مۆدێرنیزاسیۆنی گەشەپێدان، بەرهەمی گۆڕانکارییە سیاسی-ئابوورییەکانی جیهانی ڕۆژاوا بوو کە دوای جەنگی جیهانیی دووەم، وەک بەرنامە و ڕێنماییەک بۆ چارەسەرکردنی ئازاری گەشەنەکردنی وڵاتە گەشەنەکردووەکان (بە گومانی وڵاتە ڕۆژاواییەکان) لەلایەن بیردۆزگەرانی ڕۆژاواوە پێناسە و نوسخە کرا. بێگومان ساڵانێک دواتر لەلایەن ڕەخنەگرانەوە، بەتایبەتی بیردۆزگەرانی ناسراو بە ڕێبازی دوای گەشەپێدان (Post-Development)، زۆربەی لایەنەکانی بوونناسی (Ontology)، شێوازناسی (Methodology) و زانستناسییەکەی (Epistemology) ڕەخنەی لێ گیرا. بە گشتی، تیۆریی مۆدێرنیزاسیۆن وەک تیۆرییەک پێناسە کراوە کە لەسەر بنەمای ئەوە، دەوڵەتەکان لە پرۆسەیەکی ڕێکخراو و لەژێر کاریگەریی بنەما و نۆرمە ڕۆژاواییەکاندا، دەگەنە ئاستەکانی پێشکەوتووتری گەشەپێدان. بیردۆزگەرانی نوێخوازی، تەماشایەکی دووانەییان (Dualistic view) بۆ کۆمەڵگەکان هەیە و بڕوایان وایە کە کۆمەڵگەکان یان کۆنەپەرستن یاخود مۆدێرنن. هەروەها تیۆریی نوێخوازی لەسەر ئەم گریمانەیە دامەزراوە کە هەموو کۆمەڵگەکان لە قۆناغێکی هاوشێوەدا بوون (ڕێبازی کۆن و شێوازی پێشوو / Traditional Stage) و لە کۆتاییدا، بە تێپەڕاندنی گۆڕانکارییە هاوشێوەکانی وڵاتە ڕۆژاواییەکان و لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی کولتوورییەوە (Cultural Diffusion)، وەک کۆمەڵگەی مۆدێرن دەردەکەون. بە دەربڕینێکی تر، هەر کاتێک وڵاتە کەمتر گەشەپێدراوەکان لە پەیوەندیدا لەگەڵ ڕۆژاوا دابن، ئیتر ناتوانن خۆیان لە جووڵە بەرەو نوێخوازی بپارێزن.

