بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٣ی ڕەشەمەی ٢٧٢٤ی کوردی

سورخی، ڕەحیم (٢٠٢٥):مێژووی هاوبەشی  هەزارساڵە:پاساوێک بۆ هەڵوەشاندنەوەی قەوارە سیاسییە کوردییەکان. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.

مێژووی هاوبەشی  هەزارساڵە:پاساوێک بۆ هەڵوەشاندنەوەی قەوارە سیاسییە کوردییەکان

لە شیکردنەوەی گوتاری سیاسیدا، گوتار شیکاران لەبری ئەوەی لە دووی «هۆ و بەرهۆ» (علت و معلول)بن،  زیاتر لە دووی «گرنگی» و «واتا»ن. هەر بۆیە پرسیار ئەوەنییە کە «چی دەکرێت؟» بەڵکوو ئەوەیە کە ئەوەی دەکرێت بۆ چی گرنگە؟ و چ واتایەکی هەیە کە شتەکان بەو شێوەیە دەگوتریت و بەو ئاراستەیە دەڕوات؟ لە بەر ئەوەی پرسە سیاسی و ئەتنۆزمانییەکان  لە دەوری هەوڵە ڕکابەرەکان بۆ بنیاتنانی ناسنامە کۆیی و تاکییەکان سەرهەڵدەدەن، پرسیارە مشتومڕ هەڵگرەکانی «گرنگی و واتا» جێگای سەرنجن. بۆیە بۆ ئێمەی کورد یەک لە پرسیارەکان ئەوەیە کە بۆچی گرنگە کە  ئۆجەلان دەڵێت: «پرسی ژن لە پرسی کورد گەورەترە» لەکاتێکدا ئێمە لە ئێستادا بە نێر و مێوە لەبەر مەترسیی قڕکردنداین؟  واتای چییە کە دەڵێت تەنانەت « ‎هەر جۆرە چارەسەرێکی کولتوریش ئاکامەکەی  نەتەوەخوازییەکی توندئاژۆیە»؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە واتاکانیان بەستراوە بە چەند بابەتی گرنگەوە کە بە پێی تیۆرییەکانی بەڕێز ئۆجەلان چیتر لە گوتار و ڕێکاری سیاسیی پەکەکەدا نەماون.

دەسەڵات،خاک، نەتەوەزمان/ ئەتنۆزمان، کولتور و ناسنامە

دەسەڵات

سەبارەت بە دەسەڵات،  «سیاسەتی یەکێتیخوازی و دەسەڵاتخوازی» بۆ کورد لە هەر شێوازێکی سیاسیدا نابێت.  کورد خۆجێییەکی پەراوێزە کە نابێ«شێوەی ڕێکخستنی کۆمەڵگەی سەروو بگۆڕێت» و لە کۆماری دیموکراتیکدا، «ئەو کۆمەڵگەیەیە کە بە بێ ئامانجکردنی دەسەڵات ئاوا دەکرێت». بەلای ئەوەوە ڕێکخستنی کەمینەیە، وەک ڕێکخراوی کولتووری، مەزهەبی و تەنانەت ڕەگەزی و ژینگەپارێزی. هەر بۆیە هەر ناسنامەیکی سیاسی- کولتووری بێ واتابووە.

خاک

خاک/ نیشتمان (کوردستان) بووە بە کۆمەڵگە.  بۆ ئەوەی کورد وەک سەنتەر یان چەق پشتی پێ نەبستێت. کردارە بەدامەزراوەیی بووەکانی حکومەتمەندیی «کۆمەڵگەی ژووروو» «خۆجێییەکان بۆ هاوبەشی و هاوکاری ڕاکێش دەکات تاوەکوو بۆچوونی تەسکی خۆجێیی و زێهنیەتە جیاوازە دەسەڵاتگەراکان ئەسپەکانی خۆیان تاو نەدەن». ئۆجەلان دەڵێت: چی دیکە  باوەرم بەوە نییە «لە هەر شوێنێک دەسەڵات هەبێت، بەرخۆدان و سەرهەلدان هەیە و دەبێت». ئەگەر وایە، نازانم ئەو هەموو پرۆپاگەندە مییدیاییە  و «شەڕی تایبەت» لەگەڵ دەسەڵاتی باشوور بۆ ڕەوایە و لەگەڵ تورکیە نا؟ بۆ چی «کۆنفیدرالیزمی بۆ تورکیە ناویێت»؟

