پاکستان و ئەفغانستان نموونەیەکی زیندوو لەوەی چۆن ئامرازەکانی نفووز دەبنە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نیشتمانی

لە ڕاستەوە بۆ چەپ : جێنڕال فەیسڵ ناسر، فەرماندە شەوالی نیزامپوور، عەبدولحەکیم شوجی، فەرماندە عەبدولغەنی ئاڵیپوور، جێنڕال وجدی ئەزیز، هەواڵگری سەربازیی پاکستان

لە پشتگیریی تاڵیبانەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی: ئایا ئیسلاماباد ئەمڕۆ باجی سیاسەتەکانی دوێنێی دەدات؟

ململانێی سەربازیی ڕوو لە زیادبوونی نێوان پاکستان و ئەفغانستان تەنها ناکۆکییەکی سنووری یان ڕووبەڕووبوونەوەیەکی کاتی لەگەڵ گرووپە چەکدارەکان نییە، بەڵکو قەیرانێکی قووڵتر لە شێوازی بیرکردنەوەی ستراتیژیی دەوڵەتان ئاشکرا دەکات. هەروەها دەرەنجامە دوورمەوداکانی ئەو سیاسەتانە دەخاتە ڕوو کە لەسەر بەکارهێنانی بزووتنەوە چەکدارەکان بۆ بەدیهێنانی ئامانجە سیاسی و ئەمنییەکان دامەزراون.

پاکستان، کە ناوی بۆ چەندین دەیە بە پشتگیری لە بزووتنەوەی تاڵیبانی ئەفغانستانەوە گرێ دراوە، ئەمڕۆ خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەو دەسەڵاتەدا دەبینێتەوە کە لە ساڵی ٢٠٢١ گەڕایەوە سەر حوکم لە کابول.

ئەمە دژایەتییەکی سەرنجڕاکێشە کە پێویستە لێی بوەستین؛ نەک بۆ ئەوەی هەموو بەرپرسیارێتییەکە بخەینە ئەستۆی یەک لایەن، بەڵکو بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن هاوپەیمانییە نائاسایییەکان دەتوانن ببنە سەرچاوەی هەڕەشە بۆ ئەو دەوڵەتانەی خۆیان بەشدارییان لە دروستکردنیاندا کردووە.

لێرەدا پرسیارێکی بنەڕەتی سەرهەڵدەدات: ئایا دەوڵەتێک دەتوانێت ئاسایشی نیشتمانیی خۆی لەسەر لاوازکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەتێکی دراوسێ بنیاد بنێت، پاشان چاوەڕوان بێت دەرەنجامەکانی ئەو سیاسەتە لە دەرەوەی سنوورەکانی خۆیدا بمێننەوە؟

لە دروستکردنی نفووزەوە بۆ لەدەستدانی کۆنترۆڵ

بۆ تێگەیشتن لە قەیرانی ئێستا، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ شەڕی ئەفغانستان دژی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٧٩، ئەو ململانێ ناوخۆیییانەی دواتر ڕوویان دا و سەرهەڵدانی بزووتنەوەی تاڵیبان لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوودا.

دامەزراوە ئەمنییەکانی پاکستان سەیری ئەفغانستانیان وەک ناوچەیەکی گرنگی ستراتیژی دەکرد، کە پەیوەندیی بە ئاسایشی سنوورە ڕۆژاوایییەکانیان و هاوسەنگیی هێز لەگەڵ هیندستانەوە هەبوو.

لەو چوارچێوەیەدا، پەیوەندی لەگەڵ بزووتنەوە ئیسلامییە چەکدارەکان بووە یەکێک لە ئامرازەکانی نفووزی پاکستان لە ئەفغانستان.

دوای دەستێوەردانی سەربازیی ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٠١ و ڕووخانی حوکمی تاڵیبان، بزووتنەوەکە درێژەی بە چالاکییە چەکدارییەکانی دا. لە هەمان کاتدا، ڕاپۆرت و شیکارییە نێودەوڵەتییەکان بەردەوامبوونی پەیوەندییەکانی تاڵیبان لەگەڵ هەندێک توخمی ناو دامەزراوە ئەمنییەکانی پاکستانییان تۆمار کردووە.

بەڵام گەڕانەوەی تاڵیبان بۆ دەسەڵات لە ئابی ٢٠٢١ ئەو سەقامگیرییەی بۆ ئیسلاماباد نەهێنا کە چاوەڕوانی دەکرد.