دەبێت بگوترێت مۆدێرنیزاسیۆن کۆمەڵێک بەرنامەی ئابووری، کۆمەڵایەتی، پیشەسازیبوون (Industrialization)، شارنشینی (Urbanization) و بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا لە ژیانی ڕۆژانەدایە کە دەتوانێت بۆ هەندێک کۆمەڵگە کە لە ڕوانگەی بیرکردنەوە و بەڕێوەبردنەوە ئامادەیی پێویستیان نییە، ئاکام و مەترسی لە بوارە جیاوازەکاندا لەگەڵ خۆیدا بێنێت؛ بەڵام لە ئێران و بەدوای ئەودا لە پارێزگای کرماشانیش، مۆدێرنیزاسیۆن یەکێک لە نموونە سەرەکییەکانی بابەتەکانی گەشەپێدان بووە کە بۆ ساڵانێکی زۆر لەلایەن دامەزراوەکانی جێبەجێکەری گەشەپێدانەوە (پارێزگاران و فەرمانداران) جێبەجێ و ئەنجام دروە. بە دەربڕینێکی تر، پارێزگای کرماشان بۆ ماوەیەکی درێژ شوێنێک بووە بۆ پڕۆژە تاقیکارییەکان لەگەڵ تاقیکردنەوە و هەڵەکردن (Trial and Error) لە کاروباری نوێخوازیدا. لەم ڕێگەیەوە و لە ڕوانگەی مێژووییەوە، لەگەڵ هاتنە سەرکاری حکوومەتی پەهلەوی، لە کرماشانیشدا هەندێک کرداری ئاوەدانی و چاکسازی وەک شارەوانیی نوێ و دامەزراندنی ڕێگای شۆسە دەستی پێ کرد. بێگومان بە شێوەیەکی فەرمی، بەرنامەڕێژیی گەشەپێدان لە ئێران لە ساڵی ١٣٢٥ەوە و بە ئامانجی بەهێزکردنی ژێرخانی پیشەسازی و ئاوەدانیی وڵات و بە دەربڕینێکی وردتر، بە مەبەستی مۆدێرنیزاسیۆن یان نوێخوازیی کۆمەڵگەی سەنتەری ئێران دەستی پێ کرد و لە دەیەکانی ٤٠ و ٥٠ی کۆچییدا بە جێبەجێکردنی شۆڕشی سپی (White Revolution) گەیشتە لوتکە. بەهەرحاڵ، کردارەکانی نوێخوازان لە ئێران کاریگەریی زۆریان لەسەر پارێزگای کرماشان هەبوو. لەم پارێزگایەدا بەردەوام ساختارەکانی سیاسی، ئابووری و کولتووری بەرەو جۆرێک نوێخوازیی ناکۆکیدروستکەر ڕۆیشتن؛ بۆ نموونە، گوتاری ناسیۆنالیزمی توندڕەو (Radical Nationalism) لە سەردەمی پەهلەویدا بە جەختکردنەوە لەسەر زمانی فارسی و نژادی ئاریایی و پووچزانینی زمانە نەتەوەیی و ناوخۆییەکان و نژادە نافارسەکان، کاریگەرییەکی ناگەڕاوەی لەسەر پیکەرەی ناسنامەی کولتووری و زمانیی خەڵکی کرماشان دانا. هەروەها لەم سەردەمەدا، لە چوارچێوەی ڕوانگەی مۆدێرنیزاسیۆندا، شایەتی گەشەی ژمارەیی/چەندایەتی (Quantitative Development) لە بواری پیشەسازیبوون، شاربوون، تەندروستی، سێکۆلاریزەبوونی کۆمەڵگە (Secularization)، زیادبوونی کارگە و نەخۆشخانەکان و لەناوچوونی دامەزراوە ئاینییەکان لە کرماشان وەک پارێزگایەکی کوردستانیمان بوو. بێگومان نابێت لەبیر بکەین کە ئەم گۆڕانکارییە لە شێوەپێدانەوەی کۆمەڵگەی کرماشاندا، زەمینەی بۆ جۆرێک تێکچوون و ئانۆمیی کۆمەڵایەتی (Social Anomie) و دواتریش ناڕەزاییی کۆمەڵگە ڕەخساند.

بەڵام دۆخی مۆدێرنیزاسیۆن لە سەردەمی دوای شۆڕشی ئیسلامی و بە دەربڕینێکی تر لە سەردەمی کۆماری ئیسلامیدا، شێوە و ناوەرۆکێکی تری خۆی گرت؛ چونکە سیستەمی نوێی سیاسی دژایەتیی گەشەپێدانی بە شێوەی ڕۆژاوا و ڕۆژهەڵات دەکرد و بنەمای دروشمی «نە ڕۆژهەڵات و نە ڕۆژاوا» (Neither East nor West) لەم ڕێگەیەوە دەرکەوت. لەگەڵ ئەوەشدا، لە کردەوەدا ئەوەی دوای شۆڕش لە بواری گەشەپێدان لە پارێزگای کرماشان بینیمان، هەمان نموونەی مۆدێرنیزاسیۆنی گەشەپێدانی سەردەمی پەهلەوی بوو. بەتایبەتی ئەوەی کە مەرجە تایبەتەکانی دوای شۆڕش وەک جەنگی سەپێنراو و نائارامییەکانی سەرەتای شۆڕش، مەجالێکی بۆ پلانی تیۆریی جێگرەوە نەدەدا (Alternative Theory). ئەم خاڵەش نابێت لەبیر بکەین کە زاڵبوونی ڕێبازی سەربازی-ئاسایشتی (Military-Security Approach) لە پارێزگای کرماشان بەهۆی جەنگی سەپێنراوەوە، ئەم پارێزگایەی لە بواری گەشەپێداندا تووشی وەستان و کێشەی زۆرتر کردبوو.

