بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٩ی ڕەشەمەی ٢٧٢٤ی کوردی

فەڕشی، برایم (٢٠٢٥):نەورۆز. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.

نەورۆز

نەورۆز وەک سەرەتای دەستپێکردنی بەهار و ساڵی نوێ، کۆنترین جەژنی ناسراوی مرۆڤایەتییە کە لەناو ئەفسانە، مێژوو، فەرهەنگ و سیاسەتدا، بەتایبەتی بۆ کورد، جێی بۆتەوە. سروشت، بەرهەمهێنان و کار و پیشەی گرێدراو بە ژیانی مرۆڤەوە ئەم جەژنە دەکاتە کۆنترین جەژن، لەبەر ئەوەی بەهار وەرزی سەرهەڵدانەوە و بووژانەوەی زەوی و فراوانیی بژیوی مرۆڤ و تازەبوونەوەی سروشتە. مێزۆپۆتامیا (نێوانچۆمان، سەرزەمینی نێوان دیجلە و فورات تا زنجیرەچیاکانی زاگرۆس)، ناوەندی سەرەتاییی کشتوکاڵ و نیشتەجێبوونی مرۆڤ پاش ڕەوە گەورەکەی مرۆڤ لە ئافریقاوە بووە. ئەمەش بەپێی نوێترین زانیاری و لێکۆڵینەوەکان، سێزدە هەزار ساڵ پێش ئێستا ڕووی داوە و دروستکردنی گوند و شار و پێکهاتنی کۆمەڵگەی لێ کەوتۆتەوە کە کانگای فەرهەنگ و دابونەریت و جەژنەکان بووە، دواتر لەم ناوچەیەوە ڕەوی دیکە بەرەو ئورووپا و شوێنانی تر ڕووی داوە.

 ئەمڕۆ ئەوە ڕوونە کە شارستانیەتی لیرەوە سەری هەڵداوە. ئەفسانە، ئایین، پێکەوەبوون، ڕێوڕەسم و دابونەریت، فەرهەنگ و زمان بەرهەمی ژیانی گرووپی و کۆمەڵایەتی و کشتوکاڵ و کار بووە و و بێژمار بۆنە و ڕێوڕەسمیان لێ کەوتۆتەوە.

جەژنی نەورۆز بە زاوزێ و بەرهەمی سروشت و مرۆڤەوە گرێ دراوە. جەژنێکە دوور لە هزری ئایینی و، ئەفسانە و داستانی جەمشیدی پارس و کاوەی ئاسنگەری کوردی لێ کەوتۆتەوە.

 بێ گومان توخم و ڕێوڕەسمی میترایی لە نەورۆزدا بەرچاو دەکەوێت و لە جوولەی هەڵپەڕکێ و دەستگرتنی بازنەییی گەڕاندا دیار دیار دەکەوێت و لە هەموو جۆرەکانی هەڵپەڕکێی کوردیدا ئەم نیشانانە هەیە. ئەوەش بەو مانایە نییە، میللەتانی دیکەی مێزۆپۆتامیا و زاگرۆس کە ئەمڕۆ لە ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئورووپا دەژین، خۆیان لەم جەژنە سروشتییەدا نەدیتبێتەوە و تێگەیشتنی کۆن و نوێی خۆیان تێکەڵ نەکردبێ.

 جەژنی نەورۆز سەرەتای بەهارە، ئێستا بە شێوەی جیاواز لە وڵاتانی باڵکانەوە تا لەهستان دەبینرێ. دەبێ ئەوەش بگوترێ، بەر لە بڵاوبوونەوەی ئایینی مەسیحی، ئایینی میترایی لە ئورووپا زاڵ بووە و کاریگەریی لەسەر تێگەیشتن و کەلتووری ئورووپا هەبووە و سیمبول و نیشانەکانی ئەم فەرهەنگە کۆنە کە لە مێزۆپۆتامیا و زاگرۆسەوە سەری هەڵداوە و لەناو میللەتانی تریشدا پەرەی ساندووە.  

ساڵی ١٩٨٨ ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی یونسکۆ جەژنی نەورۆزی وەک فەرهەنگی ئینسانی و جەژنی کورد پێناسە کرد، بەڵام ساڵی ٢٠٠٩ بەڕەسمی وەک جەژنێکی ناو میللەتان ناساندی کە دەبێ وەک فەرهەنگی مرۆڤایەتی بپارێزرێ. یونسکۆ لە لاپەڕەی خۆیدا نووسیویەتی: “نەورۆز کە فەرهەنگ و دابونەریتە و ڕێوڕەسمی گۆڕینی جلوبەرگ، نوێبوونەوە، خواردنی تایبەت، لە یەک نزیککردنەوەی دۆستان و بنەماڵەکان، دیاریبەخشین بە یەکتر، بەتایبەتی بۆ منداڵانی تێدایە، جەژنێکە بۆ ئاشتی و ئاشتیخوازی.”

