دۆسیەی منداڵانی دورگەی ئێپستین و پەیوەندی بە حکوومەتی تورکیا و پەکەکەوە

دوای بوومەلەرزە وێرانکەرەکەی ساڵی ١٩٩٩ی تورکیا، هەزاران منداڵ بێسەروشوێن بوون. حکومەتی تورکیا ساڵانێکی زۆرە پەکەکە تۆمەتبار دەکات بەوەی کە ئەم منداڵانەی رفاندووە، بەڵام بەڵگەنامە نوێیەکانی دۆسیەی “جێفری ئێپستین” دەریدەخەن کە دەستی ئەم تۆڕە قاچاخچێتییە سێکسییە گەیشتووەتە تورکیاش و ئەم گریمانەی هێناوەتە ئاراوە کە ڕەنگە هەندێک لەو منداڵە ونبووانە لە ڕاستیدا لەلایەن مافیای دەوڵەتییەوە یان بە بێدەنگیی دەوڵەت بە تۆڕەکەی ئێپستین فرۆشرابن.

وردەکاریی ئەم ڕووداوە و ئەو بەڵگەنامانەی ئاماژەم پێداون بەم شێوەیەیە:

١. مەسەلەی منداڵە ونبووەکانی بوومەلەرزەی ١٩٩٩

لە بوومەلەرزە گەورەکەی ساڵی ١٩٩٩ (بوومەلەرزەی گۆلجوک/ئیزمیت)، ئاژاوەیەکی گەورە دروست بوو. بەپێی ئامارە نافەرمییەکان، هەزاران منداڵ لەم پشێوییەدا دیار نەمان.

گێڕانەوەی فەرمیی دەوڵەتی تورکیا: حکومەت ساڵانێکە بانگەشەی ئەوە دەکات کە ئەم منداڵانە یان لەژێر باڵەخانەی ڕووخاودا  ماونەتەوە و نەدۆزراونەتەوە، یان لەلایەن پەکەکەوە رفێنراون تا وەک منداڵی سەرباز (Child Soldiers) بەکاریان بهێنن. ئەم گێڕانەوەیە ببووە ئامرازێک بۆ پڕوپاگەندە دژی پەکەکە.

 گێڕانەوەی نوێ (تیۆریی ئێپستین): دوای بڵاوبوونەوەی لیستی گەشتەکان و بەڵگەنامە ئێپستین، دەرکەوت کە فڕۆکە تایبەتەکەی جێفری ئێپستین (کە بە “Lolita Express” ناسراوە) لە کاتێکدا کە نزیک بووە لەم ڕووداوانە و دوای ئەوەش، گەشتی بۆ فڕۆکەخانەی ئەتاتورکی ئیستانبوڵ هەبووە. ئەمەش وایکرد ڕۆژنامەنووسان و ئۆپۆزسیۆنی تورکیا بپرسن: “ئایا ئەو منداڵانەی کە دەتانگوت پەکەکە دزیونی، لە ڕاستیدا سواری فڕۆکەکەی ئێپستین کراون؟”

٢. بەڵگەنامەکان چی دەڵێن؟ (شوێنپێی تورکیا لە دۆسیەکەدا)

لە بەڵگەنامە بڵاوکراوەکاندا، چەند خاڵێکی سەرەکی هەن کە ئەم تیۆرییە بەهێز دەکەن:

• نیشتنەوە لە تورکیا: بەڵگەکان نیشانی دەدەن کە جێتە (فڕۆکە) تایبەتەکەی ئێپستین سەردانی تورکیای کردووە. پرسیارەکە ئەوەیە کە بازرگانێکی سێکسیی ئەمەریکی لە تورکیا چی دەکرد؟

 ناوە تورکییەکان: لە لیستی پەیوەندییەکان و بەڵگەنامەکانی فڕۆکەوانیدا، ناوی تورکی دەبینرێت. بۆ نموونە ناوی “بانو” (Banu) یان “ڕەفیا” (Refia) لە بەڵگەکاندا هاتووە. هەندێک پێیان وایە ئەم کەسانە ڕایەڵە (واستە) بوون بۆ دابینکردنی منداڵ بۆ ئێپستین. (ناوی “ڕەفیا” لە هەندێک تیۆریدا وەک فڕۆکەوان یان پەیوەندیگر ناسێنراوە).

