رووژهەڵاتن لە یەکەوگرتن

فرەتر لە سەد ساڵە ک نەتەوی کورد ها لە شوون دەسەڵات و نیشتمان کوردستان، “ئڕا نەڕەسیە؟” لە دو بەش جیەو گرێد:

١) بەش دەیشتێن: هەر لە جەنگ جەهانی یەکما، نیشتمانەیل تر وەتایبەت لە ئرووپا وە مدوو یەگ بتۊەنن لە ڕووژهەڵات ناوێن ئاژاوە بخەنەو، هەوەجە وە لە یەک داچەکیان کوردستان داشتن. وە ئێ شێوە تۊەنستن لە نیشتمانەیلێ ک بەش فرەێگ لە مەردمێان کوردن وە دو شێوە ئاژاوە بخەنە ڕێ. یەکم وە دی هاوردن دەسەیل هەزەو خوەێان ک لە شوون هەر ئەو ئیدە و ئامانجە بوون ک ئەو نیشتمانە هالە شوونێ. دوێم سەرهەڵدان جەنگ هەرایهەری وەل نەتەوەیل ترا تا ئەو نیشتمانە وە تایبەت لە ناوەندپارێزەیل تورک و عەرەو و فارس لە باوەتی نەتەوەی کورد هەست ناهێمەنی داشتوون و هەمیشە گورج بوون ک بەشێگ لە دەرەقەت خوەێان بیلن ئەڕای سەرکوت مەردم کورد. جهان ئێ هەڵکەفتە هەم لە ئێران و تورکیە و هەم لە عێراق و سووریە دیه.

هەر ئێ ئاژاوە خستنە بۊە ئەمرازێ تا بتۊەنن لە ڕووژهەڵات ناوێن لە هەر لایەنێ وە تایبەت لە بەش ئابووری، بەرژەونی وەلا بوەن. ئێ دو شێوە ئەڵبەت یەی خاسی گەورایش وەل خوەێا هاورد، مەردم کورد ڕەسینەو ک بێ دەسەڵات هەمیشە سەرکوت بوون و نیەتۊەنن بەرایبەر وەل نەتەویل ترەو بژیەن. سە لە هەر پارچە دەسەپێ بۊنە تا ئەڕای ماف خوەێان بجەنگن. ئەمان وە مدوو گیچەڵەیل ناوێن تا ئێسە نەتۊەنستنە وە ئەو ئاکامە ک هەوەجەس بڕەسن، ئێسە گیچەڵەیل ناوێن ک دیاریە گرنگترە چە بۊن؟

٢) بەش ناوێن: وە دی هاتن چەن دەسە لە چەن پارچە ک هەر کام ئیدە و شێوەی خوەێان داشتن بۊە مدوو جەنگ حزبی. لایەنگرەیل هەر کام لە حزبەگان وەرەو ئامانج خوەێان زوور کردن ک لە بڕێگ جی لە ئامانج سەرەکی ک ڕەسین وە نیشتمان کوردستان بۊ، دۊرەو بۊن. گاهەس ئێ دژایەتیە ئەوقەرە فرەوەو بۊ ک لە وەرایوەر یەک وسان و وەل یەکا خەبات کردن، سە چمان لە هۊرەو بردن ئەڕای چە هاتنە! هەر ئێ شێوە  ڕەسیە لایەنگرەیل و گشت چالاک و تەنانەت نۊسەر و شاعێرەیلەیش تۊش شەڕ هاورد. شەڕێ ک پسای خسار ڕەسانیا وە ئامانج سەرەکی گشت، هەر کەسێگ شێوەی خوەێ وە خاستر زانست و فرەتر کووشیا تا شێوەی ئەویەکی سەرکوت بکەێ. لە تۊلەکی کردن وە ئاپۆ تا خێڵ بارزانی و تاڵبانی بگر تا وەردە وەردەی خێاوانی و چریکی، خسارێ فرەتر وەرەو خوەێان سەرالێژەو بۊ. دی جوورێ پێش چێ ک دژایەتی وەل دژمەن ڕاسگانی مەردم کورد لە هۊرەو چۊ!

جیا لە یە وە مدووەیل تایبەتی هەم لە ناوێن خوەێان دژایەتی داشتن ک فرەتر مدووەیل دەرۊنی و کوومەڵایەتی دێرێد. لە میناک وە دی هاتن هەست بان وەرەو خوار دین بەشێگ لە کوردستان ک زۊتر جمیانە وە ئەو کەسەیلە ک وە مدووەیلێ وە جۊلە جۊل پسای هاتیان. ئێکەش دۊزەمەی ئەشیرە بازی و تایفە بازی بۊە. هەرکە ساز خوەێ کووک کرد و نەتۊەنستن وە یەی هارموونی بڕەسن.