سەرجەم ئەو لایەنانەی یونسکۆ باسی لێ کردوون لە جەژنی نەورۆزی کورددا دەبینرێن!

نەورۆز جگە لە نوێبوونەوەی ژینگە و زاوزێی سروشت و بەرهەمهێنان، ڕەمزی سەرکەوتنی ڕۆشنایی بەسەر تاریکیدا بووە، بۆیە ئاور دەوری تێدا دەگێڕێ و هەڵپەڕین و مۆسیقا و کۆبوونەوەی بنەماڵە و خەڵک لە دەوری یەک و خواردنی سروشتی لە ئامێزی نەورۆزدا بەرچاوە. بۆ کورد ئەم جەژن و بۆنەیە واتای سیاسی، ئازادی و شوناسی پەیدا کردووە و لە هەموو جیهاندا بۆتە یەکێک لە ڕەمز و سیمبولەکانی ناسنامەی نەتەوەییی کورد.

هەرچەند مێژووی نەورۆز بۆ سەردەمی ئەنتیک، حەوت سەد هەتا هەزار ساڵ بەر لە زایین دەگەڕێندرێتەوە، بەڵام دەبێ گەلێک کۆنتر لە سەردەمی زەردەشت بێ، لەبەر ئەوەی تێگەیشتنی میترایی لە هێماکانی نەورۆزدا دەبینرێ. ئاو و ڕووناکی و سروشتی میترایی لە ژیانی مرۆڤی کورددا بەردەوامە و تازەکردنەوەی ئاو لە بەرەبەیانی ڕۆژی نەورۆز، یەک لە ئەرکەکانی بنەماڵەکانی کورد بووە و لە زۆر شوێن بەردەوامە.

لەوانەش زیاتر، نەورۆز لەناو کورد و نەتەوەکانی دیکەدا لایەنی فەرهەنگی، هونەری و کۆمەڵایەتیی هەبووە و هەیە. ڕێوڕەسمەکانی بەر لە نەورۆز، ئێوارە و ڕۆژ و شەوی نەورۆز هەتا گەیشتنی سێزدەبەدەر؛ وەک کۆسەبەبە، کۆسەگەردی، کۆسەی هەجیج، کۆسەگەلین و  چەندین ڕێوڕەسمی شانۆییی دیکە لە نەورۆزدا هاوشێوەی شانۆکانی یۆنانی کەون هەن و کۆسەگەلین ڕێک داستانی مەڕ و مرۆڤە کە بۆتە سەرەتای شانۆی تراژیدی لە یۆنان.

میرمیرێن، کە تاکوو سەردەمی ڕەزاشا لە کوردستان باو بوو، بۆ پازدە ڕۆژ دەسەڵاتی شار و گوند دەکەوتە دەستی میری هەڵبژاردە و دەوری کۆمەڵایەتی، سیاسی، کەلتووری و  هونەری نواندن لە چەشنی شانۆی تێدا دەبینرێ. ئەم هونەرە کە زۆرترین خزمایەتیی لەگەڵ فەلسەفە هەیە، گرێدراوی نەورۆز و ئازادییە و جێگە و پێگەی خەڵک تێیدا بەرچاوە،کە لە سەردەمی ئەنتیکدا بە چەشنێک لە دێموکراسی ناسراوە و ئێستا لە باسی دێموکراسیدا ئاماژە بەو چەشنە دێموکراسییەی مێزۆپۆتامیا دەکرێ، بۆ وێنە، لە باسەکانی “ڕاینەر ماوسفێلد”، پرۆفیسۆری بواری پسیکۆلۆگیدا هاتووە!

فەلسەفەی بوونی نەورۆز و لایەنە سروشتی، کۆمەڵایەتی، هونەری، فەرهەنگی و سیاسییەکانی هەڵدەگرێ زۆرتر باس بکرێ و باسیش کراوە کە لە ئەدەبیات و بازنەی ئاکادیمیی ئورووپادا بۆتە جێی باس و لەم کورتەباسەدا جێی نەبۆتەوە.

 ئاوڕدانەوە لە مێژوو، کەلتوور، ئەدەبیاتی زارەکی، هونەری بەیت، حەیران، دەنگبێژی، گێڕانەوەی نووسراو و زارەکی، دابونەریت، سەدان و هەزاران گەمەی ناو کوردەواری، ئایینە هەمەجۆرەکانی کورد، سەما و هەڵپەڕکێ و زمانی فرەدەوڵەمەند، جیهانێکی چەندان هەزار ساڵە دەر دەخەن کە هێشتا وەک نەورۆز خۆیان دەر نەخستووە. ناسین و ناساندنی سەردەمێکی گرنگی مرۆڤایەتی لە مێزۆپۆتامیا و زاگرۆس کە نەورۆز تەنیا یەک وێنەیەتی، ئەرکە!

نەورۆزتان پیرۆز