بەپێچەوانەوە، چالاکییەکانی بزووتنەوەی تاڵیبانی پاکستان، ناسراو بە «تەحریکی تاڵیبانی پاکستان»، زیادیان کرد. ئەم بزووتنەوەیە پڕۆژەیەکی سیاسیی چەکداری هەیە کە خودی دەوڵەتی پاکستان دەکاتە ئامانج.

ئیسـلاماباد دەسەڵاتدارانی ئەفغانی بەوە تۆمەتبار دەکات کە ڕێگە بە چەکدارانی ئەم بزووتنەوەیە دەدەن خاکی ئەفغانستان بۆ ڕێکخستنی هێرشەکان لەناو پاکستان بەکار بهێنن. لە بەرانبەردا، کابول ئەو تۆمەتانە ڕەت دەکاتەوە و پێی وایە توندوتیژی لەناو پاکستان بەرپرسیارێتییەکی ئەمنیی ناوخۆییی ئەو وڵاتەیە نەک لە ئەستووریی حکوومەتی تاڵیبان .

لەنێوان تۆمەتبارکردن و ڕەتکردنەوەدا، پەیوەندییەکان لە گرژیی سیاسییەوە گەیشتنە هێرشی ئاسمانی و پێکدادانی سنووری، تا گەیشتن بە هەڵکشانی فراوانی ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییەکان لە ساڵی ٢٠٢٦.

دژایەتیی سەرەکی لێرەدا تەنها گۆڕانی هاوپەیمانییەکان نییە، چونکە ئەمە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا شتێکی نامۆ نییە، بەڵکو ئەوەیە کە گرووپە چەکدارەکان، کاتێک بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان بەکار دەهێنرێن، دەتوانن دواتر ئامانجی سەربەخۆی خۆیان پەرە پێ بدەن؛ ئامانجگەلێک کە لەگەڵ بەرژەوەندیی پشتگیریکەرە پێشوویەکانیاندا ناکۆک بن.

ئایا پاکستان هەمان سیاسەتی پێشوو دووبارە دەکاتەوە؟

قەیرانی ئێستا پرسیار لەبارەی ئەو هەڵبژاردنانە دروست دەکات کە پاکستان لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ دەسەڵاتی تاڵیبانی ئەفغانستاندا ڕەنگە پەنایان بۆ ببات.

ئایا ئیسلاماباد بەرەو پێداچوونەوە بە سیاسەتی پێشووی خۆیدا دەڕوات، یان هەوڵ دەدات پەیوەندی لەگەڵ هێزە ئەفغانییەکانی دیکە دروست بکات بۆ دووبارە شێوەدانەوە بە هاوسەنگییە ناوخۆیییەکان؟

لەم چوارچێوەیەدا، زانیارییەکانی دراوە پاڵ سەرچاوە هەرێمییەکان، باسی کۆبوونەوەیەکی نهێنییان لە ئیسلاماباد لە ١٤ی تشرینی یەکەم کردووە، کە گوایە بەرپرسانی هەواڵگریی پاکستان و چەند فەرماندەیەکی پێشووی پێکهاتە چەکدارەکانی کۆمەڵگەی هەزارەی شیعە بەشدارییان تێدا کردووە، بە مەبەستی گفتوگۆ لەسەر ئەگەری دروستکردنی تۆڕەکانی نفووز لە باکووری ئەفغانستان.

بەڵام بەڵگەی سەربەخۆ و پێویست لەبەردەستدا نییە بۆ پشتڕاستکردنەوەی ڕوودانی ئەم کۆبوونەوەیە یان سروشتی ئەو گفتوگۆیانەی پێی دەدرێنە پاڵ. بۆیە نابێت ئەم زانیارییانە وەک ڕاستییەکی سەلمێنراو مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت.

لەگەڵ ئەوەشدا، لە ڕووی شیکارییەوە پرسیارێکی ڕەوا دەخەنە ڕوو: ئەگەر ڕوون ببێتەوە پاکستان بەرەو بەکارهێنانی گرووپە چەکدارە نوێیەکان لە ئەفغانستان دەڕوات، ئایا ئەمە ڕاستکردنەوەی ستراتیژیی پێشوویەتی، یان دووبارەکردنەوەی هەمان ڕێبازە بە ئامرازی جیاواز؟

گۆڕینی هاوپەیمانەکان بە مانای گۆڕینی سیاسەت نییە.

ئەگەر کێشەی بنەڕەتی بریتی بێت لەو باوەڕەی کە دەتوانرێت ئاسایشی دەوڵەتانی دراوسێ لە ڕێگەی تۆڕە چەکدارەکانی نفووزەوە بەڕێوە ببرێت، ئەوا گۆڕینی گرووپێک بە گرووپێکی دیکە ڕەنگە ببێتە هۆی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی قەیرانەکە، نەک چارەسەرکردنی.