نەتەوەزمان/ ئەتنۆزمان، کولتور و ناسنامە

زمانێکی خاوەن  پریستیژ کە نوێنەرایەتیی کۆمەڵەیەکی ئەتنۆزمانی بکات لە پەیامی ئۆجەلاندا (ئۆتۆنۆمییەکی کولتووری) هەڵگیراوە.   بۆیە مافی زمانی دەبەستێتەوە بە  «ئازادیی دەربڕین» و دەشڵێت ئەوانە لەو یەکێتییە نەتەوەییە سنوور پارێزراوەی ئێستادا  لە ڕەوتێکی سروشتیی بەریەککەوتندا دەتوێنەوە: «دەبێت کۆتایی بە تاواندنەوەی زۆرەملێ بهێنرێت. مەسەلەکە لە بنەڕەتدا خۆ ویستانەیە. چونکە پێویستییەکانی ژیان،  زمان و کولتووری خۆی دروست دەکات».  «بە جێ هێشتنی دیاردە کۆمەڵایەتییەکان بۆ توانەوەیەکی سروشتی، و ڕێگەدان بە بەها کولتوورییەکان بۆ پەرەسەندن و مانەوە، ڕەوتێکی بنەڕەتیی مێژووی مرۆڤایەتییە». چونکە «تورکەکان نەک هەر بە ژمارە، بەڵکوو بە ئابووری و دیموکراسییەکی گەشەسەندوو بەهێزتر دەبن. بە قازانجی میللەتی توورکە کە  کورد وەک  دیاردەیەکی کۆمەڵناسانە بنرخێنێ”. خاڵی سەرنجڕاکێش ئەوەیە، هەموو دەرفەت و پشتیوانییە دامەزراوەییەکان بۆ برەودانی زمانی تورکی وەک زمانی فەرمیی کۆمارە یەکپارچە دیموکراتییەکەیە، و زمانی کوردی لەو گۆڕەی لۆخۆی یان دەمێنێت یان بە شێوەیەکی سروشتی لە ڕەوتێکی ئاساییدا دەتاوێتەوە.

کۆتایی

ئەمە، بەشێوەیەکی هاوپێچ ئەوەی لێدەکەوێتەوە کە یەکسانییەکە لە یەک زماندا دروست دەبێت کە لە چڤاکێکی دیموکراتیکدا دەرفەت بۆ دەستراگەیشتنی تاکەکان بە سەرچاوەکان زیاتر دەڕەخسێنێت . بە گشتی و بە کورتی، ئەگەر ئەمانەش نەبن، لە درێژخایەندا پێکهاتەیەک وەک کورد نامێنێت کە وەک یەکەیەکی بە کۆمەڵ جیاواز  و چالاک لە دۆخی نێوان نەتەوەییدا ڕەفتار بکات. بۆیە ئەگەر ئەو چەند چەمکە وەک پێوەر بۆ بوونی نەتەوەیەکی جیاواز لەبەر چاو بگرین، و بزانین کە ئەمانە لە مێژە لە گوتاری سیاسیی پەکەکە دا نەماون، چاوەڕوانییەکانمان دەگۆڕێت .

هیوادارم  خۆبەڕێوەبەرییەکی کولتووری لە ڕۆژئاوا بمێنێت کە زمان،  و دیموگرافی و پێگەی کوردی  بپارێزێت تا بە زیندوویی بمێنێتەوە. بەراود کردنێکی هەڵە دەبینرێت لە نێوان دەسکەوتی باشوور و پرۆسەی  بەدەستهێنانەکەی کە زۆر لەو پرۆسەیە جیاوازە کە پەکەکە و لقەکانی داوای دەکەن و پێیدا دەڕۆن. دەسکەوتی باشوور لە بنەڕەتەوە ئامانجکردنی  دەسەڵاتێکی کوردی لە سەرخاکی کوردستان، دیموگرافی، زمانی کوردی و تایبەتمەندییە ناسنامەییەکانی خۆی بووە. ئەمە پێوەندیی بە شێوەی بەڕێوەبردنی دەسەڵاتدارانی ئێستای باشوورەوە نییە کە چاکن یان خراپن؛ بابەتەکە قەوارەیەکی دەستووری-سیاسییە کە هەرێمی کوردستانە و هی نەتەوەی کوردە.