کێشمەکێشەی ئێران و ئەمریکا؛ لەنێوان مانەوەی ڕژێم، سازان و گۆڕانی سیاسی

(شیکردنەوەیەکی ستراتیژی لە هەڵبژاردەکانی کۆماری ئیسلامی و کاریگەرییەکانی لەسەر ئەمنییەتی ناوچەیی و ئابووریی جیهان)

١. پێشەکی
کێشمەکێشەی نێوان کۆماری ئیسلامیی ئێران و ئەمریکا تەنیا ناکۆکییەکی دیپلۆماسی یان سەربازی نییە؛ بەڵکو پێکدادانی دوو ئیرادەی ستراتیژییە کە هەریەکەیان هەوڵ دەدات بە بەکارهێنانی ئامرازەکانی فشار، ئەمنییەتی خۆی بپارێزێت و مەرجەکانی داهاتووی ناوچەکە دیاری بکات.
بەڵام، ئەم ململانێیە لە چوارچێوەی پەیوەندیی نێوان دوو دەوڵەتدا سنووردار نامێنێتەوە؛ چونکە ئەگەر کێشمەکێشەکە درێژە بکێشێت، کاریگەرییەکانی دەگاتە بازاڕەکانی وزە، ئابووریی جیهان، ئەمنییەتی دەریایی و ئارامیی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
لە ڕوانگەی شیکردنەوەی ستراتیژییەوە، پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە کام لایەن دەتوانێت زیانی زیاتر بە لایەنی بەرامبەر بگەیەنێت؛ بەڵکو ئەوەیە: کام لایەن دەتوانێت تێچووی کێشمەکێشەکە بۆ ماوەیەکی درێژتر بەرگە بگرێت، بەبێ ئەوەی بنەماکانی مانەوەی سیاسی و ئابووریی خۆی بخاتە مەترسییەوە؟
٢. دوو هەڵبژاردەی سەرەکیی کۆماری ئیسلامی
بە پێی ئەو ڕوانگەیەی کە ئامانجی سەرەکیی ڕژێمە سیاسییەکان پاراستنی دەسەڵات و بەردەوامیی سیستەمی حوکمڕانییە، دەتوانرێت بۆ کۆماری ئیسلامی دوو هەڵبژاردەی سەرەکی دیاری بکرێت؛ هەرچەندە لە کردەوەدا ڕێگای سێیەم، واتە بەردەوامبوون لە ململانێ و هەوڵدان بۆ دروستکردنی هاوسەنگییەکی نوێ، هەمیشە ئەگەری هەیە.
یەکەم: سازان و پاشەکشەی ستراتیژی
لەو سناریۆیەدا، دەسەڵاتدارانی ئێران بە مەبەستی پاراستنی بنەماکانی مانەوەی ڕژێم، ناچار دەبن لە هەندێک داواکاری و سیاسەتی پێشوویان پاشەکشە بکەن؛ لەوانە بەرنامە ناوکییەکە، ئاستی پیتاندنی ئۆرانیۆم، سیاسەتی مووشەکی، پەیوەندییەکانی لەگەڵ گرووپە چەکدارە هاوپەیمانەکان و شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەمنییەتی کەنداوی فارس.
ئەم سازانە بە پێی مەرجەکان دەتوانێت لە ئاستی تاکتیکی بمێنێتەوە یان ببێتە دەستپێکی گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە سیاسەتی دەرەوەی ئێران.
لە ڕووی سیاسییەوە، ڕژێم دەتوانێت ئەم پاشەکشەیە وەک هەڵبژاردنێکی عەقڵانی بۆ پاراستنی وڵات و بەردەوامیی دەسەڵات پیشان بدات؛ بەڵام لە هەمان کاتدا، ئەگەر لە ناوەوە وەک شکستی ئایدیۆلۆژی و ستراتیژی لێک بدرێتەوە، دەتوانێت دەسەڵاتی ڕەوایی و یەکگرتوویی ناو هێزەکانی دەسەڵاتیش لاواز بکات.
بۆیە، سازان بە خۆی بە مانای کۆتاییهاتنی کێشەکان نییە؛ بەڵکو ئەنجامەکەی پەیوەستە بەوەی ئایا ڕژێم دەتوانێت لەنێوان پاراستنی دەسەڵات، کەمکردنەوەی فشارە دەرەکییەکان و بەدەستهێنانەوەی متمانەی کۆمەڵگەدا هاوسەنگییەک دروست بکات یان نا.
