لە پاش هەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ز، زۆرێک لە توێژەرانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان پێیان وابوو کە جیهان بە سەرکردایەتیی ئەمریکا بەرەو قۆناغێکی تاک‌جەمسەری ڕۆیشتووە.
بەڵام گۆڕانکارییەکانی دوو دەیەی ڕابردوو، لە گەشەی خێرای ئابووریی چین و بووژانەوەی پێگەی ڕووسیاوە بگرە تاوەکو زیادبوونی کێشەی هێزە ناوچەییەکان و سەرهەڵدانی هاوپەیمانییە نوێیەکان، ئەم پرسیارەی لە هەموو کاتێک زیاتر هێناوەتە پێشەوە: ئایا جیهان بەرەو سەردەمی نەزمێکی چەندجەمسەری هەنگاو دەنێت، یان هێشتا لە چوارچێوەی نەزمێکی تاک‌جەمسەری بە ڕووکەشێکی جیاوازدا دەجووڵێت؟
وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە تەنها باسێکی ئەکادیمی نییە؛ بەڵکو داهاتووی ئابووریی جیهانی، ئاسایشی نێودەوڵەتی، دیپلۆماسی، جەنگەکان، تەکنەلۆژیا و تەنانەت لەسەر ژیانی ڕۆژانەی گەلان کاریگەر دادەنێت.

١. شیکاری لە ڕوانگەی ڕێبازی واقعگەرایی
تیۆریسێنەکانی وەک هانس مۆرگنتا، کنێنت واڵتز و جان مێرشایمەر پێیان وایە کە سیاسەتی نێودەوڵەتی لە کۆتاییدا لە دەوری هێز فۆرم دەگرێت.
لەم ڕوانگەیەوە، ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین بریتییە لە گەڕانەوەی ڕکابەریی هێزە گەورەکان؛ ڕکابەرییەک کە ئیتر تەنها لە مەیدانی سەربازیدا کۆتایی نایەت، بەڵکوو تەکنەلۆژیا، ئابووری، وزە و تەنانەت فەزای سایبەریش دەگرێتەوە.
گەشەی خێرای ئابووریی چین
بووژانەوەی هێزی سەربازیی ڕووسیا
زیادبوونی ڕۆڵی هیندستان
هێزگرتنی یاریزانە ناوچەییەکان وەک تورکیا، عەرەبستان و بەڕازیل
ئەمانە هەموویان نیشانەی ئەوەن کە پێکهاتەی هێزی جیهانی بەراورد بە دەیەی ١٩٩٠ز هاوسەنگتر بووەتەوە. لە دیدی واقعگەرایانەوە، جیهان لە ڕێگەی دابەشکردنەوەی هێزدایە.
واقعگەرایان بڕوایان وایە کە لە سیستمی نێودەوڵەتیدا هیچ دەسەڵاتێکی باڵا بۆ مسۆگەرکردنی ئاسایشی دەوڵەتەکان نییە؛ هەر بۆیە وڵاتان ناچارن بۆ پاراستنی بوون و بەرژەوەندییەکانیان، هێزی نیشتمانیی خۆیان زیاد بکەن. لەم ڕوانگەیەوە، ڕکابەریی فراوانبووی ئەمریکا و چین، زیادکردنی بودجەی سەربازی، پەرەپێدانی بەرگریی ئەتۆمی، پێکهێنانی هاوپەیمانییە ئەمنییەکان و ڕکابەری لەسەر تەکنەلۆژیا ستراتیژییەکان، نە دیاردەیەکی کاتی، بەڵکو دەرئەنجامی سروشتیی هەوڵی وڵاتان بۆ زیادکردنی هێز و دابینکردنی ئاسایشی خۆیانە.