ئەمان چەن ساڵە چمان وەر چەو گشت وا بۊە، چمان ڕەسینەسەو ک مدوو ئەو ئاژاوە خستنە چە بۊە. ئێمڕوو چالاکەیل و لایەنگرەیل ڕاسگانی فرەتر لە یەکەوگرتن ئۊشن، کەسەیلێ ک هاتێ تا دۊەکە دژایەتی هزبی داشتن، ئێمڕوو دەس لە ئێ گەپە هێز دانە و تەنیا وە ئامانج سەرەکی نووڕن. هەرسەی لە ئێ ناوە بڕێگ هەن هێمان نەتۊەنستنە وە ئێ شێوە بڕەسن، مدووێ فرەتر گرژهەڵاتن و ئیدئۆلۆژی پارێزیە، وەنە ئەر ڕووژێگ لە چووڵی خوەێان هۊەردەو بوون ڕەسنەو ک تەنیا شێوە ئەڕای ڕەسین وە ئامانج سەرەکی، یەکەوگرتنە.

لە ئێ ناوە ڕووژهەڵات کوردستان ئێ دەرفەتە دێرێد تا ئاڵادار ئێ یەکەوگرتنە بوود. هاتێ لە باوەڕ ئەودۊای بەشەیل کوردستان، لە مژار نەتەوەخوازی و پێناسەپارێزی، ڕووژهەڵات مەنۊدە جیا! هەرسەی هاتێ ئێ بەشە لە کوردستان وە جۊلە جۊل هاتۊن، ئەمان وە دەس پڕ هاتنە، هاتنە ک بۊشن تەنیا ڕێ ئەڕای سەرکەفتن نیشتمان کورد، یەکەوگرتنە.

چۊن مەردم لە ڕووژهەڵات ناوێن کەمتر دەرگیر جەنگ هزبی بۊنە، سە تۊەنستنە وە ئێ مەرجە بڕەسن و ئێسە توان لە نیشتمان کورد ئێ جمشتە بخەنەو ڕێ، جمشت “رووژهەڵاتن لە یەکەوگرتن”، هاتنە تا وە گشت کەسەیلێ ک قەڵبێان ئەڕای کوردستان تەپێد بۊشن ک ڕێکار هالە یەکەوگرتن.

جیا لە یە هەر ئەو جوورە ک دیاریە، ڕووژهەڵات کوردستان ئێسە دەرگیر خەبات وەل دەسەڵات فاشیستی ئسڵامی و پەهلوی هەم بۊە. یەکێان ک ئێسە هالە ناوەند دەرەقەت ئێران و ئەو یەکی هەم وە بانگەوازی و بنگەیل پرۆپاگاندایی کووشێد تا خوەێ بکەێدە خاوەن سەرهەڵدان لە ئێران.

دەسەڵات ئسڵامی ک ڕەسیەسە ڕووژەیل ئاخر خوەێ و پیلانێ ک جەهان ئەڕای دێرێد تا ئاستێگ دیاریە. ئەمان دەسەی پەهلەوی ک هێوای دەسەڵات دێرێد، چەنە دەسەڵات ئسڵامی دژایەتی خوەی وەل کوردستانا نیشان داس. سە هەر کوردێگ وەل ئێ دەسەوە یەکەوگرتن داشتوود وە دڵنیاوە خسارێ ئەڕای گشت نەتەوەس. دەسەی ک تەنانەت وەل ناوەڕووک “ژن، ژیان، ئازادی” هەم گیچەڵ داشت و هەر یەک ڕووژیش دەوام ناورد و زۊزی، “مەرد، مەیهەن، ئابادی”، وە دی هاورد تا بۊشێد هێمان فرە مەنێسەو ک بڕەسنەو “ژن، ژیان، ئازادی” یانێ چوە و پیەک خەبات لە ڕووژهەڵات ناوێن وە چ ماناس!

دیاریە ک گشت نەتەوە توان لە شەڕ دەسەڵات ئسڵامی لە ڕووژهەڵات ناوێن ڕەها بوون، لە ئێ باوەتیە هاوڕێ هەن، ئەمان یەگ لە ئێ چاڵە بکەفنە ئەو چاڵ، دۊر لە زانستە.

ئێسە لە ئێ دەرفەتە گشت لە ڕووژهەڵات کوردستان پسای وەل دو ڕزارەو خەبات کەن، سە ئەر گشت دەسەیل و حزبەیل کوردی دەسمیەت نێەن و وە یەکەوگرتن نەڕەسن، یەکە یەکە لەنوو کەفیمنە پەراوێز و تەنانەت سەرکوت بۊمن. ئێ جوور نیە ک ئەر یەکێ لە ئیمە چێ وەرەو دەسەڵات ئێمڕوو یا سوو، دی ئاکام ئەو کەسە و لایەنگرێ وەرەو خاسی چوود، نە! یە لە نەزانستنە، لە سەرشێتیە، تەنانەت لە ناچارییش نەبایس ئێ هەڵکەفتە پێش باێد.