دووەم: بەردەوامبوون لە بەرگری تا ئاستی مەترسیی تێکچوون
ئەگەر دەسەڵاتداران پاشەکشە بە شکستی سیاسی و ئایدیۆلۆژیک بزانن، لەوانەیە بەردەوامبوون لە بەرگری و زیادکردنی تێچووی کێشمەکێشەکە بۆ ئەمریکا بە ڕێگایەکی گونجاوتر بزانن.
لەو بارودۆخەدا، ئامرازەکانی فشار دەتوانن بریتی بن لە:
بەردەوامبوون لە توانای مووشەکی و بەرگریی سەربازی؛
بەکارهێنانی نفووزی ناوچەیی بۆ زیادکردنی تێچووی ڕووبەڕووبوونەوە؛
فشار لەسەر گواستنەوەی نەوت و گازی سروشتی؛
بەکارهێنانی هەڕەشە و کێشمەکێشەی درێژخایەن وەک ئامرازی چانەدانی.
بەڵام ئەم ستراتیژییە تێچووی خۆی هەیە. درێژەکێشانی فشارە ئابوورییەکان، کەمبوونەوەی داهاتی نەوت، لاوازبوونی توانای دارایی و زیادبوونی ناڕەزایەتیی کۆمەڵایەتی دەتوانن بنەماکانی مانەوەی ڕژێم بخەنە ژێر فشار.
لە لایەکی دیکەوە، فشارە دەرەکییەکان هەمیشە بە شێوەیەکی خۆکارانە نابنە هۆی ڕووخانی دەسەڵات؛ چونکە دامەزراوە ئەمنییەتییەکان، توانای کۆنترۆڵکردنی ناڕەزایەتی، یەکگرتوویی ناو هێزەکانی دەسەڵات و ئاستی ڕێکخراوەیی ئۆپۆزسیۆن ڕۆڵێکی گرنگ لە دیاریکردنی ئەنجامەکاندا دەگێڕن.
٣. تەقییە و عەقڵانییەتی مانەوەی دەسەڵات
لە مێژووی بیرکردنەوەی ئایینیی شیعەدا، تەقییە بە واتای شاراردنەوەی باوەڕ لە بارودۆخی ترس و مەترسی و بە مەبەستی پاراستنی ژیان و ئەمنییەت باس کراوە. بەڵام لە شیکردنەوەی سیاسییەوە، نابێت ئەم چەمکە بە شێوەیەکی سادە و یەکسان بە هەموو کردارەکانی کۆماری ئیسلامی بگوازرێتەوە.
ئەوەی لێرەدا گرنگە، جیاکردنەوەی نێوان تەقییە وەک چەمکێکی ئایینی و سیاسەتی سازان و پاشەکشە وەک ئامرازێکی سیاسییە.
دەسەڵاتێک کە لەگەڵ مەترسییەکی بوونی ڕووبەڕوو دەبێتەوە، لەوانەیە لە هەندێک ئامانجی ئایدیۆلۆژیک پاشەکشە بکات، بەبێ ئەوەی بە ڕاشکاوی بنەماکانی سیستەمی خۆی ڕەت بکاتەوە. ئەم ڕەفتارە لە زانستی سیاسی بە شێوەیەکی گشتی دەتوانرێت لە چوارچێوەی عەقڵانییەتی مانەوەی دەسەڵات و گونجاندنی ستراتیژییەوە لێک بدرێتەوە.

لەبەر ئەوە، گریمانەی ئەوەی کە کۆماری ئیسلامی لە کۆتاییدا سازان هەڵدەبژێرێت، گریمانەیەکی شیکارییە؛ نەک حوکمێکی دڵنیای مێژوویی. ئەم ئەنجامە پەیوەستە بە ئاستی فشار، مەرجەکانی ئەمریکا، هاوسەنگیی ناوخۆی دەسەڵات و ئەوەی سازان چەندە دەتوانێت بەردەوامیی ڕژێم بپارێزێت.
٤. گەرووی هورمز و سنوورەکانی بەرگەگرتنی ئابووریی جیهان
یەکێک لە گرنگترین کارتە ستراتیژییەکانی ئێران، شوێنی جوگرافییەکەی و توانای کاریگەریی دانان لەسەر گواستنەوەی وزە لە کەنداوی فارسە. گەرووی هورمز تەنیا ڕێڕەوێکی ناوچەیی نییە؛ بەڵکو بەشێکی گرنگە لە ژێرخانی وزەی جیهان.