٢. شیکاری لە ڕوانگەی لیبرالەکانەوە:
ئەم دیدگایە پێی وایە کە تەنانەت ئەگەر هێز لە نێوان یاریزانی زیاتردا دابەش ببێت، جیهان هێشتا پێویستی بە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان دەبێت.
نەتەوە یەکگرتووەکان
سندوقی نێودەوڵەتیی پووڵ (IMF)
بانکی جیهانی
ڕێکخراوی جیهانیی بازرگانی
کۆمەڵەی ٢٠ (G20)
بریکس (BRICS)
ڕێکخراوی هاوکاریی شانگهای
لەو ڕوانگەیەوە، ڕکابەریی هێزەکان بەو مانایە نییە کە سیستمی ئێستا داڕماوە، بەڵکو لەوانەیە چاکسازیکردن لە ڕێساکانی یارییەکە و دروستبوونی دامەزراوەی نوێ بێنێتە ئاراوە.
سەرەڕای چڕبوونەوەی کێبڕکێ لە نێوان هێزەکاندا، گرێدراوی دوولایەنەی ئابووری و دامەزراوەیی وای کردووە کە هیچ وڵاتێک نەتوانێت بە تەنها سیستمی نێودەوڵەتی بەڕێوە ببات. تەنانەت ڕکابەرە ژئۆپۆلیتیکییەکانیش لە بابەتەکانی وەک بازرگانی، گۆڕانی کەشوهەوا، ئاسایشی وزە، تەندروستیی جیهانی و سەقامگیریی دارایی، ناچارن هاوکاری یەکتر بکەن. لەم ڕوانگەیەوە، داهاتووی نەزمی جیهانی لەسەر بنەمای لەناوبردنی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای چاکسازی، پێناسەکردنەوە و زیادبوونی ڕۆڵی دامەزراوە نوێیەکان وەک بریکس و شانگهای بنیات دەنرێت.

٣. شیکاری لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتی:
هزرڤانانی کۆمەڵایەتی پێیان وایە هێز تەنها مووشەک، کەشتیی جەنگی و ئابووری نییە.
ئەمڕۆ گێڕانەوەکان، ڕاگەیاندنەکان، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، زیرەکیی دەستکرد، فەرهەنگ و ڕای گشتیش بەشێک لە هێزی نیشتمانین.
بەم هۆیەوە، ڕکابەریی نێوان هێزەکان ئیتر تەنها جەنگی سەختی کۆن نییە؛ بەڵکو جەنگی گێڕانەوەکان، جەنگی زانستی و ڕکابەریی لەسەر مێشکی مرۆڤەکانە و وەک مەیدانی سەرەکی هەژمار دەکرێت. تیۆریستەکان باوەڕیان وایە تێگەیشتنی دەوڵەتەکان لە یەکتر، هەندێک جار هێندەی توانای سەربازی گرنگە. لەوانەیە دوو وڵات لە ڕووی توانا سەربازییەوە لە یەک بچن، بەڵام ئەگەر یەکتر بە هەڕەشە یان هاوبەشی ستراتیژی ببینن، ڕەفتاریان تەواو جیاواز دەبێت. هەر بۆیە دیپلۆماسیی گشتی، ڕاگەیاندنی جیهانی، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، دروستکردنی گێڕانەوە و تەنانەت وێنەی نێودەوڵەتیی وڵاتان بوونەتە ئامراز بۆ بەرهەمهێنانی هێز و ڕکابەری لەسەر «تێگەیشتنی جیهانی» بەشێکی گرنگی سیاسەتی نێودەوڵەتیی ئەمڕۆ پێکدەهێنێت.

٤. شیکاریی ژئۆپۆلیتیکی
لە دیدی ژئۆپۆلیتیکەوە، داهاتووی جیهان لەسەر جوگرافیا یەکلا دەبێتەوە.
ڕکابەری لەسەر:
تەنگەی هورمز
باب ئەلمەندەب
کەناڵی سوێز
دەریای باشووری چین
جەمسەری باکوور
کۆڕیدۆری باکوور – باشوور