• دانپێدانانی فڕۆکەوان: فڕۆکەوانی ئێپستین دانی بەوەدا ناوە کە لە گەشتە جیاوازەکاندا بۆ وڵاتانی جۆراوجۆر (لەوانەش وەستان لە ناوچەکە) ئامادە بووە.

٣. هەراوهوریای سیاسیدەوڵەت دژی پەکەکە.

ئەم بابەتە بووەتە ئابڕووچوونێکی سیاسی چونکە:

تورکیا دەیان ساڵە بابەتی “منداڵە رفێنراوەکان” وەک بەڵگەیەک بۆ “تیرۆریستبوونی پەکەکە” بەکاردەهێنێت.

ئەگەر بسەلمێنرێت کە تەنانەت بەشێکی بچووکیش لەم منداڵانە لەلایەن باندەکانی قاچاخچێتیی مرۆڤەوە (کە بەبێ هەماهەنگی لەگەڵ بەرپرسە گەندەڵەکان ناتوانن قەبارەیەکی وا لە گواستنەوە ئەنجام بدەن) ڕەوانەی دەرەوەی وڵات و بۆ دوورگەی ئێپستین کراون، تەواوی گێڕانەوەی ئەمنیی تورکیا دەچێتە ژێر پرسیارەوە.

• کەسایەتییە میدیاییەکانی تورکیا (وەک “تورهان چۆمەز” لە کەناڵی سۆزجو) بە ڕاشکاوی ئەم پرسیارەیان کرد: “ئایا کچە بوومەلەرزەلێدراوەکانی ئێمە بۆ ئەمەریکا قاچاخ کراون؟”

ئەگەر ڕاستی ئەم دۆسیانە بسەلمێندرێت چ سوودێکی بۆ پەکەکە و چ زیانێکی بۆ تورکیا هەیە؟

ئەگەر ئەم تۆمەتانە بە بەڵگەی حاشاھەڵنەگر بسەلمێنرێن (واتە دەربکەوێت منداڵانی بوومەلەرزەکەی ١٩٩٩ نەڕفێنراون بۆ شاخ، بەڵکو فرۆشراون بە تۆڕی ئێپستین)، ئەوا دەبێتە “بوومەلەرزەیەکی سیاسی” کە کاریگەرییەکەی لە خودی بوومەلەرزەکە زیاتر دەبێت.

لێرەدا بە کورتی سوود و زیانەکان بۆ هەردوولا دەخەینە ڕوو:

یەکەم: سوودەکانی بۆ پەکەکە (PKK)

ئەم بابەتە دەبێتە کارتێکی ئەخلاقی و سیاسیی زۆر بەهێز بۆ پەکەکە لە چەندین ڕووەوە:

١. پوچەڵکردنەوەی پڕوپاگەندەی ٢٥ ساڵە:

دەوڵەتی تورکیا چارەکە سەدەیەکە لە میدیا و دیپلۆماسیی جیهانیدا دەڵێت: “پەکەکە منداڵدزە”. ئەگەر دەرکەوێت ئەو منداڵانە لەلایەن دەوڵەتەوە یان بە چاوپۆشیی دەوڵەت فرۆشراون، ئەوا گەورەترین چەکی ڕاگەیاندنی تورکیا دژی پەکەکە لەکار دەکەوێت و پەکەکە لەو تۆمەتە مێژووییە پاک دەبێتەوە.

 ٢. سەلماندنی تیۆریی “دەوڵەتی قوڵ” (Derin Devlet):

پەکەکە هەمیشە دەڵێت ئێمە دژی گەل نین، بەڵکو دژی سیستەمێکی مافیایی و فاشیستین. ئەم ڕووداوە دەیسەلمێنێت کە لەناو دەوڵەتی تورکیادا باندێک هەیە کە بۆ پارە ئامادەیە منداڵی گەلەکەی خۆی بفرۆشێت بە بیانییەکان. ئەمەش وادەکات خەڵکی تورکیا (نەک تەنها کورد) بەگومانەوە سەیری دوژمنایەتیی دەوڵەت بۆ پەکەکە بکەن.