هێڵی دیوراند: سنوورێک کە دوو دەوڵەت جیا دەکاتەوە، بەڵام پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان ناپچڕێنێت

ناکۆکیی نێوان ئەفغانستان و پاکستان تەنها لە پرسی تاڵیبانی پاکستاندا کورت نابێتەوە.

ناکۆکییەکی مێژوویی لەسەر هێڵی دیوراند هەیە، کە لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیادا دیاری کرا و ناوچەکانی دانیشتووانی پەشتوونی دابەش کرد؛ کۆمەڵگەگەلێک کە پەیوەندیی خێڵەکی، کۆمەڵایەتی و کولتووریی قووڵیان لە هەردوو لای سنوور هەیە.

لە کاتێکدا پاکستان ئەم هێڵە بە سنووری نێودەوڵەتیی خۆی دەزانێت، حکوومەتە یەک لەدوای یەکەکانی ئەفغانستان ڕەوایی کۆتاییی ئەو سنوورەیان بەتەواوی نەسەلماندووە، و ناکۆکییەکە دوای گەڕانەوەی تاڵیبان بۆ دەسەڵاتیش بەردەوام بووە.

ئەم بابەتە سنوورەکانی ڕێبازی تەنها ئەمنی ئاشکرا دەکات.

دەوڵەتان دەتوانن چاودێریی دەروازە سنوورییەکان توندتر بکەن، بەربەست دروست بکەن و هێزە سەربازییەکان جێگیر بکەن؛ بەڵام ناتوانن بە بڕیارێکی سەربازی پەیوەندییە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکان بسڕنەوە.

هەروەها سنووردارکردنی بازرگانی و هاتوچۆ، دوورخستنەوەی پەنابەران و ئۆپەراسیۆنە سەربازییە دووبارەبووەکان دەتوانن گرژیی نێوان کۆمەڵگە سنوورییەکان زیاد بکەن و ژینگەیەکی گونجاو بۆ گرووپە توندڕەوەکان دابین بکەن تا ئەندامگیری بکەن و نفووزیان فراوان بکەن.

بۆیە نابێت ئاسایشی سنوور لە گەشەپێدانی ئابووریی، پاراستنی هاووڵاتیانی مەدەنی، هاوکاریی نێوان دامەزراوەکان و چارەسەرکردنی ناکۆکییە مێژوویییەکان لە ڕێگەی سیاسی و دیپلۆماسییەوە جیا بکرێتەوە.

سەروەریی دەوڵەت و مافی بەرگری لە خۆ: سنووری بەکارهێنانی هێز لە کوێیە؟

پاکستان پشت بە مافی پاراستنی هاووڵاتیانی خۆی لە هێرشە چەکدارییەکان دەبەستێت؛ مافێک کە لە بنەڕەتدا ڕەوایە.

بەڵام یاسای نێودەوڵەتی جیاوازی دەکات لەنێوان مافی ئاسایش و یاساییبوونی ئەو ئامرازانەی بۆ بەدیهێنانی بەکار دەهێنرێن.

جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان، وەک بنەمایەکی گشتی، بەکارهێنانی هێز دژی یەکپارچەییی خاک یان سەربەخۆییی سیاسیی دەوڵەتان قەدەغە دەکات، لە هەمان کاتدا لە ماددەی ٥١ی مافی بەرگری لە خۆ لە کاتی ڕوودانی هێرشی چەکداریدا دەناسێت.

یاساییبوونی بەکارهێنانی هێز دژی گرووپە نادەوڵەتییەکان لەناو خاکی دەوڵەتێکی دیکەدا هێشتا جێگەی گفتوگۆی یاسایییە، بەتایبەتی سەبارەت بە مەرجەکانی پێویستی و هاوسەنگی، سروشتی هەڕەشەکە و بەرپرسیارێتیی ئەو دەوڵەتەی گرووپەکە لە خاکیدا هەیە.

لە بەرانبەردا، سەروەریی دەوڵەت بە مانای بەخشینی بێبەرپرسیارێتی بە دەسەڵاتدارانی ئەفغانستان نییە لە ئاست ئەو پابەندییە نێودەوڵەتییانەی پەیوەستن بە ڕێگریکردن لە چالاکییە چەکدارییە نایاسایییەکان کە لە خاکیانەوە دەست پێ دەکەن و ئاسایشی دراوسێکان دەخەنە مەترسییەوە.