هەروەها لە ساڵانی دوای شۆڕشدا، خێراییی گەشەپێدان لە بەشەکانی ژێرخانی (Infrastructure) و ئاوەدانیی پارێزگای کرماشان وەک پارێزگاکانی تری ڕۆژاوای وڵات، بەهۆی دۆخی سنووری (Border Situation) و کاریگەریی ڕاستەوخۆی جەنگی سەپێنراوەوە، پرۆسەیەکی خاوی هەبوو. بێگومان لە سەردەمی دوای جەنگیشدا، کێشە و بەربەستەکانی سەر ڕێگای گەشەپێدان بۆ پارێزگای کرماشان بەهێز مایەوە کە بەداخەوە هێشتا چارەسەرێکی زانستی بۆ نەکراوە. بەهەرحاڵ، هەم لە سەردەمی پەهلەوی و هەم لە سەردەمی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، سیاسەتەکانی مۆدێرنیزاسیۆن بە زانین یان نەزانین ئاکامی زۆریان بۆ کۆمەڵگەی کرماشان هێناوە. ئەمڕۆش وا دیارە کە پلان و ستراتیژییەکانی مۆدێرنیزاسیۆنی گەشەپێدان لە پارێزگای کرماشاندا، نەک تەنها ئەم پارێزگایەی لە ڕێگەی گەشەپێدانی گونجاودا (Appropriate Development) دانەناوە، بەڵکو ئاستەنگ و ئاکامی زۆری لە ڕەهەندە کۆمەڵایەتی، ئابووری و کولتوورییەکاندا بۆ هێناوە. بە دەربڕینێکی تر، هەندێک کرداری هەڵسەنگێننەکراو (Unevaluated Measures) لە چوارچێوەی ڕێبازی مۆدێرنیزاسیۆندا لە ماوەی ساڵان و دەیەکانی ڕابردوودا، نەک تەنها یارمەتیی باشترکردنی دۆخی پارێزگاکەی نەداوە، بەڵکو توندی و قووڵیی کێشەکانی زیاد کردووە؛ بەڵام بە کورتی دەتوانین ئاکامەکانی نموونەی مۆدێرنیزاسیۆنی گەشەپێدان لە پارێزگای کرماشان بەم شێوەیە بژمێرین: پڕۆژەییکردنی کاروباری گەشەپێدان لە پارێزگادا (Projectization of Development)، ناوەندگەرابوون (Centralization) و بە دەربڕینێکی تر پەیوەستکردنی کاروباری گەشەپێدانی پارێزگای کرماشان بە ناوەندەوە (تاران)، ڕەچاونەکردنی کولتووری ناوخۆیی و خۆجێیی لە کاروباری گەشەپێدانی پارێزگادا و بە دەربڕینێکی تر قوربانیکردنی لایەنە نەرمەکانی گەشەپێدان (Software Aspects of Development) بۆ لایەنە ڕەقەکان (Hardware Aspects)، ئیدیۆلۆژیککردنی گەشەپێدان (Ideologization of Development)، لەناوبردنی ژیانی گوندنشینی (Rural Life Destruction)، گەشەپێدانی ناهاوسەنگ (Unbalanced Development)، نایەکسانیی ڕەگەزی (Gender Inequality)، زیادبوونی هەستی بێبەشێتی (Sense of Deprivation) لە نێو خەڵکی پارێزگادا، زیادبوونی شاربەدەرکردنی زۆرەملێ (Over-Urbanization)، قەیرانی حاشیەنیشینی (Marginalization Crisis)، زیادبوونی درز لە نێوان هەژار و دەوڵەمەند (Rich-Poor Gap)، نەخەلکیبوون (Non-Popular) و پشتگوێخستنی ڕەچاوکردنە ژینگەییەکان (Environmental Considerations) (وشکەساڵی – بوومەلەرزە)؛ بەڵام چارەسەر چییە؟ وا دیارە بەکارهێنانی پێشنیارەکانی خوارەوە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی نموونەی مۆدێرنیزاسیۆن لە پارێزگای کرماشاندا دەتوانێت بەسوود بێت:

١. ئاگاداربوون بە زانست و ناسنامەی خۆجێیی (Local Identity) لە کاروباری گەشەپێدانی پارێزگادا:
نموونەی مۆدێرنیزاسیۆن بە پشتگوێخستنی زانست و ناسنامەی خۆجێیی لە کاروباری گەشەپێدانی پارێزگادا، سروشتی پارێزگای کرماشانی وەک سندوقێکی ڕەقەکان دەبینی و ڕۆح و ناسنامەی ئێستا لەم پارێزگایەدا قوربانیی گەشەپێدانی کەلەبەد و ڕواڵەتیی ئەم پارێزگایە دەکرد. لەم ڕێگەیەوە باشترە لە داهاتوودا بابەتی زمانی خۆجێیی، کولتوور و سیستەمی ئیپیستمەی خۆجێیی (Local Episteme) زیاتر ئاگادارییان پێ بدرێت و زەمینە بۆ زاڵبوونی زانستی خۆجێیی (Local Knowledge) بەسەر زانستی فەرمی/دەوڵەتیدا (Official/State Knowledge) لە کاروباری گەشەپێدانی پارێزگادا ڕەخسێنرێت.