٣. بەدەستهێنانی سۆزی نێودەوڵەتی:

کاتێک جیهان دەبینێت کە گرووپێکی چەکدار (پەکەکە) کراوەتە بەهانە بۆ داپۆشینی تاوانێکی سێکسیی نێودەوڵەتی لەلایەن دەوڵەتێکی ئەندامی ناتۆوە، دیدگای ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ بەرامبەر بە پەکەکە دەگۆڕێت و وەک قوربانیی پڕوپاگەندە سەیر دەکرێن.

دووەم: زیانەکانی بۆ حکوومەتی تورکیا

بۆ دەوڵەتی تورکیا، ئەمە تەنها ئابڕووچوون نییە، بەڵکو کەمکردنەوەی شەرعییەتی دەوڵەتە:

١. ڕووخانی متمانەی کۆمەڵایەتی (Social Contract):

ئەرکی سەرەکیی هەر دەوڵەتێک “پاراستنی گیانی هاووڵاتییانە”. ئەگەر دەوڵەتێک لە کاتی کارەساتدا (بوومەلەرزە) لەبری پاراستنی منداڵە بێسەرپەرشتەکان، ڕێگە خۆش بکات بۆ فرۆشتنیان، ئەوا ئەو دەوڵەتە لە ڕووی ئەخلاقییەوە دەڕووخێت. ئەمە دەبێتە هۆی تووڕەیی خەڵکی تورک و کورد پێکەوە دژی دەسەڵات.

٢. لەکەداربوونی “پیرۆزیی دەوڵەت” (Devlet Kutsaldır):

لە تورکیا چەمکێک هەیە دەڵێت “دەوڵەت پیرۆزە”. ئەم ئابڕووچوونە ئەو پیرۆزییە تێکدەشکێنێت و نیشانی دەدات کە بەرپرسانی باڵا، دەزگا هەواڵگرییەکان و پۆلیس دەکرێت بەشێک بن لە تۆڕێکی قێزەونی جیهانی.

٣. لاوازبوونی پێگەی تورکیا لە دۆسیەی تیرۆردا:

تورکیا هەمیشە وڵاتانی ئەورووپا و ئەمەریکا تۆمەتبار دەکات بەوەی کە هاوکاری تیرۆر دەکەن. ئەگەر دەرکەوێت تورکیا خۆی هاوکاریی تۆڕێکی وەک ئێپستینی کردووە (کە تاوانەکانی لە ئاستی تیرۆردایە)، ئەوا تورکیا چیتر ناتوانێت بە دەنگی بەرز باسی ئەخلاق و یاسا لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا بکات.

٤. لێکۆڵینەوە و سزای نێودەوڵەتی:

ئەم دۆسیەیە دەکرێت تورکیا ڕووبەڕووی دادگای نێودەوڵەتی بکاتەوە بە تۆمەتی بازرگانیکردن بە مرۆڤ (Human Trafficking) و شکستھێنان لە پاراستنی منداڵان، کە ئەمەش زیانێکی گەورەیە بۆ ئابووری و دیپلۆماسیی تورکیا.

ئایا ئەگەری ئەوەی هەیە کە دادگای ئەمریکا بیەوێت لێکۆڵینەوەی زیاتر دەربارەی ئەم مەسەلەیە بکات؟ ئایا ئەیانەوێت کە ئەم پەڵەیە لە ناوچاوانی پەکەکە لاببەن؟

بەم شێوەیە دەتوانین وەڵامی ئەو دوو پرسیارە بدەینەوە. وەڵامەکە پێویستی بە جیاکردنەوەی “دادگا” (وەک دەسەڵاتی یاسایی) و “سیستەمی سیاسیی ئەمەریکا” (وەک بەرژەوەندیی دەوڵەت) هەیە:

١. ئایا دادگای ئەمەریکا دەیەوێت لێکۆڵینەوەی زیاتر لەم مەسەلەیە (تورکیا) بکات؟

وەڵام: بەڵێ، بەڵام مەرجی هەیە.