دەستپێشخەریی «پشتێنە و ڕێگا»ی چین (ڕێگای ئاوریشم)
ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە جوگرافیا هێشتا یەکێک لە گرنگترین سەرچاوەکانی هێزە.
هەر وڵاتێک دەسەڵاتی زیاتری بەسەر ڕێڕەوەکانی بازرگانی، وزە و ترانزیتدا هەبێت، ڕۆڵێکی دیارتر لە نەزمی داهاتوودا دەگێڕێت. گۆڕانکارییەکانی ساڵانی ڕابردوو ئەوەیان سەلماندووە کە جوگرافیا نەک تەنها گرنگیی خۆی لەدەست نەداوە، بەڵکو بەهۆی ڕکابەری لەسەر کۆڕیدۆرەکانی ترانزیت، هێڵەکانی گواستنەوەی وزە و تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکانەوە، گرنگییەکەی لە جاران زیاتر بووە. کۆنتڕۆڵکردن یان دەستگەیشتن بە تەنگە دەریاییەکان، ڕێڕەوی هێڵی شەمەندەفەر و ڕێگا سەرەکییەکانی بازرگانی، کاریگەریی ڕاستەوخۆ لەسەر ئابووری، ئاسایش و نفوزی سیاسیی وڵاتان دروست دەکات. هەر بۆیە ڕکابەریی ژئۆپۆلیتیکیی ئەمڕۆ زیاتر لەوەی لەسەر داگیرکردنی خاک چڕ بووبێتەوە، لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی ڕێڕەو و تۆڕە پەیوەندییە جیهانییەکان چڕ بووەتەوە.