بەپێی ڕاپۆرتەکانی ناوەندی توێژینەوەی پەرلەمانی بەریتانیا و ڕۆیتەرز لە ساڵی ٢٠٢٦، کێشمەکێشەی سەربازی و سنوورداربوونی هاتوچۆی کەشتییەکان لە هورمزدا کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر گواستنەوەی نەوت و گازی سروشتی و هاوسەنگیی بازاڕی وزە هەبووە.
بەڵام گرنگە لێرەدا جیاوازییەک بکرێت: بەرزبوونەوەی نرخی نەوت بە تەنیا بە مانای بەرژەوەندیی ستراتیژیی ئێران نییە. ئەگەر تێکچوونی گواستنەوەی وزە بەردەوام بێت، ئێرانیش لە ڕێگەی کەمبوونەوەی هەناردە، سنوورداربوونی داهات و زیادبوونی فشارە داراییەکانەوە زیانی پێدەگات.
لە هەمان کاتدا، وڵاتانی بەرهەمهێنەری وزە، وڵاتانی هاوردەکەر و کۆمپانیاکانی گواستنەوەی دەریایی ناچار دەبن خەرجییەکانی بیمە، گواستنەوە و دابینکردنی وزە زیاد بکەن. ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی تێچووی بەرهەمهێنان و گرانبوونی ژیان لە ژمارەیەکی زۆر لە وڵاتان.
بەم پێیە، گەرووی هورمز لە هەمان کاتدا هەم کارتێکی فشارە و هەم مەیدانێکە کە بەکارهێنانی درێژخایەنی دەتوانێت خودی بەکارهێنەرەکەش زیانمەند بکات.
٥. ئایا جیهان دەتوانێت تەنیا تەماشاکەر بێت؟
بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و ئەمنییەتییەکانی وڵاتانی جیهان وایان لێ دەکات کە نەتوانن بە ئاسانی بەرامبەر بە قەیرانێکی درێژخایەن لە گواستنەوەی وزەدا بێدەنگ بن.
بەڵام لە ڕووی زانستی سیاسییەوە، نابێت ئەم بەرژەوەندییە بە مانای ئەوە وەربگیرێت کە هەموو وڵاتان بە یەک شێوە و بە هەمان ئامراز وەڵام دەدەنەوە. هەندێک وڵات لە ڕێگەی دیپلۆماسی و ناوبژیوانییەوە هەوڵی چارەسەر دەدەن؛ هەندێکی دیکە لە ڕێگەی هاوکاریی ئەمنییەتی و سەربازی؛ و هەندێکیش لە ڕێگەی گۆڕینی سەرچاوەکانی دابینکردنی وزە و دروستکردنی ڕێڕەوی جێگرەوەوە.
هەروەها، بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا، وڵاتانی ئەورووپا، چین، هیندستان و وڵاتانی کەنداوی فارس لە هەموو خاڵێکدا یەکسان نین. ئەم جیاوازییە دەتوانێت هاوکاریی نێودەوڵەتی ئاڵۆز بکات و بڕیاری وڵاتان لەبارەی چۆنیەتیی کۆتاییهێنان بە کێشمەکێشەکەوە جیاواز بکات.
بۆیە، ئەوەی لە ڕووی ستراتیژییەوە چاوەڕوان دەکرێت، زیاتر زیادبوونی هەوڵەکان بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی قەیرانەکەیە، نەک ئەوەی بە دڵنیاییەوە بڵێین جیهان بە هەر تێچوویەک کۆتایی بە شەڕەکە دەهێنێت.
٦. سێ سناریۆ بۆ داهاتووی کێشمەکێشەکە
لەبەر ئاڵۆزیی بارودۆخەکە، باشترە لەبری پێشبینییەکی یەک‌ڕەهەندی، سێ سناریۆی سەرەکی لەبەرچاو بگیرێن:
سناریۆی یەکەم: سازانی سنووردار.
هەردوو لایەن لەسەر هەندێک بابەتی دیاریکراو ڕێک دەکەون، فشارەکانی سەر گواستنەوەی وزە کەم دەبنەوە و کێشمەکێشەکە بەرەو ئارامبوونەوە دەچێت؛ بەڵام ناکۆکییە بنەڕەتییەکان هەر دەمێننەوە.
سناریۆی دووەم: فەرسایشی درێژخایەن.
