ستراتیژیی هێزی کوردی بووە، بەڵام ڕۆژهەڵاتی کوردستان قووڵاییی ستراتیژیی باشوور پێکدەهێنێت. بە ڕزگاربوونی ڕۆژهەڵات، باشوور لە هەژموونی ئێران ڕزگاری دەبێت. کاریگەریی سیاسی و سەربازیی ڕزگاربوونی ڕۆژهەڵات ١٠ هێندەی ڕۆژاوا دەبێت. کورد دەبێت هاوسەنگیی هێز بپارێزێت و ئاسایشی نەتەوەیی بەهێزتر بکات. بەبێ تەواوکردنی پڕۆژەی کوردستانی گەورە، پاراستنی دەستکەوتەکان کارێکی ئەستەم دەبێت.

سەرچاوەکان:

١- ڕاپۆرت، چەمکناسی-قووڵاییی ستراتیژی، (٢٠٢٦)، ل١٣١، ئایندەناسی (کورد و هاوسێکانی لە سەردەمی بایدندا).

٢- دکتۆر بێستون ئەحمەد حسێن، گرنگیی قووڵاییی جوگرافیی ستراتیژیی دەوڵەت لە بەردەم جەنگی مۆدێرندا، (٢٠٢٥)، ماڵپەڕی خەڵک.

٣- سەفین دزەیی، پشتگیریی حکومەتی هەرێم بۆ پڕۆسەی ئاشتی، (٢٠٢٦)، کوردستان ٢٤.

٤- نوێنەرایەتیی حکومەتی هەرێم لە واشنتۆن و گۆڕانکارییەکانی ڕۆژاوا، (٢٠٢٦)، ماڵپەڕی فەرمیی نوێنەرایەتی.

٥- سەرژمێریی گشتیی ئێران، ساڵی ١٣٩٥ی هەتاوی، ناوەندی ئاماری ئێران.

٦- ڕاپۆرتی ئابووریی ڕۆژهەڵات، ماڵپەڕی پەییسەر پرێس، (٢٠٢٦).

٧- ناساندنی پاڵاوگەی کرماشان و بەرهەمەکانی، ماڵپەڕی جیهانی شیمی.

٨- سەرچاوە بەپیتەکانی نەوت و گاز لە ڕۆژهەڵات، ماڵپەڕی چاوی کورد.

٩- ئاکام ئەکرەم، سنووری جوگرافیی هەرێمی کوردستانی عێراق، ماڵپەڕی زانیاری.

١٠- نەوزادی موهەندیس، چەمک و ڕەهەندەکانی ئاسایشی نەتەوەیی، کوردستانی نوێ، (٢٠٢٦).

١١- هەمان سەرچاوەی پێشوو.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١١ی بانەمەڕی  ٢٧٢٦ی کوردی

 ئیزەدخواه، عومەر(٢٠٢٦): قووڵاییی ستراتیژیی کورد وەک هێزێکی نێودەوڵەتی. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.