٢. ناوەندنەبوون (Decentralization) و ئەنجامدانی چاکسازییە ساختارییەکان (Structural Reforms) لە کاروباری گەشەپێدانی پارێزگادا:
باشترە لە بەڕێوەبردنی پارێزگارییەکان و فەرماندارییەکاندا لە جەختکردنەوەی زۆر لەسەر بابەتەکانی چاودێری (Supervisory) و سیاسی کەم بکەینەوە و کات و تێچووی زۆرتر بۆ بابەتی گەشەپێدانی هەمەلایەنە لە پارێزگادا تەرخان بکەین. هەروەها دامەزراوەی ناوەندیی سیاسەت (تاران یان پایتەخت) دەبێت تەنها ڕۆڵی کۆنتڕۆڵکردن و ڕێکخستنی سیاسەتە گەورەکان بگرێتە ئەستۆ و باقیی حاڵەتەکانی سیاسەتداڕێژان و جێبەجێکردن بەخۆی پارێزگاکان بسپێرێت.

٣. ڕۆڵگێڕانی ڕێکخراوە ناحکوومییەکان (NGOs) لە کاروباری گەشەپێداندا:
پێویستە لە پارێزگادا بەشداریکردنی ڕێکخراوە ناحکوومییەکان لە کاروباری گەشەپێداندا بەرز بکرێتەوە؛ چونکە دەبێتە هۆی گواستنەوەی ئەرکەکانی گەشەپێدان بۆ ئەم ڕێکخراوانە و ناوەندنەبوون لە ساختارە بوروکراتیکەکانی گەشەپێدان لە پارێزگادا. هەروەها گەشەی ئەم دامەزراوە ناحکوومییانە بە مانای گەشەی کۆمەڵگەی مەدەنی (Civil Society) و تواناکردنی خەڵک و لە کۆتاییدا بەرزکردنەوەی گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی و کولتووری لە پارێزگاکەیە.

٤. کۆتاییهێنان بە زاڵبوونی ڕێبازی تەکنۆکراتیک (Technocratic) و میکانیکی (Mechanical) بۆ کاروباری گەشەپێدان:
دەسەڵاتداریی تەکنۆکراتیک بەسەر کاروباری گەشەپێدان لە چوارچێوەی ڕێبازی مۆدێرنیزاسیۆندا لە پارێزگادا، بووەتە هۆی ئەوەی بەداخەوە ڕوانگەکان بۆ کێشە کۆمەڵایەتی، ئابووری و کولتوورییەکان لەم پارێزگایەدا شێوەیەکی ئەندازیاریکراو (Engineered) و ماتماتیکی (Mathematical) خۆیان بگرن. ئەمە لە کاتێکدایە کە لە بواری کۆمەڵایەتیدا، ئێمە گۆڕاوی مرۆییی زۆرمان هەیە کە ئەوەندە کاریگەرییەکی زۆر و دوولایەنەیان لەسەر یەکتر هەیە کە بە شیکارییە سادە ئەندازیارییەکان ناتوانین بگەینە تێگەیشتن و درکێکی دروست لەوان؛ لەم ڕێگەیەوە بەڕێوەبەرانی پارێزگا دەبێت ئاگاداریی زیاتریان بە بابەتی مرۆڤناسیی گەشەپێدان (Anthropology of Development) هەبێت.

٥. خەلکی و خۆجێییکردنی کاروباری گەشەپێدان لە پارێزگادا:
لە ڕوانگەی ڕەخنەگرانی مۆدێرنیزاسیۆنەوە، گەشەپێدان دەبێت خۆجێیی بێت؛ چونکە خەڵک دەزانن و دەتوانن دەربارەی ئەو شتانەی کە دەیانناسن ژیرانە بیر بکەنەوە؛ بەڵام بەداخەوە تا ئێستا، پەیوەستبوونی گەشە و پێشکەوتنی پارێزگا بە حکوومەتی ناوەندییەوە (تاران) و نەبوونی میکانیزمە پێویستەکان بۆ بەشداریکردنی خۆجێیی لە چوارچێوەی دامەزراوە و ساختارەکاندا کە ئەگەری گەشەپێدان خێراتر دەکات، بووەتە هۆی نەهاتنەدیی بەشداریکردنی خۆجێییی ڕاستەقینە؛ لەم ڕێگەیەوە پێویستە گەشەپێدان لە شێوەی ئەلیتیزم، فەرمانی (Command-Based) و لە سەرەوە بۆ خوارەوە (Top-Down) لەلایەن حکوومەتەوە دەربچێت و ئاگاداریی زیاتریان بە لایەنە خەلکی و خۆجێییەکان هەبێت.