هیچ لایەنێک ئامادە نابێت لە ئامانجە سەرەکییەکانی خۆی پاشەکشە بکات. لە ئەنجامدا، فشارە ئابوورییەکان، هەڕەشەی سەربازی و کێشەی گواستنەوەی وزە بەردەوام دەبن، بەبێ ئەوەی چارەسەرێکی کۆتایی بەدەست بێت.
سناریۆی سێیەم: گۆڕانی ناوخۆیی و سیاسی.
کۆبوونەوەی فشارە دەرەکییەکان، کێشە ئابوورییەکان، ناڕەزایەتیی کۆمەڵایەتی و ناکۆکی لە ناو دەسەڵاتدا دەتوانێت ببێتە هۆی گۆڕانکارییەکی گرنگ لە سیستەمی حوکمڕانیدا. بەڵام ئەم گۆڕانکارییە دەتوانێت بە شێوەی ڕێککەوتنی ناوخۆیی، گۆڕینی سیاسەت، گۆڕینی ڕێبەری یان شێوەیەکی دیکە ڕووبدات؛ ڕووخانی تەواوی ڕژێم تەنیا یەکێکە لە ئەنجامە ئەگەرییەکان، نەک ئەنجامێکی حەتمی.
هەڵسەنگاندنی ئەم سناریۆیانە دەبێت بەردەوام لەسەر بنەمای زانیاریی نوێ بکرێتەوە؛ چونکە هەر گۆڕانکارییەک لە مەرجەکانی چانەدان، ئاستی فشارە سەربازییەکان یان هاوسەنگیی ناوخۆی ئێراندا دەتوانێت ئاراستەی کێشمەکێشەکە بگۆڕێت.
٧. کۆتایی: مانەوەی دەسەڵات یان پاراستنی بەرژەوەندیی گشتی؟
لە کۆتاییدا، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە ئایا دەسەڵاتدارانی ئێران ئامادەن بۆ پاراستنی سیستەمی سیاسیی خۆیان لە هەندێک ئامانجی ئایدیۆلۆژیک و ناوچەییدا پاشەکشە بکەن، یان بەردەوام دەبن لە ستراتیژیی بەرگریی پڕتێچوو، تەنانەت ئەگەر ئەو ستراتیژییە زیانی زیاتر بە ئابووری و کۆمەڵگەی ئێران بگەیەنێت.

لە ڕوانگەی شیکردنەوەی ستراتیژییەوە، سازان دەتوانێت ئامرازێک بێت بۆ پاراستنی دەسەڵات، هەروەها بەردەوامبوون لە بەرگریش دەتوانێت بە مەبەستی زیادکردنی توانای چانەدان بەکاربهێنرێت. بەڵام هیچ کام لەم دوو ڕێگایە بە تەنیا دڵنیایی نادات لەوەی کە ڕژێم دەتوانێت بە ئاسانی لە قەیرانەکە دەربچێت.
ئەوەی ڕوونە، درێژەکێشانی کێشمەکێشەکە تێچووی خۆی هەیە؛ لە ئێرانەوە تا وڵاتانی کەنداوی فارس و لە بازاڕەکانی وزەوە تا ئابووریی جیهان. بۆیە کەمکردنەوەی مەترسییەکانی شەڕ و گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی بەردەوام، لە ڕووی ئەمنییەتی و ئابوورییەوە بەرژەوەندییەکی گشتیی نێودەوڵەتییە.
بەڵام کۆتاییهێنان بە شەڕ بە هەر نرخێک، ئەگەر بە مانای پشتگوێخستنی ماف و ئەمنییەتی دانیشتووانی ناوچەکە بێت، خۆی ناتوانێت ببێتە بنەمای ئارامییەکی بەردەوام. چارەسەری درێژخایەن ئەوەیە کە نەک تەنیا گوللە و مووشەکەکان بوەستن، بەڵکو هۆکارە سیاسی و ئەمنییەکانی کێشمەکێشەکەش بەرەو چارەسەر ببرێن.
لە کۆتاییدا، ئەوەی چارەنووسی کێشمەکێشەکە دیاری دەکات تەنیا توانای سەربازیی هیچ کام لە دوو لایەنەکە نییە؛ بەڵکو هاوسەنگیی نێوان تێچووی بەردەوامبوون، توانای گونجاندن، یەکگرتوویی ناوخۆیی و ئامادەیی بۆ سازانە.
هاوڕێ