جیا لە یە بێگومان مەردم هانە شوون ژیان ڕواڵەتی و ئەر کەسێ پیلانێگ ئەڕاێان داشتوود ک لە تووێ ژیان خاس و ئازاد وەل ئابووری پڕهاز هاتۊد، بێ یەگ دپیەکەو بکەن لە شوونێ چن. سە ڕێکار ها لە یە ک مەردم لە ئێ شێوە ئاگاوە بوون، وەپێان بۊشیەێد ک خومەینی هەم هەر وە ئێ شێوە هات، تواس ئێران ک هۊچ، جەهان بکەێدە بهەشت و مەردم وەرەو مرووڤایەتی بوەێد! ئەمان جهانێگ وە ئازا ئاکامێ خاس دیە، سە تەنیا وە مدوو قسیەیل ڕەنگین دی نەبایس گووڵ کەسێگ بخوەن.

پیشینەی بنەماڵەی پەهلوی دیاریە، کەسێ ک مێژگ ڕامیاری درس هساوی نێاشت، وەنە یەک مانگ وەرجە سەرهەڵدان مەردم نەهەێوای، یەگ ئۊشن وە فکر مەردم بۊە و نەتواسێە کەس بکوشیەێد، پەڵپ درووکانیە. پاتشای هەر نیشتمانێ لەوای باوگ ئەو ماڵەسە چۊن ئێ دەرەقەتە دریاسە پێ، هەنای بڕێگ تیەنە دەسدریژی وە ئەو ماڵە، وە مناڵەگانێ نیەۊشێد، من چم تا ئیوە خسار نەۊنین! دی خسار لە یە بانتر، نزیک پەنجیا ساڵە پسای وەل کوشیان و دزی و دەسدریژیەو ژیەیم؟ چەن ساڵ تر بڕیارە وە یەی نەتەوە دەسدریژی بوود تا بڕەسنەو ئێ بنەماڵە نە هەر ئەڕای کورد، ئەڕای هۊچ نەتەوەێگ کار خاسێگ پێش نیەوەێد. ئێرانیەیل خوەشی خوەێ و باوگێ شێواننە و ئێسە تا خوەشی یەکە وە یەکەی ئێرانیەیل نەشێونێد وێڵکەر نیە، لە شێوەی دیاریە هەر ئەڕای یە هاتێە، وەنە هەرچێ نووڕیمنە پێەو نە پیلانەیلێ و نە شێوەی خەباتێ و نە چۊزمان و ئەدەبیات و ڕەفتار لاینگەرەیلێ وە هەر چشتێ خوەێد بێجلە پاتشا.

بنگەیل بانگەوازی ئێ دەسە فرە پڕهازە، تیەن وە نیشان دان چەن ژن لۊەت و چەن کاوارە و هەڵسەنگانن نرخ خوراک و داشتەمەنی، کڵاو نەنە سەر مەردم. دی کەس نیەپرسێد ک ئایا گشت مەردم ئێران لەێوا ژیانە؟ لوڕێ ک زەمانێگ دەوڵەمەن ترین ئایەمەیل ئێ گوڵەشوونە بۊنە، ئڕا بۊنە لوڕ پاپەتی؟ ئایا چیمنە سەرهاتێ بخوەنیم؟ ئڕا مەردم لەک و کەڵهۆڕ و گووران ک خاوەن نیشتمان و دەسەڵات بۊن، کەفتە ئێ دۊزەمە ک سەد ساڵە شار وە شار هانە منەی تیکەێگ نان؟

قسیەیل و وینەیل ڕەنگین ئەڕای کەسێ وە ژیان ڕەنگین نیەود. جیا لە یە ئڕا یەک بنەماڵە بتواێد ئەڕای یەک نەتەوە چارەنۊس دیاری بکەێد؟ هەر بۊشیم خاسترین بنەماڵەی دنیایش بوون، دی سەردەم ئێ گەپەیەلە لاچێە، ئێسە سەردەم ترەکە. نەتەوەێگ یەک بنەماڵە بنەێدە ناوەند دەسەڵات، هەر هات و یە سوو شێت بۊ، لەنوو بکەفنە ئاژاوە؟ لە ڕاس نەخوەشن؟ مازۆخیزم دێرن لەنوو ئێ دۊزە ئەڕای خوەێان درس بکەن؟ هەر هات و خوەێ خاس، مناڵێ بیس ساڵ تر جنخوو داشت لەنوو ڕمیا کووڵ مەردم! ڕزار پاتشایی هەر وە مدوو یە لە جەهان لاچێە، ئەوانەیشە ک دۊنین هەن، لەوای مۆزەس، مەردم چن نووڕنە پێان دەرس ئبرەت گرن، وەنە دەسەڵاتێگ نەێرن، ئمپراتۆر ژاپۆن تا ئێسە کی دیەسەێ؟ هۊچکەس، چۊن ئێ شێوە لاچێە! مەردم توان لە شەڕ بنەماڵەی خامنەیی و چەن بنەماڵە لە دەورێ ڕەهەت بوون، خوەێان بخەنە باوش بنەماڵەی ترەک ک چوە بوود؟ بنیشیمن لە بانێ هۊردەو بۊمن، ئێ کارەساتە پۊکە، تیتاڵە، چارەنۊس مەردم تەنیا بایەس لە ژێر دەسەڵات قانوون زانستی و وەڕووژ بوود ک ماف گشت مەردم لە تووێ هاتێە.