٦. ڕەچاوکردنە ئێکۆسیستەمییەکان (Ecosystem Considerations) لە کاروباری گەشەپێدانی پارێزگادا:
لە ئاکامە سەرەکییەکانی جێبەجێکردنی نموونەی مۆدێرنیزاسیۆنی گەشەپێدان لە پارێزگای کرماشاندا، دەرکردنی پەیوەندیی مرۆڤ بووە لەگەڵ ژینگە لە چرخەی هاوسەنگی و کارلێکی سازندەدا لەگەڵ یەکتر. ڕوانگەی ئامرازی بۆ گەشەپێدان و گەشەپێدانی تەکنەلۆژیا و زاڵبوونی مرۆڤ بەسەر سروشتدا، بووەتە هۆی مەترسییەکی زۆر وەک توندبوونەوەی وشکەساڵی، بوومەلەرزە، پیسبوونی هەوا و بە گشتی لەناوبردنی ژینگە (Environmental Destruction). بە دەربڕینێکی تر، تەکنەلۆژیا بووەتە ئامرازی مرۆڤ بۆ دەسەڵاتکردن بەسەر سروشت و لەناوبردنی ئێکۆسیستەم؛ لەم ڕێگەیەوە بۆ پاراستنی ئێکۆسیستەمی پارێزگای کرماشان باشترە بەڕێوەبەرانی پارێزگا ڕەچاوکردنە ژینگەییەکان لە کاروباری گەشەپێداندا زیاتر بەرچاو بگرن.

٧. دیاریکردنی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی (Social Justice) وەک تەوەری گەشەپێدان:
لە ئاکامەکانی وەرگرتنی ڕێبازی مۆدێرنیزاسیۆن و بە دەربڕینێکی تر ئاکامەکانی مۆدێرنیزاسیۆن بۆ پارێزگای کرماشان، کێشەی هەژاری (Poverty)، بێکاری (Unemployment) و لە کۆتاییدا نەبوونی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی بووە و هەیە. لەم ڕێگەیەوە بەرپرسانی پەیوەندیدار لە پارێزگادا باشترە بابەتی چارەسەرکردنی بێکاری و درزە چینایەتییەکان (Class Gap) و چارەسەرکردنی نادادپەروەری لە پێشینەی بەرنامەکانی داهاتوویاندا لە کاروباری گەشەپێدانی پارێزگادا دابنێن؛ لەم ڕێگەیەوە دەبێت چارەسەرکردنی جیاکارییەکان (Discriminations) و کەمکردنەوەی نایەکسانییەکان (Inequalities) و هەروەها کەمکردنەوەی کەسانی هەژار و تواناکردن (Empowerment) ڕەچاو بکرێت.

٨. ڕەچاوکردنی گەشەپێدانی مرۆیی (Human Development) لە کاروباری گەشەپێدانی پارێزگادا:
پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی لە سێ پێوەر پێکهاتووە: ئومێد بە ژیان، پەروەردە و داهات کە بەپێی توێژینەوەکان و ئامارەکانی ئێستا، بەداخەوە هێشتا پارێزگای کرماشان لە دۆخێکی گونجاو و شیاودا نییە؛ لەم ڕێگەیەوە هەر جۆرە گەشەپێدانێک لە پارێزگادا کە نەگەیشتە بەرزکردنەوەی ئومێد بە ژیان، پەروەردە و شارەزاییی فێربوون بۆ ژیانێکی باشتر و داهاتی پێویست بۆ بژێوی خەڵک، گەشەپێدان بە مانای ڕاستەقینە نییە. لەم ڕێگەیەوە بەڕێوەبەران و جێبەجێکەرانی گەشەپێدان باشترە ئامانجی بەرنامەڕێژیی خۆیان بەرزکردنەوەی گەشەپێدانی مرۆیی دابنێن.

بیروڕا

بە شێوەی ئانلاین لە لایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان-تیشک لە بلاگی ژیانەوە بڵاو کراوەتەوە: ١١ی ڕەزبەری ٢٧٢٦ی کوردی

قەنبەری، لوقمان(٢٠٢٦): دەرئەنجامی مۆدێرنیزاسیۆنی گەشەپێدان لە پارێزگای کرماشان. بلاگی ژیانەوە؛ ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک.