زێهنییەتی مۆنیستیی دژەگەشەپێدان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان

پوختە
ئەم توێژینەوەیە بە مەبەستی شیکردنەوەی زێهنییەتی مۆنیستیی دژەگەشەپێدان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئەنجام دراوە. لەم ڕوانگەیەوە، «زێهنییەتی مۆنیستیی دژەگەشەپێدان» بە واتای دەسەڵاتی تێگەیشتنێکی یەکگرتوو و تایبەتە لە ئایین و گەشەپێدان کە خۆی وەک تاکە ڕێگای شەرعی بۆ گەیشتن بە بەختەوەریی کۆمەڵگە دەبینێت. ئەم زێهنییەتە نەک تەنیا سنووری پارێزگایەکی وەک کرماشانی گرتووەتەوە، بەڵکوو تەواوی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەخۆ دەگرێت، لەوانە پارێزگاکانی کوردستان، کرماشان، ئیلام و بەشێک لە پارێزگای ورمێ. لەم شیکردنەوەیەدا پەیوەندییەکی قووڵ لە نێوان گەشەپێدان و ناسنامەدا دەبینرێت و پێی وایە زێهنییەتی مۆنیستی بەردەوام ناسنامەی کوردی لاواز دەکات و گەشەنەکردن بازتۆڵ دەکاتەوە.
وشە سەرەکییەکان: زێهنییەتی مۆنیستی، دژەگەشەپێدان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ناسنامەی کوردی.

پێشەکی

گەشەپێدان وەک پرۆسەیەکی فرەڕەهەند کە ئابووری، کۆمەڵایەتی، کلتووری و سیاسی لەخۆ دەگرێت، لەژێر کاریگەریی چەندین هۆکاری جیاوازدایە. یەکێک لەو هۆکارانەی کە لەوانەیە کەمتر تیشکی خرابێتە سەر، بنەما فەلسەفییەکانن کە بنەمای بیرکردنەوەی کۆمەڵایەتی پێکدەهێنن. لەم توێژینەوەیەدا هەوڵ دراوە ئەو پەیوەندییە بخەرێتە ڕوو کە لە نێوان زێهنییەتی مۆنیستی و دژایەتیکردنی گەشەپێداندا هەیە، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا.
کێشەی گەشەنەکردن لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان نە ک تەنیا ئابوورییە، بەڵکوو پرسەیەکی ناسنامەیی و زێهنییەتییە. لەم چوارچێوەیەدا زێهنییەتی مۆنیستی وەک «زێهنییەتی یەکڕەهەند» دەناسێنرێت کە دەسەڵاتداران بە ڕێگەیەوە تێگەیشتنێکی تایبەت لە ئایین و گەشەپێدان بە کۆمەڵگەی فرەنەتەوەیی دەسەپێنن.

چەمکی مۆنیزم
مۆنیزم لە فەلسەفەدا ئاماژە بەو ڕوانگەیە دەکات کە هەموو ڕاستییەکان دەگەڕێنەوە بۆ یەک بنەما یان یەک جەوهەر. ئەم چەمکە لە بواری گەشەپێداندا وەک زێهنییەتێک دەبینرێت کە «تەنیا یەک مەعریفەتی دینی» بۆ گەشەپێدان دەناسێت و سیستەمی ویلایەتی فەقیه وەک جێبەجێکار، ئەم تێگەیشتنە وەک تاکە ڕێگای گەشەپێدان و بەختەوەری بە کۆمەڵگەی فرەنەتەوەیی دەسەپێنێت.
ئەم زێهنییەتە شەرعییەت بۆ جێبەجێکردنی گەشەپێدان تەنیا بۆ ئەو حکوومەتانە دادەنێت کە سەرچاوەی شەرعییەتی سروشتی (ئیلاهی)یان هەبێت. کۆتاییی ئەم ئۆنتۆلۆژییە، دەسەڵاتی تێگەیشتنێکی تایبەت (شیعەی دوازدە ئیمامی)یە بەسەر هەموو تێگەیشتنەکانی تر لە کۆمەڵگەی ئێراندا.

پەیوەندیی گەشەپێدان و ناسنامە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا

تیشک خستنەسەر پەیوەندییەکی دیالێکتیکیی نێوان گەشەپێدان و ناسنامە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئاماژە بە «سیاسەتەکانی گەشەپێدانی دەوڵەت» دەکات کە زۆرجار لەگەڵ «نادادپەروەری لە خزمەتگوزاری و سەرچاوەکان»، «پشتگوێخستنی زمانی ناوخۆیی و کلتووری»، «دەرکردنی ئەلیتەکانی ناوخۆیی» و «ڕوانگەی ئەمنیخوازانە» هاوڕێیە. ئەم سیاسەتانە بابەتەکانی وەک «تێگەیشتنی نادادپەروەریی گەشەپێدان»، «لاوازکردنی ناسنامەی نەتەوەیی»، «نەبینراوی سیاسەتسازی»، «گەشەپێدانی ئەمنیخوازانە»، «داڕزانی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و دامەزراوەیی» و «پەروەردە و بەشداریی کلتووریی جیاکەرەوە» بازتۆڵ دەکاتەوە.

لە شیکردنەوەی ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا ئاماژە بەوە دەکرێت کە لە ناوچە قەومییەکانی وەک کوردستاندا، ناڕەزاییی ئابووری زۆرجار لەگەڵ ناسنامەی قەومی و ناسنامەی کلتووریدا بەیەکەوە دەبەسترێت و بە شێوەیەکی دوولایەنە کار دەکات. واتە ناڕەزاییی ئابووری دەتوانێت ببێتە ناڕەزاییی سیاسی یان ناڕەزاییی کلتووری.

ئەنجامە دژەگەشەپێدانەکان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا

ئەنجامی دەسەڵاتی زێهنیەتی مۆنیستی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا بریتییە لە:

١. ئابووری و کۆمەڵایەتی

ڕێژەی بەرزی بێکاری و زیادبوونی هەژاری و تەڵاق

حاشیەنشینی و ئالوودەبوون

لاوازبوونی سیستەمی پەروەردە و خزمەتگوزاریی گشتی

٢. سیاسی

سەرکوتکردنی دامەزراوە مەدەنییەکان

دابەشکردنی ناعەدالانەی پلەکان و نەبوونی متمانەی دامەزراوەیی

دابەزینی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و لاوازبوونی بەشداریی سیاسی

٣. ناسنامەیی و کلتووری

لاوازکردنی ناسنامەی نەتەوەیی و قەومی

پشتگوێخستنی زمانی کوردی و کلتووری کوردی لە پەروەردە و کاروباری فەرمیدا

دروستکردنی ناسنامەیەکی جیاواز کە مەترسی بۆ سەر یەکگرتووییی نەتەوەیی دروست دەکات

٤. ژینگەیی

لەناوچوونی ژیانی گوندنشینی و تێکدانی سیستەمی ژینگەیی ناسنامەی کوردی وەک فاکتەرێکی گەشەپێدان:
 ناسنامەی کوردی نەک تەنیا کێشەیەک نییە، بەڵکوو دەتوانێت سەرچاوەیەک بێت بۆ گەشەپێدان. لە سەرچاوەکاندا باس لەوە دەکرێت کە لە سەردەمی جیهانیبووندا، ناسنامەکانی مارجیناڵ و سەرکوتکراو وەک ناسنامەی کوردی ئەگەری بۆ «باز وەتەن یابیی مجەددەد» دەدۆزنەوە. جیهانیبوون «زەمینەی ناسنامەدۆزینەوەی نوێ» بۆ کوردەکان فەراهەم کردووە و توانای ئەوەی پێ داون کە «دیسکورسی ناسنامەدۆزینەوە و ناسیۆنالیزمی بەرگری»ی خۆیان لە بەرامبەر ئەبەرڕەوایەت (meta-narrative)ی هێژمۆن لەسەر ناسنامەی کوردی دروست بڕەخسێنن.