سە ئاگا کردن مەردم فرەیش دژوار نیە ئەر وە دروسی ڕخنە بگریەێد و ڕێ خەبات وە دروسی پێش بچوود تا هەم لە شەڕ دەسەڵات فاشیستی ئسڵامی بکەفنە لا و هەم بتۊەنن بڕەسنە ئاکامێ ک هەمیشە لە شوونێ بۊنە.

چ بڕەسیمنە ژیان دمۆکراتیک لە ڕووژهەڵات ناوێن، و چ وە دی هاتن نیشتمان کوردستان، ئەڕای نەتەوەیل تریش خاسە، ڕووژهەڵات ناوێن هارامەو بوود، لە ئێ ئاژاوە دەرتیەیم. ئێمڕوو کورد جەنگێگ وەل نەتەوەیل ترا نەیرێد، تەنیا جەنگ کورد وەل دەسەڵاتدارەیلە ک کووشن ئێ جەنگە بخەنەو ڕێ. کووشن نەتەوەی کورد سەرکوت بکەن و دیاریە هەر نەتەوەیگ خوازیار ئێ شێوە بوود، خەڵک کوردیش وەلێا دەرکەفن و وە هەر شێوەی ک بتۊەنن لە ماف خوەێان پاڵپشتی کەن، هەرکە وە یە شک دێرێد بچوود مێژوو کورد بخوەنێد. هەرکەیش وەل شێوەی ژیان دمۆکراتیک هاوڕێ بوود و ماف گشت مەردم لە بێز چەو داشتوود، دیاریە دووسە و وەلێا هاوڕایم.

سە مەردم کورد بایەس وە هەر شێوەیگ بۊە ئاگاوە بوون. لە ئێ ڕێە، داشتن شەبەکەیل ماهوارەیی ک فکر کوردی لە پشتێ بوود فرە دەسمیەتدەرە، تەنانەت ئەر وە زوان فارسی گەپ بێەن. کوردەیل دەوڵەمەن تۊەنن شەبەکەێگ خاستر لە ئێران ئینترنەشناڵ بنەنەو (ناوێگیش ئەڕای بنریەێد ک هەم گشت نەتەوەیل لەلێ بڕەسنەو و هەم لە ئاست جەهانی بوود). سوو ک مەردم کورد بڕەسنە ماف خوەێان، ژاژ ئەوانیش تیەێدەو.

سە یەکەوگرتن گشت حزبەیل و دەسەیل تۊەنێد دەرەقەت بەێدە پێان. ئەڕای ماوەێگ لە گشت لایەنگرەیل، چ ئەوانەک ناوێگ دەر کردنە، چ نۊسەرن، چ چالاکن، توایم ک ئاژاوە نەخەن، ئێسە دەرفەت یەکەو گرتنە؛ دۊای وە ئاکام ڕەسین، تۊەنیم لەنوو دەسە دەسەوە بۊمن و هەرکە ئیدەی خوەێ بۊشێد، ئەمان ئێسە مەردم نەتەوە هانە بەرەێگ ک ئەر کارێگ کردن، خاس، ئەر نەکردن، دی دیاری نیە چە وە سەرێان باێد.

سە ئەر دڵسووزیم، ئەر لە شوون گیچەڵەیل تایبەتی نییمن، ئەر دەرۊن و زەین ئازاێگ دیریم، ئاگای مەردمەو بکەیم، یەکم دەسەڵات دوڕەیل ئسڵامی بایەس لاچوود، دوێم پرۆپاگاندای دەسەی پەهلەوی و پیەک ڕزار شاهی و دیکتاتۆری بایەس شیەو بوود تا لە یەک داچەکێد و سێیم یەکەوگرتن تا ڕەسین وە ئاکامێ ک هەوەجە پێ هەس، ژیان دمۆکراتیک لە ڕووژهەڵات ناوێن ئەڕای هەر نەتەوەێگ.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢٩ی ڕێبەندانی ٢٧٢٥ی کوردی

دادگەر، ئارکان(٢٠٢٦):رووژهەڵاتن لە یەکەوگرتن. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.