دادگای فیدڕاڵیی ئەمەریکا (بە تایبەت دادگای نیویۆرک کە دۆسیەکەی لەلایە) ئامانجی سیاسی نییە، بەڵکو ئامانجی “یاساییە”.

 ئەگەر قوربانییەک سکاڵا بکات: ئەگەر یەکێک لەو منداڵانەی ساڵی ١٩٩٩ ئێستا زیندوو بێت و لە ئەمەریکا یان هەر شوێنێکی تر سکاڵا تۆمار بکات و بڵێت “من لە تورکیاوە هێنراوم”، ئەوا دادگای ئەمەریکا ناچارە لێکۆڵینەوە بکات. دادگا گوێ بەوە نادات کە تورکیا دڵگران دەبێت یان نا، ئیشی دادگا سزادانی تاوانبارانە.

شوێنپێی پارە: دادگا زۆر حەزی لەوەیە بزانێت کێ پارەی بە ئێپستین داوە یان پارەی لێ وەرگرتووە. ئەگەر دەرکەوێت بەرپرسانی تورکیا پارەیان وەرگرتووە، دادگا بەدوایدا دەچێت.

بەڵام، وەزارەتی دادی ئەمەریکا (DOJ) ڕەنگە زۆر حەز بەم کارە نەکات، چونکە کردنەوەی دۆسیەیەک دژی دەوڵەتێکی ئەندامی ناتۆ (تورکیا) سەرێشەیەکی دیپلۆماسیی گەورەیە.

٢. ئایا ئەمەریکا دەیەوێت پەکەکە لەم تۆمەتە پاک بکاتەوە؟

وەڵام: نەخێر، بە هیچ شێوەیەک ئەمە ئامانجی ئەمەریکا نییە.

دەبێت زۆر ڕیالیستی (واقیعبین) بین لەم بابەتەدا:

لیستی تیرۆر: ئەمەریکا هێشتا پەکەکەی لە لیستی تیرۆری خۆیدا هێشتووەتەوە. سیاسەتی فەرمیی ئەمەریکا دژایەتیکردنی پەکەکەیە لەبەر دڵی تورکیا (تەنانەت ئەگەر لە سوریا هاوکاری یەپەگەش بن).

 بەرژەوەندی، نەک دادپەروەریی مێژوویی: بۆ ئەمەریکا گرنگ نییە کێ منداڵەکەی دزیوە (پەکەکە یان دەوڵەت)، ئەوەی بۆ ئەوان گرنگە پەیوەندییە ستراتیژییەکەیانە لەگەڵ تورکیا. ئەمەریکا نایەوێت بە ئەنقەست دیارییەکی سیاسی بدات بە پەکەکە.

کەواتە چی ڕوو دەدات؟

ئەگەر ڕاستییەکە ئاشکرا ببێت و پەکەکە پاک ببێتەوە، ئەمە تەنها دەبێتە “زیانێکی لاوەکی” بۆ تورکیا و “سوودێکی لاوەکی” بۆ پەکەکە، نەک پلانێکی داڕێژراوی ئەمەریکا.

واتە: دادگا بەدوای تاوانبارانی ئێپستیندا دەگەڕێت، ئەگەر لەو ناوەدا دەرکەوت تورکیا درۆی کردووە، ئەوە کێشەی خۆیانە، نەک ئەوەی دادگا بیەوێت منەت بەسەر پەکەکەدا بکات.

دەرەنجامی کۆتایی و گشتگیر بۆ ئەم دۆسیەیە دەتوانین لە ژێر ناونیشانی “ڕووخانی ماسکەکان و کۆتایی ئەفسانەی پارێزەریی دەوڵەت”، لە چەند خاڵێکی ستراتیژی و مێژووییدا کۆبکەینەوە:

١. گۆڕینی “قوربانی” بە “کاڵا”

ترسناکترین دەرەنجامی ئەم دۆسیەیە ئەوەیە کە دەردەکەوێت منداڵانی کورد و تورک لە کاتی کارەساتدا (بوومەلەرزە)، بۆ دەوڵەتی تورکیا (یان بەشێکی دەسەڵاتدار تێیدا) وەک “مرۆڤی لێقەوماو” سەیر نەکراون، بەڵکو وەک “کاڵای بازرگانی” سەیر کراون. ئەمە واتای ئەوەیە گرێبەستە کۆمەڵایەتییەکە (Social Contract) کە دەڵێت “دەوڵەت باوکە”، بە تەواوی هەڵوەشاوەتەوە و بووە بە “دەوڵەت بازرگانە”.