ئەمە وەک دەرفەتێک بۆ گەشەپێدان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەبینرێت: کاتێک ناسنامە بەهێز دەبێت و بە زمانی خۆی دەناسرێت، ئەوا توانای کۆمەڵگە بۆ داهێنان و گەشەپێدان زیاد دەکات. بەڵام زێهنییەتی مۆنیستی بەردەوام ئەم پرۆسەیە بلۆک دەکات و ناسنامە وەک هەڕەشە دەبینێت.

ڕەخنەی میتۆدۆلۆژییانه

ڕەخنە لەو ڕوانگەیە دەگیرێت کە گەشەنەکردن لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا تەنیا وەک کێشەیەکی ئابووری یان ئەمنیخوازانە دەبینێت. زۆربەی توێژینەوەکان تیشکیان خستووەتە سەر بابەتە عەینی و سەختئامێرییەکان (وەک جوگرافیا، ئابووری و ئەمنییەت)، لە کاتێکدا بە دەگمەن باس لە کێشەی زێهنییەت و ڕۆڵی لە گەشەنەکردندا کراوە. لەم سۆنگەیەوە، تێگەیشتن لە «سندووقی ڕەش»ی پرۆژەی گەشەپێدان لە ئێراندا پێویستی بە تێگەیشتن لە چییەتیی زێهنییەتی داڕێژەرانی هەیە.

هەروەها ڕەخنە لە پرۆسەی هەڵبژاردن و پەروەردەی سیاسی دەگیرێت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا. نەبوونی پەروەردەی سیاسی بۆ نوێنەرانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان وای کردووە کە زێهنییەتی دژەگەشەپێدان بازتۆڵ بکرێتەوە. ئەگەر هەڵبژاردن عەدالەتانە نەبێت و ناخۆییەکان لە سیاسەتدا وەدەر بنرێن، ئەوا خەڵکانی ناشایستە و ناحەرفەیی دێنە پەرلەمان کە نوێنەری ناوەندەکانی دەسەڵات و سەروەتەکانن و داستانی گەشەنەکردن لە هەمان شوێنەوە دەست پێ دەکات.

ئەنجام

لەم توێژینەوەیەدا دەرکەوت کە زێهنییەتی مۆنیستی وەک ڕوانگەیەکی فەلسەفی دەتوانێت کاریگەرییەکی نەرێنی لەسەر پرۆسەی گەشەپێدان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا هەبێت. ئەم کاریگەرییە لە ڕێگەی داخرانی بیرکردنەوە، کەمکردنەوەی فرەچەشنی، بەرگری لە گۆڕانکاری، و لاوازکردنی ناسنامەی کوردییەوە دەردەکەوێت. پەیوەندییەکی قووڵ لە نێوان گەشەپێدان و ناسنامەدا هەیە و بێ بەهێزکردنی ناسنامەی کوردی و بێ هەڵگرتنی زێهنییەتی مۆنیستی، گەشەپێدانی ڕاستەقینە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا مومکین نییە. بۆ تێپەڕین لەم بەربەستانە، پێویستە ڕوانگەیەکی فرەڕەهەند و کراوە لە گەشەپێداندا پەسەند بکرێت کە مفاهمە، داهێنەری، مصالحە و بەشداریکردن لەخۆ دەگرێت.

سەرچاوەکان

قەنبەری، ل. (٢٠٢٥). جیهانیبوون و بازقەڵەمڕەویابیی چەمکی و عەینیی وەتەن لە مۆنیتۆرینگی زێهنی کۆمەڵی مرۆڤی کورد. سەقزڕووداو.

قەنبەری، ل. (٢٠٢٤). پەرلەمان؛ پەروەردەی سیاسی و کێشەی گەشەپێدان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. ڕۆژان پرێس.

قەنبەری، ل. (٢٠٢٤). زێهنییەتی مۆنیستیی دژەگەشەپێدان. ڕۆژان پرێس.

قەنبەری، لوقمان(٢٠٢٦): زێهنییەتی مۆنیستیی دژەگەشەپێدان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.