٥. شیکاریی ستراتیژی
ڕکابەریی سەدەی بیست و یەکەم ئیتر تەنها سەربازی نییە.
هێزی ڕاستەقینەی ئەمڕۆ لە ناو ئەم پێکهاتانەدا کۆبووەتەوە:
تەکنەلۆژیا و زیرەکیی دەستکرد
ئاسایشی سایبەری
فەزا و مانگی دەسکرد
تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکان
ئابووری و زنجیرەی دابینکردن
وزە
دیپلۆماسی و هاوپەیمانێتی
ئەو وڵاتە سەرکەوتوو دەبێت کە بتوانێت ئەم توخمانە وەک هێزێکی نیشتمانیی یەکگرتوو لێبکات.
لە سەدەی بیست و یەکەمدا، چەمکی هێزی نیشتمانی لە نموونەیەکی سەربازیی ڕووتەوە بۆ نموونەیەکی فرەڕەهەند گۆڕدراوە. ئەو وڵاتەی کە بتوانێت توانا ئابوورییەکان، داهێنانی تەکنەلۆژی، ئاسایشی سایبەری، سەرمایەی مرۆیی، دیپلۆماسی و بەرگریی بپارێزێت و پێکەوە گەشەیان پێبدات، سوودی ستراتیژیی زیاتری دەبێت. بەم هۆیەوە ڕکابەریی هێزە گەورەکان زیاتر لەوەی لەسەر ژمارەی چەک و چۆڵ بێت، لەسەر خێرایی داهێنان، بەرگریی ئابووری و توانای بەڕێوەبردنی قەیرانە ئاڵۆزەکان بنیاد نراوە.
شیکاریی جەنگی ئێران لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل
لە ژێر ڕۆشنایی ئەم بنەما تیۆری و ستراتیژییانەی سەرەوەدا، ململانێ و جەنگی ئێستای نێوان ئێران لە لایەک و ئەمریکا و ئیسرائیل لە لایەکی ترەوە، تەنها کێشەیەکی ناوچەیی بچووک نییە، بەڵکو بەشێکە لە گۆڕەپانی گەورەتری گوزەری سیستمی نێودەوڵەتی بەرەو نەزمێکی چەندجەمسەری.
١. لە ڕوانگەی واقعگەراییەوە: واقعگەرایان ئەم جەنگە وەکو ڕکابەرییەکی سەرخەت بۆ پاراستنی نفوزی ناوچەیی و ئاسایشی نەتەوەیی دەبینن. لە نەبوونی دەسەڵاتێکی جیهانیی سەربەخۆدا بۆ پاراستنی هاوسەنگی، ئیسرائیل (بە پشتیوانیی ئەمریکا) هەوڵ دەدات پێگەی ئەمنی و سەربازیی خۆی بسەپێنێت و بەر بە هەڵکشانی نفوزی ئێران بگرێت. لە بەرامبەردا، ئێران پشت بە چەمکی «بەرگریی پێشوەختە» و تۆڕە هاوپەیمانەکانی (مێحوری موقاوەمە) دەبەستێت بۆ ئەوەی ڕکابەرەکانی لە سنوورەکانی خۆی دوور بخاتەوە و بەرگری لە خۆی بکات. ئەمە تێکهەڵکێشێکی کلاسیکی کێبڕکێی دەسەڵات لە بۆشایی نەبوونی حوکمڕانییەکی جیهانیی یەکگرتوودایە.
٢. لە ڕوانگەی ژئۆپۆلیتیکییەوە: ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت کەنداو و دەریای سوور، یەکێک لە گرنگترین «ڕێرەوەکانیان» دەمارە سەرەکییەکانی جوغرافیای ئابووریی جیهان (تەنگەی هورمز)ە. ململانێی نێوان ئەمریکا-ئیسرائیل و ئێران، ڕکابەریی لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی هێڵەکانی وزە و ڕێڕەوی دەریاییە کە دەتوانێت تەواوی بازرگانیی جیهانی بوەستێنێت. ئەمریکا وەک هەوڵێک بۆ پاراستنی ڕێڕەوی جیهانی جووڵە دەکات، و ئێران وەک کارتی فشار جوغرافیای ئابووری بەکاردەهێنێت.
٣. لە ڕوانگەی ستراتیژییەوە: ئەم جەنگە تەنها مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن) نییە، بەڵکو جەنگی زیرەکیی دەستکرد، سیستمی بەرگریی پێشکەوتووی ئاسمانی (وەک ئایرۆن و ئارۆ)، و پێشێلکاریی سایبەرییە. ئیسرائیل و ئەمریکا پشت بە پێشکەوتوترین تەکنەلۆژیای سەربازی و سیخوڕی دەبەستن، لە بەرامبەردا ئێران پشت بە دروستکردنی کەرەستەی هەرزانتر و جەنگی ناهاوسەنگ دەبەستێت.
٤. لە ڕوانگەی بنیاتی و جەنگی ڕووداوەکانەوە: هەر لایەنێک هەوڵ دەدات «گێڕانەوەی» خۆی بەسەر جیهاندا بسەپێنێت. ئیسرائیل و ئەمریکا شەڕەکە وەک بەرگری لە «بەهای دیموکراسی و جیهانی ئازاد دژی تیرۆر» وێنە دەکەن، لە کاتێکدا ئێران و هاوپەیمانەکانی جەنگەکە وەکو «بەرەنگاربوونەوەی هەژموونی داگیرکاری و تاکجەمسەریی ئەمریکا» دەناسێنن. ئەم جەنگی گێڕانەوەیە، کاریگەری لەسەر ئاراستەی ڕای گشتیی جیهان و وڵاتانی تریش وەک چین و ڕووسیا هەیە کە لەم ململانێیەدا چاودێری لاوازبوون یان بەهێزبوونی پێگەی ئەمریکا دەکەن.

ئاکامگیریی گشتی بۆ ئەم جەنگە لە جیهانی چەندجەمسەریدَا:

سەرهەڵدانی نەزمی چەندجەمسەری وایکردووە کە وڵاتانی وەک چین و ڕووسیا بە شێوازێکی ناڕاستەوخۆ پشتگیریی سیاسەتی بەرەنگاربوونەوەی ئێران بکەن بۆ ئەوەی سەرنجی ئەمریکا لە ناوچەکانی تری جیهان (وەک تایوان و ئوکراینا) پەکخەن. لە بەرامبەردا، ئەمریکا و ئیسرائیل هەوڵ دەدەن بە لێدانی یەکبڕی و قورس، پێگەی خۆیان لە ناوچەکەدا مسۆگەر بکەن پێش ئەوەی تەواو دەسەڵاتی جیهانی بۆ چەندجەمسەرییەکی ڕه‌ها بگۆڕێت.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ٢١ی گەلاوێژی ٢٧٢٦ی کوردی

شاهۆ(٢٠٢٦): پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و گۆڕانی سیستمی جیهانی. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.