ڕێزگرتن لە سەروەریی دەوڵەت و بەرپرسیارێتی لە ئاسایشی هەرێمی دوو بنەمای تەواوکەری یەکترن، و نابێت یەکێکیان بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەوی دیکە بەکار بهێنرێت.

گرنگتر لە هەموویان، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان، هەر ئامانجێکی ڕاگەیەنراویان هەبێت، دەبێت پابەندی ڕێساکانی یاسای نێودەوڵەتیی مرۆیی بن؛ لە پێش هەمووشیانەوە جیاکردنەوەی ئامانجە سەربازییەکان لە هاووڵاتیانی مەدەنی، ڕەچاوکردنی بنەمای هاوسەنگی و گرتنەبەری ڕێوشوێنی پێویست بۆ کەمکردنەوەی زیانەکانی سەر دانیشتووان.

ڕووبەڕووبوونەوەکانی ساڵی ٢٠٢٦ نیشانیان داوە کە هاووڵاتیانی مەدەنی باجێکی قورس دەدەن، لە کاتێکدا ئەفغانستان لە بنەڕەتدا ڕووبەڕووی قەیرانێکی قووڵی مرۆیی و ئابووریی بووەتەوە.

کاتێک هێزی سەربازی دەبێتە جێگرەوەی سیاسەت

ئەزموونی ئێستا ئاماژە بەوە دەکات کە هەڵکشانی شەڕ ڕەنگە دەستکەوتی تاکتیکی بەدەست بهێنێت، بەڵام بەدیهێنانی ئامانجە ستراتیژییە دوورمەوداکان مسۆگەر ناکات.

بۆردومانی ئاسمانی ڕەنگە شوێنێکی سەربازی وێران بکات، بەڵام بە پێویستی هۆکارەکانی توندڕەوی چارەسەر ناکات، متمانەی نێوان دوو دەوڵەت ناباتەوە و ناکۆکییە مێژوویییەکانی سنوور چارەسەر ناکات.

هەروەها بەردەوامبوونی ڕووبەڕووبوونەوەکان دەتوانێت گوتاری توندڕەوانە لە هەردوو لا بەهێز بکات، دەنگەکانی بانگەشەی گفتوگۆ لاواز بکات و گەیشتن بە ڕێککەوتنی سیاسی ئاڵۆزتر بکات.

مەترسیی ڕاستەقینە لێرەدایە کە هێزی سەربازی لە ئامرازێکی نائاسایییەوە ببێتە ئامرازی سەرەکی بۆ بەڕێوەبردنی پەیوەندییە دەرەکییەکان.

ئەو دەوڵەتەی بە شێوەیەکی زیادبوو پشت بە ڕێگریکردنی سەربازی دەبەستێت، ڕەنگە خۆی لەبەردەم کێشەیەکی بەردەوامدا ببینێتەوە: هەر ئۆپەراسیۆنێک وەڵامێک بەدوای خۆیدا دەهێنێت و هەر وەڵامێک دەرگایەکی نوێ بۆ هەڵکشانی گرژی دەکاتەوە.

ئەمە بە مانای پشتگوێخستنی هەڕەشە ئەمنییەکانی سەر پاکستان، یان کەمکردنەوەی بەرپرسیارێتیی دەسەڵاتدارانی ئەفغانستان لە کۆنترۆڵکردنی گرووپە چەکدارەکان نییە.

بەڵکو مانای ئەوەیە کە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ تیرۆریزم ناتوانێت بەشێوەیەکی بەردەوام سەرکەوتوو بێت، بەبێ چارەسەرکردنی ئەو بارودۆخە سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییانەی ڕێگە بە بەردەوامبوونی ڕێکخراوە چەکدارەکان دەدەن.

وانەگەلێک لە دەرەوەی سنوورەکانی پاکستان و ئەفغانستان

ئەوەی لەنێوان ئەم دوو وڵاتەدا ڕوو دەدات تەنها پرسێکی ناوخۆیی نییە، بەڵکو وانەیەکە بۆ ئەو دەوڵەتانەی ناوچە کە ڕاهاتوون گرووپە چەکدارەکان وەک ئامرازێکی کەم‌تێچوو بۆ بەدەستهێنانی نفووز ببینن.

دەستکەوتە سیاسییە کاتییەکان دەتوانن ببنە بارگرانییەکی ئەمنی کە بۆ چەندین دەیە بەردەوام بێت.

هەروەها لاوازکردنی دەوڵەتێکی دراوسێ بە پێویستی بە مانای بەهێزکردنی ئاسایشی دەوڵەتەکەی دیکە نییە، چونکە داڕمانی دامەزراوەکان، بڵاوبوونەوەی چەک و پاشەکشەی ئابووریی دەتوانن هەڕەشەیەکی بەردەوامی سنووربەزێن دروست بکەن.

گرنگترین وانە ئەوەیە کە ئاسایشی نیشتمانی تەنها بە هەبوونی سوپایەکی بەهێز یان دەزگای هەواڵگریی کاریگەر بەدی نایەت، بەڵکو پێویستی بە دیدێکی سیاسی هەیە کە تێ بگات سەقامگیریی دراوسێکان بەشێکە لە سەقامگیریی نیشتمانی.

لە جیهانێکدا کە هەڕەشە ئەمنی، ئابووریی و مرۆیییەکان تێکەڵ بوون، سنوورەکان بە تەنها چی تر ناتوانن دەوڵەتان لە دەرەنجامەکانی سیاسەتی دەرەکیی خۆیان بپارێزن.

کۆتایی: ئایا دەوڵەتان لە هەڵەکانیان فێر دەبن؟

ململانێی نێوان پاکستان و ئەفغانستان جارێکی دیکە پرسیارێکی کۆنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دەخاتە ڕوو: ئایا دەتوانرێت سەقامگیری لە ڕێگەی بەڕێوەبردنی ئاژاوە لە دەرەوەی سنوورەکانەوە بنیاد بنرێت؟

ئەگەر پاکستان هەوڵی پاراستنی ئاسایشی نیشتمانیی خۆی دەدات، ئەوا ئاستەنگیی ڕاستەقینە تەنها لە توانای ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ تاڵیبانی پاکستان یان گوشارخستنە سەر کابولدا نییە، بەڵکو لە پێداچوونەوە بەو بنەما ستراتیژییانەدایە کە بۆ چەندین دەیە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەفغانستانیان دیاری کردووە.

لە بەرانبەردا، بەرپرسیارێتیی دەسەڵاتدارانی ئەفغانستان تەنها لە بەرگریکردن لە سەروەریی وڵاتەکەیاندا کورت نابێتەوە، بەڵکو کارکردن بۆ ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی خاکیان بۆ هەڕەشەکردنە سەر ئاسایشی دەوڵەتانی دراوسێ و پاراستنی دانیشتووان لە دەرەنجامەکانی ململانێیەکەش دەگرێتەوە.

دەوڵەتی بەهێز ئەو دەوڵەتە نییە کە بتوانێت لە ڕێگەی گرووپە چەکدارەکانەوە کاریگەری لەسەر چارەنووسی دراوسێیەکانی دابنێت، بەڵکو ئەو دەوڵەتەیە کە بتوانێت گەلەکەی بپارێزێت و پەیوەندییەکی سەقامگیر لەسەر بنەمای یاسا و بەرژەوەندیی هاوبەش بنیاد بنێت.

ئەو پرسیارەی دەبێت هەمیشە لەبەردەم بڕیاردەرانی ناوچەکەدا بمێنێتەوە ئەمەیە: ئایا لە هەڵەکانی ڕابردوو فێر دەبین، یان تەنها ئامراز و ناوەکان دەگۆڕین و لە هەمان کاتدا بەردەوام دەبین لە دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەمان قەیرانەکان؟

دەربارەی نووسەر

کاوە عومەر خۆشناو، پسپۆڕی بواری یاسای نێودەوڵەتی، یاسای تاوانی نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤە. بڕوانامەی ماستەری لە یاسای ئۆپەراسیۆنە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆی بەرگریی سوید، و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە یاسا لە زانکۆی ڤاڵی دێ مەکسیکۆ بەدەست هێناوە.

هەروەها دیپلۆمی لە یاسای مافەکانی مرۆڤ لە دادگای باڵای مەکسیکۆ، و دیپلۆمێکی لەبارەی ڕۆڵی ڕێکخراوە ناحکوومییەکان لە کۆمەڵگەدا، لە چوارچێوەی ئەجێندای ٢٠٣٠ی نەتەوە یەکگرتووەکان، بە پشتگیریی نووسینگەی باڵای مافەکانی مرۆڤ لە مەکسیکۆ و ئەنجومەنی پیرانی مەکسیکۆ بەدەست هێناوە.

خاوەنی ئەزموونە لە کاری حکوومی و چاودێریکردنی سەربەخۆی تاوانەکانی جەنگ و پێشێلکارییەکانی یاسای نێودەوڵەتیی مرۆیی.