٢. پوچەڵبوونەوەی گەورەترین چەکی شەڕی تایبەت

بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ، تورکیا توانیویەتی لە ڕێگەی چیرۆکی “منداڵە رفێنراوەکان”ـەوە، سیمای پەکەکە لە بزوتنەوەیەکی سیاسییەوە بۆ “باندێکی منداڵدز” لە زیهنی خەڵکی تورکیادا بگۆڕێت.

• دەرەنجام: ئەگەر دەرکەوێت ئەو منداڵانە لە دوورگەی ئێپستین بوون، ئەوا پەکەکە تەنها بێتاوان دەرناچێت، بەڵکو دەسەڵاتی تورکیا دەبێت بە “تاوانباری سەرەکی”. ئەمە گورزێکە لە بڕبڕەی پشتی پڕوپاگەندەی دەوڵەت کە ساڕێژبوونی ئەستەمە.

٣. ڕووی ڕاستەقینەی “دەوڵەتی قوڵ” (Deep State)

ئەم دۆسیەیە سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە کورد ساڵانێکە هاواری بۆ دەکات: لە تورکیا جیاوازییەک نییە لە نێوان “مافیا” و “دەوڵەت”. ئەو تۆڕەی کە لە ٩٠کاندا کوردی دەکووشت (وەک ژیتەم)، هەمان ئەو عەقڵییەتەیە کە دەتوانێت چاوپۆشی لە فرۆشتنی منداڵان بکات بۆ بەدەستهێنانی پارە یان نزیكبوونەوە لە لۆبییە جیهانییەکان.

٤. دادپەروەریی درەنگوەخت، بەڵام کاریگەر

تەنانەت ئەگەر دادگای ئەمەریکا یان دادگای نێودەوڵەتی سزای ڕاستەوخۆی بەرپرسانی تورکیا نەدەن (بەهۆی بەرژەوەندیی سیاسی)، بەڵام “سزای مێژوویی” دراوە. مێژوو ئیتر نانوسێت “منداڵەکان ونبوون”، بەڵکو دەنوسێت “منداڵەکان فرۆشران”. ئەم لەکەیە بە ئاوی زێڕیش لە ناوچاوانی دەسەڵاتدارانی ئەو سەردەمەی تورکیا پاک نابێتەوە.

٥. قوربانییە ڕاستەقینەکان (منداڵەکان)

لە هەمووی گرنگتر و بەئازارتر؛ دەرەنجامەکە ئەوەیە کە سەدان منداڵ دوو جار کرانە قوربانی:

جارێک کاتێک لەژێر داروپەردوو دەرهێنران و فرۆشران بە دەستدرێژیکاران.

جارێک کاتێک بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ، ونبوونیان بەکارھێنرا بۆ شاردنەوەی ڕاستییەکان و دروستکردنی سیناریۆی سیاسی.

پوختەی کۆتایی (The Final Verdict):

ئەم دۆسیەیە پێمان دەڵێت کە لە جیهانی سیاسەتی تورکیادا، “نیشتمانپەروەری” زۆرجار تەنها ماسکێک بووە بۆ شاردنەوەی “بازرگانییە قێزەونەکان”. ئەگەر ئەمەریکا و ڕۆژئاواش بێدەنگ بن، ویژدانی کۆمەڵگا و بەڵگەنامە مێژووییەکان ئیتر بێدەنگ نابن. بۆ پەکەکە ئەمە سەرکەوتنێکی بێ تەقەیە، و بۆ دەوڵەتیش دۆڕانێکی ئەخلاقیی هەتاهەتاییە.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١٦ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

ب ، ئ(٢٠٢٦): دۆسیەی منداڵانی دورگەی ئێپستین و پەیوەندی بە حکوومەتی تورکیا و پەکەکەوە. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.